24 Nisan 2019 Çarşamba
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
Doğadan Bitkilere Sanata Bakış 2 Ekim 2021 Cumartesi |
Sembolizm evrensel bir değerdir ve insanların ortak dilidir. Farklı dil, kültür ve yazı sistemlerinde tüm insanlara aynı mesajı verir ve aynı çağrışımı yapar. Yani semboller evrensel yasa, ilke, bilgi ve fikirleri açıklayan işaretlerdir. Bir kısmı basit ve sade işaretlerdir. Bir kısmı ise bir canlı veya resimdir. Nadiren de hayal ürünü bir resimdir.
Belirli bir kabul görmüş her işaret veya canlı simge evrensel değildir. Dolayısıyla sembol değeri de zayıftır. Bir simgenin evrensel olması, daha doğrusu sembol olabilmesi için evrensel bir ilkeyi, yasayı, hikayeyi ya da hakikati barındırması gerekir. Semboller doğar, yayılması ölçüsünde tanınır ve evrensel olurlar. Semboller bir inanca, kültüre, kişiye veya olaya bir nişan, bir işarettir. Semboller bazen bir canlı ya da canlı resmi, bir çizim veya heykeldir; sikke veya bir beden hareketi bile olabilir.
Lale ve Gül: Lale (Tulipa spp.) ve gül (Rosa spp.) isimleri edebiyatımızda ve kültürümüzde birlikte söylenir, ayrılmaz bir ikilidir. Bu isimler Kur’an da geçmemesine rağmen dini sembollerden sayılmıştır. Lale ve Lafzullah’ın Osmanlıca yazılışı ebced hesabına göre 66 etmektedir. ‘Yaratanın yarattığında tecellisi’ anlamına gelmektedir. Lale’nin çiçek yapısı Lafzullah’a benzetilmiştir. Bu nedenle cami, türbe vb. yerlere gül ve lale resimleri çizilir, fotoğrafları asılır. Lale ve gül ebru sanatına bir model, bir temel olmuştur. Bunun en çarpıcı örneği Laleli camiidir. Bu camiin süslemelerinde lale figürleri önde gelmektedir. Lale çiçeğinin 6 yaprağı ise imanın 6 şartını ifade ettiği kanaati yaygındır.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Tasavvufta, edebiyatımızda ve inancımızda Peygamber Efendimiz (SAV) gül ile sembolize edilir. Müslümanlar gülün HZ. Peygamber’in (SAV) terinin kokusundan yaratıldığına inanırlar ve bu nedenle güle farklı bir gözle bakarlar. Gülün gonca hali halvet (insanın Allah ile beraber olması), gülün açmış hali de birliğin kesret (çokluk) olarak görülmesini temsil ediyor. Kur’an da sahifeler arasında işaret olarak ‘secde gülü, hemse gülü, aşere gülü, cüz gülü, hizip gülü’ belli bölüm ve özellikleri temsil ediyor. Yüksek sesle okunan ve ‘gülsesi’ anlamına gelen katılımlı duaya ‘gülbank’ adı verilir. Bu nedenle gül üzerine çok sayıda şiir, roman, hikaye vs. yazılmıştır. Gül hayat yolunun dikenlerle dolu olduğunu, ama bu yolun sonunda güle yani hedefe ulaşıldığını anlatan bir bitkidir.
.jpg)
.jpg)
Hayat ağacı: En meşhur ağaç hayat ağacıdır. Bu ağaç bir tasvirdir. Hayali hayat ağacının tasviri toplumlara, inançlara, kültürlere göre değişebilmektedir. Her toplum kendi anlayışına göre bir hayat ağacı tasvir etmektedir. Ancak bu hayat ağaçlarının ortak tarafları da vardır: Dünya ile ahiret arasında; yerin altı (kabir) ile üstü arasında; doğumdan ölüme, ölümden tekrar dirilmeye, bir canlının hayat devrine, ekolojik dengeye ve tabiatta madde devrine vb. konulara işaret edebilmektedir.
