26 Aralık 2017 Salı
İklim değişikliklerinin getirdiği sonuçları her gün daha fazla hissetmeye başladığımız bugünlerde; Dünyada birçok kentte şiddetli yağış nedeniyle su baskınları, çok fazla can ve mal kayıplarına, çevre felaketlerine neden olmaktadır. Bunların ülke ekonomisine, sosyal hayatına da etkileri büyük boyutlu olmaktadır. Ülkemiz de bu değişiklerden en fazla etkilenen ülkelerdendir. Gün geçmiyor ki haberlerde her bölgeden, her kentten yoğun yağış ve sel baskını haberi gelmesin. İnsanları en çok etkileyen de kırsaldan daha çok, kentlerdeki su baskınları olmaktadır. Bunların asıl nedenleri kentlerin plansız gelişimi ve bilinçsiz arazi kullanımları yoluyla suyun doğal döngüsünün kesilmesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Yerel otoritelerin bunları çözmek üzere planlama yapması da, uygulamalardaki çeşitli nedenlerle ortaya çıkan başarısızlıklardan dolayı sonuç vermemektedir.
Yoğun göç hareketlerinin engellenemediği kentlerin, kendiliğinden olarak geliştiği bir gerçektir. Türkiye de 1927 yılında % 24 olan şehirleşme düzeyi, TUİK verilerine göre 2014 yılında il ve ilçe merkezlerinde ikamet edenlerin oranı % 91,8e yükseldi. Kimi siyasal, kimi rant nedeniyle kontrol edilemeyen bu gelişimde ayrıca en önemli şeylerden biri de yerleşmelerin pek çoğunun yerde, dere yataklarında olmasının da bu sel baskınlarının aşırı zarar vermesinde önemli bir payı vardır. Ayrıca birçok dere yatağı kapatılarak yol haline getirilmiştir ve üzerleri geçirgen olmayan kaplamalarla döşenmiştir. Geçmiş yıllarda oluşan dere yatağı taşkınları; Elazığ il merkezi (2007), Alibeyköy deresi-Ayamama deresi taşkını (2009), Mersin ve Artvin (2017) gibi birçok yerleşime açık dere yataklarının bu baskınlardan etkilendiği ve önlem alınmazsa gelecekte de böyle olacağı açıktır. Ayrıca taşkınların dışında yağmur sularının hızla atılması nedeniyle oluşan çevresel kirlilik de artmaktadır. Özellikle yağmur sularının taşıdığı yollarda oluşan kimyasal artıklar, tortular ve diğer atıklar da dereler ve kanallar yoluyla hiçbir filtrasyona uğramadan hızla göllere ve denizlere akarak çevresel kirliliği arttırmaktadır. Bu tür taşkınlarda oluşan en önemli şeylerden biri de, oluşan kamuoyu baskısıdır. Bu nedenle yerel yöneticiler ve ilgili kuruluşlar çevre korumacılar çeşitli önlemler almaya zorlanmakta ve yeni yöntemler geliştirmeye çalışmaktadırlar.
Kentler yaşayan organizmalardır ve deneyden öteye sorunların çözünü için iyi uygulamalara ihtiyaçları vardır. Bu nedenle kent otoriteleri en kolay olanı seçerek dere ıslah çalışmalarını gündemlerine almaktadır.
İstanbul bulunduğu konum itibari ile oldukça engebeli bir arazi yapısına sahiptir.
Şehirde yüksek dağlar olmamasına rağmen, arazinin;
% 74ü plato ve yaylalardan,
%16sı dağlardan,
%10a yakını da ovalardan oluşmaktadır.
Geçmişte inşa edilen dere kesitleri ve menfezler, günümüzde bulundukları bölgenin artan nüfusu, betonlaşma ve asfaltlama faaliyetleri sebebiyle ihtiyaçları karşılayamaz duruma gelmişlerdir.
