TÜRKİYE’DEKİ GENTİANA TÜRLERİ

  Serdar ERKEN
  21 Mayıs 2016 Cumartesi

Ülkemiz; Akdeniz ve Ortadoğu olmak üzere dünyanın iki önemli gen merkezinin ve üç ana biyocoğrafik bölgenin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) çakıştığı bir noktada bulunması, topoğrafik, jeolojik, jeo-morfolojik yapısı, toprak çeşitlilikleri, farklı coğrafik koşulları, deniz, göl, akarsu, tatlı, tuzlu ve sodalı göller gibi değişik sulak alan tiplerinin varlığıyla birlikte çok farklı ekosistem tiplerine sahip olması sebebi ile dünyanın en önemli gen merkezlerinden biridir ve birçok ülkede bulunmayan biyoçeşitliliğe sahiptir. Ülkemizde yayılış gösteren bitki türlerinin bir kısmı süs bitkisi ya da tıbbi-aromatik özellikleri yönüyle iyi bilinmektedirler. Fakat bazı türler ise süs bitkisi potansiyeli ya da tıbbi-aromatik özellikleri bulunmasına rağmen yeterince bilinmemektedirler. Bunlardan biri de Gentiana L. türleridir.

Ülkemizde Gentiana türlerinin yetiştiriciliği ile ilgili şu ana kadar çok fazla çalışma yapılmamıştır. Fakat 2012 yılında, yürütücülüğü Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi olan ve TÜBİTAK tarafından desteklenen (112O060 nolu proje) "Süs Bitkileri Potansiyeline Sahip Türkiye Campanula ve Gentiana Türlerinin Kültüre Alınması, Ex-sitü Muhafazası, Taksonomik ve Fitokimyasal Özelliklerinin Belirlenmesi" başlıklı, benim de Gentiana türleri ile ilgili sorumlu olduğum bir proje başlatılmıştır. Bu proje vesilesiyle siz değerli okurlar için Türkiye Gentianalarının daha yakından tanınmasında bir farkındalık oluşturabilirsem memnuniyet duyacağım.

Antarktika kıtası haricinde tüm kıtalarda doğal olarak yayılış gösteren Gentianaceae familyası, içerisinde yaklaşık 100 cins ve 1800 üzerinde tür barındırmaktadır. Bu familya içerisinde en fazla tür sayısına sahip olan Gentiana L. cinsi, kendi bünyesinde yaklaşık 400 tür bulundurmaktadır. Gentiana cinsi, Kuzey Afrika, Doğu Avustralya ve düşük rakımlı tropik bölgeler haricinde neredeyse tüm dünyada doğal olarak yayılış göstermektedir. Anavatanı Asya olan Gentiana cinsi, daha sonraları Kuzey Amerika, Sibirya, Anadolu ve Kafkaslara dağılmıştır. Bu dağılım sonunda daha çok yüksek rakımlı yerlerde kuzey bölgelerde doğal olarak yayılış göstermiştir. Everest Dağında dağ tırmanıcıları tarafından 5500 mde Gentiana türleri görüldüğü belirtilmiştir.

Gentiana türleri, eski uygarlıklarda gül, iris, lilyum ve primulalar gibi aynı öneme sahip olmasalar bile o dönemde bilinmişlerdir. M.Ö. 180-167 yıllarında şimdiki Arnavutluk ve Dalmaçya topraklarında hüküm sürmüş İlya Kralı Gentiusun karşılaştığı bir soruna çare olması amacı ile kök ve yapraklarından şifa hazırlanarak kralın kullanımına sunulmuştur. Daha sonra Plinius ve Dioskorides tarafından kullanıldığı bilinmektedir. İlk defa geniş çaplı araştırma ve tedavi deneyini Hahnemann 1975de yapmıştır ve onu diğer araştırmacılar takip etmiştir. Bitkinin ismi, kral Gentiusu onurlandırmak amacıyla Gentiana olarak yenilenerek günümüze kadar gelmiştir.

 

SÜS BİTKİSİ OLARAK GENTİANA

19. yy.dan sonra Gentiana türlerinin sadece tıbbi amaçlı olarak değil, aynı zamanda süs bitkisi olarak da kullanılabileceği fark edilmiş ve özellikle botanik bahçeleri içerisindeki doğal alpin bahçeleri oluşturulan yerlerde ve çok sayıda özel kaya bahçelerinde sergilenmeye başlamıştır. Günümüzde ise Gentiananın birçok türü alpin bahçelerinde, özel kaya bahçelerinde, dış mekanda, kesme çiçek olarak vazoda ve çiçek aranjmanlarında kullanılmaktadır.