Hayat ağacı çeşitli kültürler ve dinlerde birçok anlama geliyor: Doğum, hayat, ölüm ve yeniden doğuşu temsil eder. Semavi dinlerde Hayat Ağacı’nın Cennet bahçelerindeki yasaklı meyvenin yetiştiği ulu ağacı temsil ettiği anlaşılıyor. Hristiyanlıkta; HZ. Âdem ile Havva’nın yasak elmayı bu ağaçtan kopardıklarına inanılır. Dünyadaki 4 ana unsurun (toprak, su, hava ve ateş) arasında bağlantıyı sağladığına inanılır. Yaratılıştaki her şeyin sonsuzlukla ilişkilendirilmesinin bir temsilidir (Anonim, 2018a).
Kur’an’da bu ağaca özel bir isim verilmemiş olsa da, Tevratta bu ağaçtan “Hayat Ağacı” olarak bahsedilir. İslam da Cennetteki Tûba ağacına benzer bir şekilde tasvir edilmiştir. Böylece ümmet ve Peygamber arasında manevi bir bağ kurulmaktadır.
İşte bir yorum: İnsan; ruhun ve maddenin bir araya gelmesiyle oluşmuştur. Yani madde ve ruhun kusursuz birleşimidir. HZ. Âdem’in ruhunun bilinmesi; ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım (Bakara sûresi 2/30)’ manasının açığa çıkmasıdır. Bu sûrenin tamamı ‘hayat ağacı’ olarak tasvir edilir. Tohumdan meyveye, meyveden tohuma (canlının hayat devrine), tekrar hayata başlama olarak sembolize edilir. Kutsal kitabımız Kur’an da bu konu birkaç yerde ağaç tasviriyle anlatılır (Oral, 2018).
Özellikle gelin sandıklarına, bez ve yün dokumalara hayat ağacı işlenip evlerde duvarlara asılır. Ev halkı her gün bu hayat ağacına bakarak yaşantısına yön verir, ahireti ve ölümü hatırlar vs.
Hayat ağacı üzerine çok şeyler yazılıp söylenmiştir. Bu ağaç İslamiyet’ten önce de söylenmekteydi. Semavi dinler genel olarak bu ağacı cennet bahçelerinden bir ağaç olarak tasvir etmiştir. İslam Sanatı’nda daha çok bina süslemelerinde rastlanır. Emevi Saray’ında (Kurtoba/İspanya) ‘Ulu Cami’ bir örnektir. Türk eserlerinde ise Yaratıcının doğmamış ve doğurmamış olması prensibine bağlı olarak Hayat Ağacı meyvesiz olarak tasvir edilmiştir. Divriği Ulu Camii ve Erzurum Yakutiye Medresesi’ndeki kabartmalar örnek olarak verilebilir (Zeybek, 2018).
.jpg)
Lotus çiçeği geceleri kapanıp su altına batan, gündüzleri ise su üstüne çıkıp yeniden çiçek açan bir bitkidir. Bu nedenle güneşin ve yeniden yaratılışın simgesi haline gelmiştir.
Genellikle zengin Mısır’lıların küçük göletlerinde yetiştirilmiş, önemli bir dini sembol haline gelmiş, sanatta da çok sevilerek kullanılmıştır. Bu anlayış ve kültür Mısır’dan, Fenike’ye, Mezopotamya ve Persler’e, daha sonraları Grek ve Romalılara geçmiştir. Homeros, Odysseia IX’da lotus yiyenleri ve Lotus bitkileriyle kaplanmış bir adada yaşayan insanları anlatır. Lotus meyveleri, adada yaşayanların başlıca besinidir ve narkotiktir. Sakin uyumalarını sağlar (Anonim, 21018b). Lotus, Hindu gelenegeleneğinde tanrısal bir semboldür. Tanrılar, genellikle lotus çiçekleri ile birlikte tanıtılırlar. Budist tapınaklarında Lotus pozisyonunda oturmuş kendini budalığa hizmet için adamış, gülümseyen kişiler görülmektedir (Anonim, 2018c).
Semavi dinlerde böyle bir anlayış ve kültür bulunmamaktadır. Bilakis İslam dininde uyuşturucu kullanmak yasaktır. Dolayısıyla bu bitki tüm dinlerin değil, bazılarında sembol değeri taşır.