2007 Ekim ayında Tavukçu Deresi son 100 yılın
2008 Eylül ayında Anadolu Yakası son 50 yılın
2009 Eylül ayında Ayamama Deresi ise son 500 yılın üzerinde yağış almıştır. (kaynak İSKİ)
İstanbulda özellikle;
Kasımpaşa, Alibeyköy, Küçükköy, Maltepe, Kartal, Bağcılar (Otocenter Bölgesi), Esenler Çinçin Deresi, Bayrampaşa, Zeytinburnu, Sarıyer Tarabya, Beşiktaş Ihlamur bölgeleri ve Bahçelievler (Tavukçu Deresi) bölgeleri sağanak yağışlardan en çok etkilenen ve taşkın oluşan bölgelerdir. İstanbuldaki birçok dere artık aşınma yüzeylerini tamamlayıp doğal yatakları oluşmuştur. Özellikle Güngören ve benzeri jeolojik formasyonlardaki derelerin geçirimsiz hale gelmesi de yer altı sularının beslenmesine olanak sağlamamaktadır.
40 yıl önce Gaziosmanpaşa, Küçükköy ve Eyüp bölgelerinin yağmur sularını toplamak için inşa edilen 5,4 m taban genişliğinde ve 2,6 m yüksekliğindeki tonoz, yıllardır her yağmurda taşarak sel baskınlarına sebep olmakta, dere yatağına planlı veya plansız inşa edilen yapılar sular altında kalmaktaydı.
Bunların yerine İSKİ son yıllarda tüm dere yataklarının tamamında ıslahı çalışması başlatarak açık ve kapalı derelerin tamamını düzenlemektedir. "Avrupa Yakası 3.Kısım Atıksu Kanalı, Yağmursuyu Kanalı ve Dere Islahı İnşaatı" ve "Avrupa Yakası 2006 Yılı 3.Kısım Atıksu Kanalı, Yağmursuyu Kanalı ve Dere Islahı İnşaatı" işleri kapsamında Prefabrik yöntemle 23,4 m2 kesitinde (2 x 4,5 x 2,6 m) dere ıslahı yapımı uygulanarak kısa sürede Tavukçu Deresi E-5 üstünde Bahçelievler İlçesi Şirinevler bölgesinde 2.350 m. Dere ıslahı yapılarak bölgede yaşanan sel baskınlarına son verilmek üzere çalışmalar başlatmıştır.

Resim 1: İSKİ Dere Yatağı Kapalı Kesit Uygulanası
Yönetmeliklere uygun olarak yapılan bu tür hızlı yağmur suyu deşarjı kanallarını suları hızla denizlere, göllere ve büyük rezervuarlara aktararak taşkınları engellediği bilinmektedir. Ancak ekosistem içinde hem hızla suların uzaklaştırılması hem de içinde taşıdıkları zararlı kimyasallar, partiküller ve diğer atıklar nedeniyle denizleri, göllerin kirlenmesi de hızlanmaktadır. Bununla beraber entegre olacak şekilde, Dünyada artık yerel yönetimler tarafından uygulanmaya başlayan ve sistemleştirilmiş yöntemler de kullanılmaya başlamıştır.
Öncelikle her bir dere için imar planlarına görüş teşkil edecek taşkın sınırının belirtildiği ve taşkın anında alınacak önlemlerle ilgili bilgileri içeren taşkın risk haritalarının hazırlanması ve Dere Mutlak Koruma Bantlarının korunması gerekmektedir.
Dünyada birçok kentte "yağmur suyu yönetimi" uygulaması yapılmaktadır. (Newyork Stormwater Management, Boston city environmental planning vb.)