Hollandada özel bir firma, Gentiana cinsindeki tür ve çeşitlerden ıslah ve üretim yaparak, yoğun olarak kesme çiçek ve saksı çiçeği satışı gerçekleştirmektedir. Japonyada G. makinoi, G. triflora ve G. scabradan elde edilen hibrit çeşitlerin kesme çiçek ve saksı çiçeği olarak yaygın bir şekilde kullanıldığı bilinmektedir. Ayrıca Japonyada G. triflora x G. scabra melezlemesinden elde edilen Japon gentiyanı, mezar ziyaretlerinde, gelin buketinde ve çiçek aranjmanlarında yaygın şekilde kullanılarak sembol bir çiçek olmuştur.

Gentiana L. cinsi Türkiye florasında 12 tür-14 takson [G. aquatica L., G. asclepiadea L., G. boissieri SCHOTT ET KOTSCHY EX BOISS., G. brachyphylla VILL. subsp. favratii (RITTENER) TUTIN, G. cruciata L., G. gelida BIEB., G. lutea L. subsp. lutea L., G. lutea L. subsp. symphyandra (MURB.) HAYEK, G. nivalis L., G. olivieri, G. pyrenaica L., G. septemfida PALLAS, G. verna L. subsp. balcanica PRITCHARD, G. verna L. subsp. pontica (SOLTOK.) HAYEK] ile temsil edilmektedir. Bu taksonlardan G. nivalis ve G. aquatica tek yıllık otsu form yapısında olup diğer taksonlar çok yıllık otsu formdadırlar.

Türkiyede yayılış gösteren bu 14 takson içerisinde G. boissieri endemik olan tek taksondur. Dünya üzerinde sadece Niğde Bolkar dağlarında doğal olarak yayılış gösteren bu takson "Türkiye Bitkilerinin Kırmızı Kitabı"nda "Zarar görebilir (VU)" sınıfında yer almaktadır ve bu sınıf "orta vadeli gelecekte yüksek tehdit altında" olarak belirtilmiştir. Bir diğer önemli tür olan Gentina lutea ise yine aynı kitapta nesli tehlike altında olan bitki türleri listesinde "Tehlikede (EN)" sınıfında yer almaktadır ve bu sınıf "yüksek risk altında ve yakın gelecekte yok olma tehlikesi altında" olarak belirtilmiştir (Ekim vd., 2000). Ayrıca bu tür "Doğadan toplanarak ihracatı yasak olan çiçek soğanları listesi"nde yer almaktadır.

Dünyadaki ekonomik bitkilerinin araştırılarak listelendiği "Ekonomik Bitkilerin Dijital Atlası" kitabında, Gentiana cinsine ait 5 taksonun dünyada ekonomik olarak çok önemli olduğu vurgulanmıştır. Bu 5 taksonun 3ü (G. asclepedia, G. lutea ve G. septemfida) ülkemizde doğal olarak yayılış göstermektedir.

Tüm Gentiana türleri kaya bahçelerinde yetiştirilmek için uygundur. Ama yine de türlerin toprak tipi, toprak reaksiyonu ve rakım gibi istekleri farklılıklar göstermektedir. Alpin bitki türlerini temsil eden Türkiyedeki türler Gentiana boissieri, G. brachyphylla, G. lutea, G. nivalis, G. pyrenaica ve G. vernadır. Bu türler alpin kaya bahçelerinde de kullanılabilir. G. asclepiadea, G. septemfida kaya bahçelerinde, dış mekanda ve kesme çiçek olarak kullanılabilir.

Gentiananın farklı türleri erken ilkbahardan sonbahara kadarki dönemlerde çiçeklenmektedirler. Tüm çok yıllık bitkiler gibi çiçeklenme zamanları sınırlıdır. Fakat farklı çiçeklenme sezonunda açan türlerin seçilmesiyle nisan sonundan sonbahar soğuklarının başlamasına kadar çiçek açan bahçeler oluşturulabilir. Çiçeklerinin çoğu mavi renklidir fakat beyaz, sarı, kırmızı ve yeşil renkli olan çiçekleri bile mevcuttur.