Lotus çiçeği Türk kültüründe Sarı Nilüfer, Beyaz Nilüfer gibi adlarla anılır. Göletlerde ve süs havuzlarında yetiştirilir. Kızlara isimleri verilir, ancak dini bir öneminden bahsedilmez. Bilim dili olarak kabul edilen Latince Bitki Sistematiğinde ise Lotus, Baklagiller familyasından bir cinsin adıdır ve tüm üyeleri zehirlidir. Çiçekleri gösterişli, sarı ve uzun süre dökülmez. Burada sembol değerinden bahsedilen Lotus çiçeği, Bitki Sistematiği’ndeki Lotus cinsi değil, Türkçede Nilüfer olarak adlandırılan Nymphaea ve Nelumbo cinsleridir. Bu cinsleri üyeleri de zehirlidir.
.jpg)
.jpg)
Bu koku antiseptiktir. Mezarlıklarda ölülerin kokularını kaybettirir. Enfeksiyonun yayılmasını önler. Ayrıca çevreyi kirletmez ve mezarlıkların daha temiz ve yeşil görünmesini sağlar. Türk kültüründe mezar taşlarına resmi çizilir. Bu sembol insanlara ölümü hatırlatır. Ağacın uzun ömürlü olmasıyla da ölenin uzun süre unutulmayacağı ifade edilir. Ülkemizde korularda, mezarlıklarda, cami avlularında, türbelerde yetiştirilir. Hristiyan toplumlarda ise kilise, manastır ve tapınaklarda süs bitkisi olarak dikilir. Bazı yerlerde mezarlıklara gölge ağacı amaçlı olarak çınar dikilirse de servinin yerini tutmamaktadır. Ayrıca soğuk alan tarlalara çit ve rüzgâr çiti amaçlı olarak dikilir. Peyzaj değeri yüksek bir bitkidir. ‘Selvi boylum’ gibi sözlerle uzun boylu insanlar bu ağaca benzetilir. Uzun boylu kavaklara ‘selvi kavağı’ denir.
.jpg)
.jpg)
Çınar: Toros Yörüklerinin ‘Kavak’ ismini verdiği bu türün bilimsel adı Platanus orientalis olup Platanaceae familyasındandır. Osmanlı Devleti’nin sembolüdür. Bu ağaç sulak alanları sever, geniş yapraklıdır. Hızlı büyür, görkemli bir ağaçtır. Uzun ömürlüdür. Ayrıca Osmanlı devletinin kurucusu Osman Bey’in beşik tahtası bir çınar ağacından kesilmiştir ve bu ağaç anıt ağaç olarak tescil edilmiş ve halen yaşamaktadır.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Meşe Ağacı: Türkiye’de meşelerin 18 türe bağlı 31(Quercus) taksonu yetişmektedir. Uzun ömürlü, sert odunlu, kesildiği zaman daha çok kardeşlenen bu cinsin üyeleri, humuslu toprakları sever ve yetiştiği ortamı ıslah eder. Böylelikle diğer bitkiler ve kendi türlerinden olan bireyler kolayca ortamda kolayca yetişebilmektedir. Toleransı yanında rekabet gücü fazla olan ve diğer bitkilerin yetişmesi için ortamı değiştiren meşeler ekolojik açıdan Türk milletine benzetilmiştir. Bazı yörelerde ‘pelit, palut, palamut’ isimleriyle de bilinirler.

Ruslar ve Avrupalılar Osmanlı Türkleri dışındaki bütün Türk halklarına ‘Tatar’ demektedir. Avrupa Rusya’sında yaşayan bütün Türk soylu Müslümanlar için kullananlar da vardır. Bazıları ise Türkistan’da ve Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan Türkler için kullanmaktaydılar (Anonim, 2018d).

Fotoğraf 11. Tatar çiçeği Türklerin bir kolu olan Tatar halkını temsil eder. Peyzaj açısından ekonomik değeri yüksektir.