"Yağmur suyu sistemleri, suyun hızla sınırlama ve / veya işleme alanlarına ya da alıcı sulara taşınması için kaldırımlar, oluklar, kanalizasyon boruları, havuzlar, tonozları kullanır. Yağmur suyu yönetimi kentte yağmur suyunun efektif kullanımı üzerine oluşturulmuştur. Alternatif olarak, yeşil yağmur suyu sistemleri taşma suyunu taşma yeteneği ile yönetir ve doğayı taklit eden alanlar yaratır. Bitki örtüsü, kütükler, sulak alanlar, tampon bölgeleri ve geçirgen yüzeyler yağmur suyu akışını yakalar, filtrelerler ve yavaşlarlar. Hacim evapotranspirasyon, sızma ve toprak nemi yüklemesiyle yönetilir."(EPA U.S. Environmental Protection Agency )
Bu tür uygulamalar için dünyada belirli yöntemler ve modeller önerilmiştir. Yeşil yağmur suları olarak adlandırılan bu doğayı taklit eden yöntemler olarak son derece yararlıdır. En çok bilinenleri şu biçimde sıralayabiliriz;
Yeşil Çatılar
Yağmur suyu hasadı
Açık yağmur olukları
Yağmur bahçeleri
Biyo yağmur hendekleri
Yüzeysel yağmur iletme kanalları
Yeşil otoparklar
Geçirimli yüzeyler
Yeşil sokaklar ve otoyollar
Geçici ve daimi su tutma alanları vb. uygulamalar.
Kent içi caddelerde peyzaj ile beraber en çok önerilenler ise yağmur suyu bahçeleri, yağmur hendekleri ve geçirimli yüzey kaplamaları olmaktadır. Bunların bizim gibi kendinden oluşan şehirlerdeki cadde boyutları ve kullanımı düşünüldüğünde uygulamaları bazı zorlukları da beraberinde getirmektedir. Ülkemizde uygulanmış örnekleri bilinmemektedir. Sadece İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi yerleşkesinde, 2015 yılında Yağmur suyu bahçesi niteliğinde ve yağmur hendeğine benzeyen bir yapıda deneysel bir çalışma yapılmıştır. Her ne kadar sonuçları uygun olarak görünse de başka bir uygulama bilinmemektedir.
Yağmur Suyu Bahçeleri
Yolların belli yerlerinde ya da tüm yol boyunca kendine özgü katmanlardan oluşan filtre sistemi ve özel bitkilendirmeye sahip alanlardır. Bu alanların su toplanmasına izin veren belli eğimdeki yapısı da suyun toplanmasına olanak sağlamaktadır. Bunlardan bazıları doğrudan toprağa su aktarırken bazıları da drenaj kanallarıyla suyu daha öteye kontrollü olarak geçirmektedir. Tasarımında yolun ve kaldırımın genişliği kullanım durumu, yaya trafiği, göz önüne alınmalıdır.
Resim 2: Yağmur Bahçesi Sistem Kesiti
Biyo Yağmur Hendeği
En yaygın Sel Suyu Yönetim Uygulama tipi olan Biyo Yağmur Hendeği, yağmur suyunu yakalamak için ayarlanmış ve çalı veya otsu bitkilerle donatılmış, bir kaldırım bordürü boyunca yerleştirilen dikili bir alandır. Bordürlerin kesikli halde kullanılarak yoldan gelen yağmur sularının dikili alana girmesini ve bu yolla toprak altına iletilmesini sağlar. Zemindeki toprakların yeterli infiltrasyon özelliğine sahip olması gerekir. Bu hendeklerin caddelerin uygun yerlerinde yaya ve insan trafiğini ellemeyecek şekilde projelendirilmesi gerekir.

Resim 3: Biyo Yağmur Hendeği
Bir diğer yaygın Yağmur Suyu Yönetim Uygulaması olan Yağmur Suyu Yeşil Sokak olarak tanımlanır, yağmur hendeğinden farkı bir kaldırımda veya yolda bulunan, standart sokak geometrisi boyunca uzanan ve sel suyu akışını toplayan ve işleyen bir dikili alandır.