Gentiana türleri, çoğunun gösterişli çiçekleri olması, ayrıca kök ve toprak üstü kısmında aktif bileşenleri içermesi sebebi ile insanlar tarafından acımasızca uzun yıllardır sökülmüşlerdir. Önlem alınmadığı sürece yıldan yıla popülasyonlarda büyük hasarlar meydana gelmektedir. Çoğu Avrupa ülkelerinde de soyları tükenmek üzere olan bu türler, kırmızı listede yer almışlardır. Bu sebeple Gentiana türleri günümüzde özellikle Avrupada olmak üzere birçok ülkede koruma altına alınmıştır.

Türkiyede halk dilinde Gentiana cinsine ait farklı taksonlar; censiyan, centiyane, cintiyan, cintiyane, çityane, cimtiyen, enzian, arap dede, büyük kantaron, kantaron otu, jensiyan, afat, güşad otu, pancar otu, eşek turbu, acı kök, acı ot, sivri kökü, yılan otu, defneyezit kökü, laz kantaronu, hemşin gentiyanı, balkan kantaronu, kar centiyanesi, büyük kar kantaronu olarak isimlendirilmektedir.

 

YETİŞTİRİCİLİĞİ:

Türlere göre farklılık göstermekle birlikte genel olarak Gentianalar nemli fakat ıslak olmayan, drenajı iyi olan topraklarda ve yüksek ışık yoğunluğu olan, aşırı yüksek sıcaklığı olmayan bölgelerde iyi gelişme gösterirler. Daha fazla sıcak olan bölgelerde yetiştiricilik yapmak için bitkileri güneş ışınlarından korumak gerekmektedir. Fakat bitkinin yetişeceği bölge çok aşırı gölge bir yer olmamalıdır. Bunun için bitkinin yetişeceği bölgeyi seçerken özellikle bitkinin öğlen vakitleri gölge içerisinde kalabileceği yerleri seçmekte fayda vardır. Küçük Gentiana türleri (G. aquatica, G. brachyphylla, G. nivalis, G. pyrenaica, G. verna) için toprak pHsına daha da dikkat edilmelidir. Genellikle çoğu tür kireçli toprak ister. Bitkilerin özel istekleri toprağa granit karışımı ya da kalker parçaları karıştırılarak sağlanabilir.

Gentiana türlerinin hepsi tohumla çoğalabilmektedir. Fakat türlerin büyük bir çoğunluğunun tohumlarında dormansi vardır ve tohumların çimlenebilmesi için dormansinin kırılması gerekmektedir. Tohum kapsülleri tam olgunlaşmadan toplandığında dormansi engeli biraz daha düşük seviyelerde olabilmektedir. Dormansinin önemli bir derecede kırılabilmesi için en yaygın kullanılan yöntem, tohumların nemli ve soğuk bir ortamda (4 °C) 1-4 ay süreli katlamaya alınmasıdır. Tohumlar hemen çimlendirilmek isteniyorsa Gibberellik asit (GA3) solüsyonunda (500-1000 ppm) 24 saat bekletildikten sonra ekilebilirler. Fakat GA3 muamelesi sonucu çimlendirilmiş tohumlardan elde edilen fideler genellikle daha zayıf olmaktadır. Bu nedenle tohum çimlendirmede ilk olarak soğukta nemli katlama uygulaması tercih edilmelidir.

Türlere göre değişmekle birlikte Gentiananın tohumları çoğunlukla çok küçüktür ve çok sayıda tohumu vardır. Bazı türlerde tohumlar kanatlı olmasına rağmen bazı türlerde kanatsızdır. Tohumlar dere kumu ile karışık ince torf karışımına ekilmelidir. Tohumlar torf yüzeyine serpildikten sonra yine ince torfla bir kapak şeklinde kapatılmalıdır. İnce bir fıskiye ile toz şeklinde sulanmalıdır. Birkaç istisna olan türler dışında çoğu türün tohumlarının çimlenmesi için karanlığa ihtiyacı vardır. Bu nedenle saksının üzeri kapatılmalı ya da saksılar karanlık bir yere alınmalıdır. Çimlenmeden sonra, fideler çok yavaş gelişirler. Türlere bağlı olmakla birlikte bitkilerin çiçeklenmesi için 2-7 yıla ihtiyaçları vardır.