Yer sembolleri
Sakız ağacı: Sakız ağacı (Pistacia lentiscus) Akdeniz ülkelerinde yayılış gösteren, sert odunlu, iri ağaç veya çalılardır. Ege bölgesinde doğal olarak yetişir. Sakız adasında bol yetiştiği için Sakız adası bu ağaçla tanınır. Trakya ve Yunanistan tarafında ‘mastik veya mastika’ adı da verilir.





Akseki (Antalya) ilçesinin Çimi köyü ve Gembos Yaylası belki de cinsin gen merkezidir. Akseki Belediyesi kendisine sembol yapmıştır. Aksekililer de Kardelelen’e farklı bir gözle bakarlar, severler ve korurlar. Kardelen’e verilen adlara bakıldığı zaman çok farklı anlamlar ortaya çıkar. Bu gizemli bitki için tarafımdan yazılan şiir aşağıdadır:
Severim dağların soğuk yelini,
Ayrılıklar büktü, ince belimi,
Cefakâr Toroslu, Kardelenim ben.
Bizler Türkiye’de onüç kardeşiz,
Galanthus cinsinden, farklı türdeşiz,
Gölsoğanı ile benzer, evdeşiz,
Orjinimiz ayrı, Kardelenim ben.
Ben açtım mı bahar gelir dağlara,
Meltem eser tarlalara, bağlara,
Yörük kızı iner mi ovalara,
Yaylada yaşarım, Kardelenim ben.
Toros dağlarında, mermer taşında,
Yurt tuttum, yetiştim, dağlar başında,
Kökümü kazdılar, mevsim kışında,
Sattılar yad ele, Kardelenim ben.
Söküp götürdüler, bir fabrikaya,
Her bir organımdan, ilaç yaptılar,
Çeşitli adlarla beni sattılar,
Yutma numarayı, Kardelenim ben.
Gün geldi, ar geldi, ağlayamadım,
Derdimi sizlere anlatamadım,
Feryadım sessizdi, duyuramadım,
Çaldılar, sattılar, Kardelenim ben.
Derdimi dökeyim dinle hafifçe,
“Boynu bükük, Öksüz Ahmet, Garipçe,
Aktaş, Kargasoğanı” adım Türkçe,
“Akseki Nergizi”, Kardelenim ben.
Çimi Yaylası’nda hayat sürerim,
Galantamin benim, ana hünerim,
Onunla şartlara göğüs gererim,
Çileli doğmuşum, Kardelenim ben.
Beni sevenlerin gözün yaşıyım,
Geleceğin hayaliyim, düşüyüm,
Beldenin sembolü, Kardelenim ben.
Hani aşkımdınız, sevdiniz beni,
Dünyada kaç kişi anladı beni,
Akseki başına taç yaptı beni,
İkametim orda, Kardelenim ben.
Sevenim pek çoktur, ama bekarım,
Marla’lı isterse nişan takarım,
Coğrafi tescille nikahlanarak,
Evlenmek isterim, Kardelenim ben.
Şubat-Mart ayında çiçek açarım,
Beyaz gelinlikle nurlar saçarım,
Sahip çıkmazsanız naçar kaçarım,
Sizlerden birisi, Kardelenim ben.



Çuha Çiçeği: Özellikle Ege bölgesindeki çiçek satıcıları tarafından ‘Marul’ adıyla satılan otsu bir süs bitkisidir. İlkbaharda ilk çiçek açanlardandır.




Haşhaş Türkiye’de sadece Göller Yöresi’nde üretilen tıbbi bir bitkidir. Üretimi izne tabidir. 3 çeşit haşhaş tarımsal amaçlı olarak ekilir. Bir de peyzaj amaçlı, daha narin tabiatlı bir haşhaş vardır. ‘Türkiye Florası’ adlı dev eserin yazarı olan P.H. Davis, tüm ciltlerin başına bu türün resmini koymayı tercih etmiştir. Bir Türk halk hekimi olan İbni Sina’nın ‘As Şifa’ adlı eserinde el çizimi resmine rastlanır. Anadolu dağlarında çok sayıda yabani formu vardır.