Resim 4: Yağmur Suyu Ağaç Çukurları
Yağmursuyu ağaç çukurları, yer altı katmanlarından yağmur sularını biyolojik olarak toplayan üst dikili katmanlardan oluşur. Biyolojik temizleme, bakteri, azot, fosfor, ağır metaller, yağ ve gres gibi kirleticilerin tutulduğu, bozulduğu ve emildiği malç, toprak ve bitki kökleri katmanları vasıtasıyla yağmursuyu toplamakta ve filtrelemektedir. Bu işlemden geçmiş yağmursuyu daha sonra zemine sızarak geçer ya da başka bir drenaja aktarılır. Bu tip ağaç çukurları prefabrik olarak yapılır ve uygun bir toprak karışımı ile dikim yapılır. Yeraltında farklı olmasına rağmen, yer üstü yağmur suyu ağaç çukurları geleneksel sokak ağaç dikim çukuruna çok benzerler. Bu çukurlar diğer yağmursuyu yönetimleriyle kombine edilerek kullanılır.

Resim 5: Yağmur suyu ağaç çukurları
Geçirimli Yüzeyler (Permeable Pavement)
Geçirgen yüzeyler, asfalt, beton vb. suyun geçmesine izin vermeyen kaplamaların yerine ve konulan yağmur suyunun alt tabakalara geçmesine izin veren malzemelerdir. Kurak mevsimlerde kaybolan yeraltı suyunun tekrar yükselmesini sağlamaya yardımcı olur. Yüzey sularını yavaş biçimde toprağa sızdırdığından filtrasyon görevlerinin yanı sıra sel ve taşkın riskinin önlenmesinde yarar sağlarlar. Deneysel olanların dışında ülkemizde bu tip bir uygulama henüz yapılmamıştır. Yol kaplamaları dışında kaldırım ve otopark yüzeylerinde uygulama yapıldığı takdirde ağaçların sulanmasında ve yer altı suyunu dengelemede önemli katkıları olacaktır. Yollarda yapılması mevcut altyapıların kontrolsüz ve sürekli değiştiği düşünülürse uygun olamayacaktır.

Resim 6: Geçirgen kaplamalar
Hücresel Asma Kaldırım Sistemleri
Zemin döşemesinin toprak içerisinde bulunan direk, destek ve yapısal hücreler ile desteklenerek oluşturulan boşluğun ağaç köklerine uygun hacim yaratarak uygun yöntemlerle yağmur suyunun filtrelenmesini sağlar. Ağacın büyümesi ve gelişmesi için bütün katmanlara sahip olduğundan gelişme düzgün ve kontrollü olacaktır. Bu sistemler beton prefabrik ve kompozit parçalardan çerçeveler oluşarak kurulması kolay sistemlerdir.
Bu sistemin en önemli uygulaması New Yorkta Dünya Ticaret Merkezi (World Trade Center Memorial Plaza) önünde yapılmıştır. Bu sistem plaza yüzeyinin altındaki toplama tanklarının beslenmesi için yapılmıştır.

Resim 7: New York Dünya Ticaret Merkezi Önü Asma Sistem Uygulaması.
Yukarıda sayılan uygulamalardan neredeyse hiçbiri sadece derelerin hızla suyu daha geniş su havzalarına taşıma yoluyla ortaya çıkan hayati zararlardan korunma yöntemine gidilmiştir. Ancak belki de bu yüzyıl bitmeden iklim değişiklikleri nedeniyle seller, taşkınlar ve tam tersi kuralıkta bizi bekleyen çevre felaketlerinden olabilir. Bunların her biri hayatımızı etkileyeceği için önlemleri şimdiden almak zorundayız. Bu nedenle hem kuraklığa hem sellere karşı önlem almak bu sistemlerin ortak amaca hizmet eder biçimde organize edilmesiyle olanaklı kılınabilir.
Ülkemizin aynı zamanda su zengini olmadığını düşünürsek, her damla suyun kıymetini bilerek davranmamız gerekecektir. Su toplanma havzalarının korunması, suların verimli kullanılması, su tasarrufunu gerçekleştirmek ve dönüşümün mutlaka sağlanması gerekmektedir.