Ayırmayla, çelikle ve daldırma ile çoğaltılabilen türler de vardır. Türkiyede yayılış gösteren türlerden G. verna ve G. septemfida ve G. asclepiadea ayırma ile çoğaltılabilmektedir. G. verna her dönem ayırma ile çoğaltılabilmektedir. G. septemfidada ise çiçeklenme sona ererken bitkinin alt kısmındaki genç sürgünler bölünerek ayrılabilir. G. asclepiadeada yaşlı bitkiler başarılı bir şekilde ayırma ile çoğaltılabilir. Bölünen parçanın kökün yeterli bir miktarını ve birkaç büyüme gözünü içermesi önemlidir. Bitki ilkbaharda büyüme başlangıcından önce bölünebilir. Çelikle çoğaltılabilen türler G. septemfida ve G. vernadır. En iyi çelik alma zamanı Hazirandır ve mutlaka hormon kullanılmalıdır. Köklendirme ortamına gömülü çeliklerde yaprakların serbest durumda olmasına dikkat edilmelidir. Köklendirme ortamında sıcaklık çok yüksek olmamalıdır. 15 °C çeliklerin köklenmesi için yeterlidir. Diğer bir üretim yöntemi daldırma ile üretimdir. G. septemfidada sürgünler yeterince uzadığında humusça zengin bir toprak her sürgünün ortasına kapatılır ve küçük bir taşla üzerine ağırlık yapılır. Bitki ve çevresi çok kuru olmamalıdır. Sonbaharda bitkinin toprak altında kalan kısmında köklenmeler olacaktır.

Türkiyede yayılış gösteren Gentiana taksonları ve bilinen özellikleri şu şekildedir:

 

GENTİANA ASCLEPİADEA

Yaygın olarak Orta ve Güney Avrupada, Güney-Batı Polonya, İtalya, Yunanistan, Ukrayna, Anadolu ve Kafkaslarda doğal olarak bulunmaktadır. Ülkemizde ise daha çok Kuzey Anadoluda yayılış göstermektedir. Bu tür 1000-1500 m yüksekliklerde, nadiren 500 mden daha düşük ve 2000 mden daha yüksek rakımlarda dağ eteklerinde bulunan çok yıllık otsu bir türdür. Kireçli toprakları sevmesine rağmen hafif asidik topraklarda da iyi gelişme gösterir. Genel olarak toprak pHsı 5,2 - 6,8 olan topraklarda iyi gelişme gösterirler. Nemli olan açık çayır ve çimenliklerde, orman açıklıklarında, dağ eteklerinde ve dağ geçitlerinde yaygın olarak bulunur. Genellikle 50-60 cm boyunda olup nadiren 1 mye kadar uzayabilmektedir. Yaprakları 5-8 cm uzunluğunda, 3,5 cm genişliğinde olup gövde üzerinde karşılıklı dizilirler. Yapraklar oval mızrak şeklinde ve gittikçe sivrilen yapıdadır. Yaprak sapları yoktur. Çiçekleri gövdenin tek tarafında sıralanmıştır ve dik bir vaziyettedir. Çiçekler 3,5 - 5 cm uzunluğunda olup yaprak koltuğu altında tekli ya da 2li - 3lü demet halindedirler. Taç yapraklar çan şeklinde, çoğunlukla koyu mavi bazen beyaz ya da açık mavi, içi mor benekli, uzunlamasına çizgilidir. Ağustos - Eylül aylarında çiçeklenmektedir. Çiçekleri sabah 8 - 9da açar ve akşam 5 - 6da kapanmaktadır. Yarı ya da tam gölge olan nemli bölgeleri tercih ederler. Kaya bahçelerinde, dış mekan ve bordür bitkisi olarak, kesme çiçek olarak kullanılabilmektedir. Kesme çiçek olarak kullanılacaksa çiçeklerinin 3/4si açtığında kesilmelidirler. Vazo ömrü yaklaşık 18-22 gündür. Tohumla çoğaltılan bitkiler genellikle 3. yılında çiçeklenmektedirler. Toprak üstü kısımları iştah açıcı ve ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır.