Sembol bitkiler temsil kabiliyeti arttıkça başka sahaları da etkilemektedir. Ebru sanatında model alınan lale ve güldür. Çeyiz sandıklarında, bez dokumalarda ekseriyetle hayat ağacıdır ve hayat ağacının anlamı kültürden kültüre değişmektedir. Ancak farklı kültürlerin aynı anlamı yüklediği sembolller de olması oldukça ilginçtir.
Zeytin, Akdeniz bölgesinin iklim indikatörü olan bir türdür. Dini söylemlerde Hz. Âdem’in cennetten 4 bitki getirdiği ifade edilir: Zeytin, Hurma, Buğday ve İncir. Hurma dışındaki bitkiler günümüzde halen ülkemizin bir kısmını oluşturan eski adı ile Kuzey Mezopotamya’da yetişmektedir. Hurma da Güneydoğu’ya ve Hatay’a yakın bir coğrafyada yetişmektedir. Güneydoğu Anadolu’da görülen incirler daha kısa boylu, çalı şeklinde ve bütün yapraklıdır. Kuranı Kerimde zeytin ve incir üzerine yemin edilmektedir. Bu yeminlerden incir ve zeytinin mucizevi bitkiler olduğu, diğer bitkilerden üstünlüğü anlaşılabilir. Buğdayın dünyadaki gen merkezi Güneydoğu Anadolu’dur. Bilim dünyasından bu merkezin Karacadağ olduğu kanaati hakimdir. İlk medeniyet Mezopotamya adı verilen bu bölgede kurulmuştur. Bölgede özellikle Derik (Mardin) ilçesinde eski orijinal zeytin bahçeleri vardır. Bu zeytinlerin orijini hakkında araştırmalar yapılmalıdır. Zira buradaki zeytinler diğer çeşitlere benzemez. Islah edilen zeytinlerin ataları olabilirler. Zeytinin gen merkezi Mezopotamya ve ataları ilk kez bu coğrafyada görülmüş olabilir.
Bitkilerde sembolizm yanında benzetmeler de vardır. Sabır otu(Sedum, Sempervivum spp.) sabırlı olan kişilere, Kermez meşesi(Quercus coccifera) insanlarda yardımlaşmaya, Kaktüs (Opuntia spp.) kuraklığa, Kaynanadili (Opuntia ficus-indica) incitici söz söylemeye (iğneleme), Saz, Kamış (Typha spp.) sulak alana, Çetin ceviz(Juglans regia) mücadeleci insana benzetilir. Centaurea cinsi üyelere genellikle Peygamber çiçeği, Fritillaria türlerine ağlayan gelin, Aristolochia türlerine ise Lohusa otu denilmesi bu benzetmelere diğer örneklerdir. Peyzaj tasarımlarında sembol bitkilerin daha fazla yer tutması beklenmektedir.
Anonim, 21018b. http://www.milliyet.com.tr/Dunyanin-en-yaygin-7-sembolunun-cikis-hikayeleri-molatik-5494/
Anonim, 2018c. http://apelasyon.com/Yazi/358-sonsuz-yasamin-simgesi-lotus-cicegi. E.Tarihi:25.11.2018.
Anonim, 2018d. http://www.bayrakyayincilik.com/2018/02/14/tatarlar-kimdir/ E. Tarihi: 25.11.2018.
Esener, R., 2018. Peyzajda Kullanılan Doğal Akdeniz Bitkilerimiz (Bölüm-2 Çalılar):
http://www.plantdergisi.com/dr-ragip-esener/peyzajda-kullanilan-dogal-akdeniz-bitkilerimiz-bolum-2- calilar.html, E. Tarihi: 04.11.2018.
Oral, A.F., 2018. http://blog.milliyet.com.tr/yasam-agaci-nedir--neyin-semboludur-/Blog/?BlogNo=477944
Özçelik, H., 2017. Dedegül Dağı’nın Isparta Tarımı’na Etkileri, ISVAK Dergisi, Ankara.
Zeybek, Ö., 2018. https://medium.com/@merzeybek/hayat-ağacı-nedir-201ab207675d, E.
Tarihi: 25.11.2018.