Aslında çevre felaketi olarak karşımıza çıkan aşırı yağışlar, seller ve taşkınların kontrollü biçimde tahliye edilmesi çok önem kazanmaktadır. Yağmur sularının tahliyesi kadar onların doğal döngüsünü kentlerde yakalayarak yararlı biçime dönüştürme eylemini mutlaka başlatmamız gerekiyor. Ancak ülke gerçeklerini düşündüğümüzde neden şimdiye kadar bu yolda bir adım atılmadığını anlamak zordur. Bir ülkede toplumsal uygulamaların yapılması için yönetimlerin mutlaka yöntemsel yaptırımları ortaya koyması gerekiyor. ( Zorunlu deprem sigortası bile hala uygulanmıyor). Zaten bizim bahsettiğimiz konun da ortak yönleri çok olduğundan öncelikle merkezi idare ve yerel yönetimlerin ortaya çıkması gerekmektedir. İşin bir yönüyle bazı kanun ve yönetmeliklerimiz halen uygulamada vardır. Fakat bunun yeterli olmadığını biliyoruz. Vatandaş ile kamunun işbirliği olması ile ancak sorunları çözebiliriz.
Etkin bir Yağmur Suyu Yönetimi yapmak için artık dünyada her şey biliniyor. Yağan yağmur sularının kontrollü olarak tekrar kullanılabilecek, zemin suyunu dengeleyecek, kent yeşilini sulayabilecek sistemler uygulamaya konmalıdır. Bu yöntemleri topluma anlatmak bazen zor olmaktadır. Çünkü bunları insanlar her zaman kamudan beklemektedir. Bunun yerine Yerel yönetimlerimiz öncelikle bir pilot proje ile taşkın yaşayan dere yatağındaki mülk sahiplerini de katılımını sağlayarak öncülük etmelidir.
Yöntemsel çalışma şöyle olabilir;
1)Bölgenin yağış rejiminin tam olarak saptanması
2) Zemin suyu yüksekliğinin belirlenmesi
3) Çeşitli disiplinlerin katılımıyla projelendirme;
Bu çalışmada yapılaşmış dere yataklarının kullanılması kolay olmayabilir. Zeminin su emme kapasitesi uygun olmayabilir. O nedenle dere yatağına bağlanan daha üst kottaki yan yollarda uygulamalar başlatılabilir. Vatandaşların kendi parselleri içinde çatı sularının toplanması, bahçe depolarının yapılması ve bahçeleri içinde yağmur bahçesi yapmadı için teşvik edilebilir. Böyle bir çalışma Gürcistanda yapılmıştır. Bunlar için ucuz malzeme temininde ve karşılıksız bitki sağlanması gibi yardımlar yapılabilir. Ayrıca yağmur bahçelerinin bakımı Park ve bahçeler Müdürlüklerince yapılabilir.
Dere yataklarında ya da uygun yerlerde su kanallarının yanında yağış rejimine uygun olarak hacmi belirlenmiş yer altı su depoları oluşturulabilir. Bu depoların dere yatağında daha yüksek kotlardan aşağı kotlara su verecek biçimde yapılması işletme maliyetlerini de düşürecektir. Ayrıca her şartta suyun olmadığı veya pahalı üretilen bir bölgede bu sistemler ucuz olacaktır. Bu depoların açık alanlarda özellikle de otopark gibi sert zeminlerde geçirgen kaplama ile yapılması uygun olacaktır.
Her durumda caddelerimizde ağaçlandırma ve bitkilendirme yapıyoruz bunların yağmur suyu yönetimine uygun yapılması ön maliyetleri arttıracaktır. Ama uzun vadeli düşündüğümüzde kentimizin kazanacağı şeylerin de farkında olmamız gerekiyor.
Bütün bunların yapılması için Yerel yönetimlerin yeniden organize olması (Çevre Koruma Daire Başkanlıkları olmasına rağmen) tek bir Çevre Koruma Biriminin altında (Yeşil alanların tüm kamunun (Aktif pasif, bakım, yapım dahil) ve Su yönetim sisteminin (temiz su ve atıksu)) diğer disiplinlerin de eşgüdüm halinde çalışması ve Dünyada uygulanan bu çevreci teknikleri ülkemiz gerçeklerine uygun hale getirmesi gerekmektedir.