GENTİANA AQUATİCA

Dünyada Kafkasya, Anadolu, Güney İran, Afganistan, Pakistan, Sibirya, Doğu Asya ve Kuzey Amerikada yayılış göstermektedir. Türkiyede Kuzey-Doğu Anadoluda 2375 m yüksekliklerde alpin çayırlık alanlarda bulunan tek yıllık otsu bir bitki türüdür. Çiçekleri soluk-mat mavi renktedir.

 

GENTİANA BOİSSİERİ

Dünya üzerinde sadece Niğde Bolkar Dağlarında doğal olarak yayılış gösteren çok yıllık otsu olan endemik bir türdür. "Türkiye Bitkilerinin Kırmızı Kitabı"nda "Zarar görebilir (VU)" sınıfında yer almaktadır ve bu sınıf "orta vadeli gelecekte yüksek tehdit altında" olarak belirtilmiştir. Temmuz - Ağustos aylarında çiçek açar. 2400-2700 m yükseklikte kireçli bölgelerde bulunmaktadır.

GENTİANA BRACHYPHYLLA SUBSP. FAVRATİİ

Dünyada Orta Avrupa, Anadolu ve Balkanlarda yayılış gösterir. Ülkemizde Niğde Bolkar ve Aladağlarda bulunur. Alpin bir türdür. G. vernanın çok yakın bir akrabasıdır. 1800-3000 m yüksekliklerde yayılış gösteren çok yıllık otsu bir türdür. Genel olarak alpin çayırlıklarda bulunurlar. Çiçekleri mat mavidir ve çiçeksiz bitkiler 3-6 cm yüksekliktedir. Nadir olarak 15 cm yüksekliğe kadar boylanabilirler. Temmuz ayında çiçeklenirler.

 

GENTİANA CRUCİATA

Güney, Doğu ve Orta Avrupa, Anadolu, Batı Sibirya, Kafkaslar, Ermenistan ve İranda doğal olarak yayılış göstermektedir. Türkiyede daha çok Kuzey ve İç Anadoluda bulunur. Bu tür yoğun olarak nemli çayır meralarda, güneş gören yamaçlarda, koru kenarlarında, çimenliklerde ve orman kenarlarında görülebilen çok yıllık otsu bir türdür. Genel olarak 800-2500 m rakımlarda yayılış gösterir. Genellikle kireçli toprak tercih eder. Gövdesi dallanmamıştır. Gövdedeki yapraklar mızrak şeklinde ve karşılıklı çift yaprak şeklinde dizilmişlerdir. Her çift diğer çifte göre çapraz dizilir. Yaprakları parlaktır. Temmuz-Ekim ayları arasında çiçeklenirler. Çiçekleri mavi bazen morumsudur. Taç yapraklar çan şeklinde, dik ve yaklaşık 2-2,5 cm yüksekliğindedir. Bitki 10-50 cm boyundadır. Toprak üstü kısımları iştah açıcı ve ateş düşürücü olarak kullanılmaktadır.

GENTİANA GELİDA

Anadolu, Kafkaslar ve İran bölgesinde, seyrek çimenlik ve otlak alanlarında, 2000-3200 m rakımlarda bulunan çok yıllık otsu bir doğal türdür. Türkiyede Kuzey-Doğu Anadolu ve Doğu Anadoluda yayılış gösterir. 30-35 cm gövde yapar. Çiçekleri çan şeklinde olup parlak sarı, krem ve ya beyaz renkte olabilmektedir. Çiçek renkleri ile kolaylıkla ayırt edilebilirler. Ağustos-Eylül aylarında çiçeklenirler.

GENTİANA LUTEA SUBSP. LUTEA

Orta Avrupa, Güney Avrupa ve Balkanlarda doğal olarak yayılış göstermektedir. Ülkemizde kayıtlara göre Bursa, Bilecik, Kütahya, İzmir ve Sinopta bulunmaktadır. Fakat Özer vd. (2011)nin yaptığı bir çalışmada Sinop lokasyonunda türün tamamen tükendiği belirtilmiştir. Doğada çayır ve çimenlik alanlarda 2500 m rakımdan daha yüksek bölgelerde yetişen çok yıllık otsu bir türdür. Temmuz-Ağustos aylarında çiçeklenmektedir.

Uzun yıllar önce ülkemizde çok yaygın olarak bulunmaktaydı. Bünyesinde ilaç ve içecek sanayinde kullanılan önemli kimyasal bileşenler olması sebebi ile 1980lerden sonra bitkiye olan talep hızla artmış ve bitki yıllarca sürdürülebilir faydalanma ilkelerine aykırı olarak bilinçsizce ve aşırı şekilde toplanmıştır. Bu sebeple yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmış ve nesli tehlike altına girmiştir. 1998 yılında Çekoslovakyada düzenlenen CITES toplantısında Gentiana lutea türünün neslinin tehlike altında olması sebebi ile koruma ve çoğaltma tedbirlerinin alınması kararının alınmasında sonra Türkiyede ihracatı yasaklanmıştır. Şuan "Doğadan toplanarak ihracatı yasak olan çiçek soğanları listesi"nde yer almaktadır.

Bu tür 50-150 cm çiçek boyuna ulaşabilmektedir. Güneşli ya da yarı gölge olan yerleri sever. Fakat güneşli günlerde toprağın kurumasına izin veren kumlu topraklarda iyi gelişme göstermez. G. lutea türü için en önemli sorun genç bitkilerin geç büyümesidir. Bir bitkinin yetişkin ve görkemli bir büyüklüğe gelebilmesi için 4-6 yıl geçmesi gerekmektedir.

Kökleri şimdiye kadar sindirim sistemi ile ilgili bozukluklarda tedavi edici olarak değerlendirilmiş ve birçok tescilli ilaçların bileşiminde kullanılmıştır. Karaciğer, safra kesesi ve sindirim sistemini uyarıcı etkisi olup insan vücudunu kuvvetlendirici özelliğe sahiptir. Özellikle kronik rahatsızlıklara, sindirim sistemi zayıflıklarına ve iştahsızlıklara faydalıdır. Bağırsakları temizler. Bünyesinde iltihaplanmayı önleyici, mikropları öldürücü ya da gelişmesini önleyici, safra boşalmasını kolaylaştırıcı, ateş düşürücü, midede sindirimi kolaylaştırıcı ve soğutucularda serinletici olarak kullanılan (florlu karbon:R12, R22) bileşenleri içermektedir. Gentiana lutea L. yüzyıllardır halk arasında iştah açıcı, ateş düşürücü, antidepressen ve yarayı iyileştirici özelliklerinden dolayı yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Tarihte Yunanlılar, Mısırlılar ve Romalılar Gentiana lutea L. türünü bazı karaciğer ve mide hastalıklarının tedavisi için, ayrıca Çinli doktorlar mafsal iltihabı tedavisinde kullanmışlardır. Birçok ticari farmasötik preparatların yanında Gentiana lutea L. kökleri bazı içki ve yemek öncesi içilen içeceklerin hazırlanmasında da kullanılmaktadır. Gentiana luteanın Fransada likör endüstrisinde tüketimi yılda 1000-1500 ton civarındadır.

GENTİANA LUTEA SUBSP. SYMPHANDRA

Tüm özellikleri Gentiana lutea subsp. lutea alt türü ile aynı olup morfolojik olarak iki özellik bakımından ayrılmaktadır. Gentiana lutea subsp. lutea alt türünde anterler serbest ve stigma çiçekler açtıktan sonra spiral şeklinde olup, Gentiana lutea subsp. symphyandra alttüründe ise stamenler bir tüp şeklinde, stigma ise çiçekler açtıktan sonra spiral şeklinde değildir ve genellikle iki lobludur.

 

GENTİANA NİVALİS

Dünyada Kuzey ve Orta Avrupa, Balkanlar, Anadolu, Kafkasya ve Kuzey Amerikada yayılış göstermektedir. Türkiyede sadece Rizede 2275-2600 mler arasında dağlık çimenlik alanlarda yetişmektedir. Haziran-Ağustos ayları arasında çiçeklenirler. Tek yıllık otsu bir bitki türüdür.