Hazırlayanlar
Murat ERMEYDAN Peyzaj Yüksek Mimarı
Dr. Refik YÜKSEK Mimar
Kaynaklar;
AKÜZÜM T., ÇAKMAK B. ve GÖKALP Z. 2010. Türkiyede Su Kaynakları Yönetiminin Değerlendirilmesi, Tarım Bilimleri Araştırma Dergisi 3 (1): 67-74.
ANONİM 2012b, http://www.portlandonline.com/BES/index.cfm?c=41976, Erişim Tarihi: 28.11.2012.
Anonim. AStreet Design Manual ,New York City Department of Transportation,2015
Updated Second Edition
Anonim AStormwater to Street Trees: Engineering Urban Forests for Stormwater Management U.S. Environmental Protection Agency Office of Wetlands, Oceans and Watersheds Nonpoint Source Control Branch 1200 Pennsylvania Ave., NW Washington, DC 20460 September 2013 EPA 841-B-13-001
Bozhüyük Ardahanlıoğlu, Dr. Zeynep R. Yağmur bahçeleri Ekim 2016
DEMİR, Ahmet Prof. Dr.İSKİ Genel Müdürü, Şehir Taşkınları ve İstanbul, 2010 İSKİ, İstanbul
DEMİR, D. 2012. Konvansiyonel Yağmur-suyu Yönetim Sistemleri ile Sürdürülebilir Yağmur-suyu Yönetim Sistemlerinin Karşılaştırılması: İTÜ Ayazağa Yerleşkesi Örneği. Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Çevre Mühendisliği Anabilim Dalı, Çevre Bilimleri ve Mühendisliği Programı, İstanbul, 191 s.
DOĞANGÖNÜL, Ö. ve DOĞANGÖNÜL, C. 2008. Küçük ve Orta Ölçekli Yağmursuyu Kullanımı. 2. Baskı, Teknik Yayınevi, Ankara, s. 499.
Erdoğan Reyhan,Doç. Dr. Sürdürülebilir yağmur suyu yönetimi ve yağmur bahçeleri, Genel Yazılar, Nisan 2017
Kirmenecioğlu Bilal,Türkiyede Dere yataklarına müdahelenin taşkınlar üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, Uzmanlık tezi, Tc. orman ve Su İşleri Bakanlığı, 2015, Ankara
MÜFTÜOĞLU VE PERÇIN, 2015. Sürdürülebilir Kentsel Yağmur Suyu Yönetimi Kapsaminda Yağmur Bahçesi , Inönü Üniversitesi Sanat Ve Tasarim DERGİSİ ISSN: 1309-9876 E-ISSN: 1309-9884, Cilt/Vol. 5 Sayı/No.11 (2015): 27-37, DOI: 10.16950/std.34364
Onat, İrfan, Yağmur Suyu, Park ve Bahçeler Daire Başkanlığı Yayını, 2013
Seymour, Rose Mary, Capturing rainwater to replace irrigation water for landscapes: rain harvesting and rain gardens,Public Service Assistant, Department of Biological and Agricultural Engineering, 2005 Georgia Water Resources Conference, The University of Georgia, Athens, Georgia.
Yağmur Suyu toplama , depolama ve deşarj sistemleri hakkında yönetmelik, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı
Onat, İrfan, Yağmur Suyu, Park ve Bahçeler Daire Başkanlığı Yayını, 2013
It is very important that the excessive rainfall and the floods are discharged in a controlled manner as an environmental disaster. We have to start the action of transforming useful forms by catching their natural cycle in the cities as much as discharge of the rain water. Now everything is known in the world to make an effective rainwater management. Systems should be put in place to control rainwater rains in a controlled way, to balance ground water and to irrigate urban green areas.