 

GENTİANA OLİVİERİ

Anadolu, Suriye, İran, Irak ve Himalayalarda yayılış gösterir. Ülkemizde İç ve Güneydoğu Anadoluda görülmektedir. 350-2300 m yüksekliklerde, çimenlik alanlarda, kireçli ya da killi toprak yapısının olduğu bölgelerde bulunan çok yıllık otsu bir türdür. Nisan-Temmuz ayları arasında çiçeklenirler. 12 cm uzunluğunda, 1,3 cm genişliğinde rozet biçiminde yaprakları vardır. Gövdede yaprak sayısı azdır. Çiçek sapı 23 cm uzunluğundadır. Çiçek sapının üzerinde 3-9 adet talkım yapıda dik çiçekler bulunur. En üstteki çiçekler sapsızdır. Çiçekleri çan şeklinde, koyu mavi ve içe doğru beyazımsı bir renk almaktadır. Tıbbi amaçla şeker hastalığını tedavi etmek ve kan şekerini kontrol altına almak amacı ile kullanılmaktadır. Bünyesinde bulunan yüksek orandaki izoorientinden dolayı ilaç sanayinde kullanım imkanı yüksektir. Halk arasında afad otu olarak bilinir.

 

GENTİANA PYRENAİCA

Bulgaristan, Makedonya, Kafkaslar, Türkiye, Ermenistan ve İranda doğal yayılış göstermektedir. Türkiyede Kuzey-Doğu Anadoluda genellikle eğimli yamaçlarda 1800-3100 m civarında nemli yerlerde bulunan çok yıllık otsu bir türdür. Bitki 7 cm uzunluğunda olup, yaprakları 2,5 cm uzunluğundadır. Çiçeklenme tepede olmaktadır. Çiçekleri koyu mavi ya da mavimsi menekşe renginde olup huni şeklindedir. Mayıs-Ağustos aylarında çiçeklenirler. Yetiştiriciliği zor olan türlerden biridir. Tohumla üretilir. Bölünerek de çoğaltılabilir.

 

GENTİANA SEPTEMFİDA

Anadolu, İran, Doğu Kafkasya ve Türkistanda doğal olarak yayılış gösterir. Ülkemizde Orta ve Batı Kuzey Anadolu ile Doğu Anadoluda 1800-3200 mlerde bulunur. Genellikle subalpin çayırlıklarda ve diğer türlere göre daha az nemli topraklarda yetişen çok yıllık otsu bir türdür. Bitki genellikle 20-30 cm uzunluğundadır. Çiçekler tepedeki kümede oluşmaktadır ve bir kümede 8 adet çiçek olabilir. Çiçekleri mavi-koyu mavi renkte ve çan şeklindedir. Çiçeklenme zamanı Temmuz-Ağustos aylarıdır. G. septemfida türü, Gentiana cinsi içerisinde en kolay kültürü yapılan türdür ve çiçekleri çok gösterişlidir. Sıradan bir bahçe toprağında kolaylıkla yetişir ve tam gün ışığı ister. Kaya bahçeleri, dış mekan, bordür bitkisi ve kesme çiçek olarak kullanılabilmektedir. Kesme çiçek olarak kullanıldığında çiçeklerin %75i açtığında kesilmelidir. Vazo ömrü 12-15 gündür.

GENTİANA VERNA SUBSP. BALCANİCA

Balkanlar ve Anadoluda alp ve alp eteklerinde, alpin otlaklarda, volkanik kaya ve kireç taşı bölgelerinde 1800-2225 m rakımlarda yoğun olarak bulunan çok yıllık otsu bir türdür. Ülkemizde Bursa, Kastamonu ve Niğdede yayılış göstermektedir. Genellikle nemli meralarda, bodur çalılıklarda, kayalıklarda, bataklıklarda toplu olarak bulunurlar. Bitki boyu 3-12 cm yüksekliğe kadar ulaşabilmektedir. Fincan tabağı şeklindeki çiçeği koyu gök mavisi rengindedir. Çiçeği 1,3-3 cm çapındadır. Doğada Mayıs-Ağustos aylarında çiçeklenmektedir. Tohumla, ayırma ile ve çelikle üretilmektedir. Tam gün güneşi, yüksek atmosfer nemini sever. Halk arasında balkan kantaronu olarak bilinir.

GENTİANA VERNA SUBSP. PONTİCA

Anadolu, Kafkasya ve Kuzey İranda alpin çimenlik alanlarda, 1830-3660 m yüksekliklerde bulunan çok yıllık otsu bir bitkidir. Ülkemizde Kuzey-Doğu Anadolu ve Doğu Anadolu bölgelerinde yayılış göstermektedir. Morfolojik olarak G. verna subsp. balcanica alt türüne çok benzerler. Tek farklılıkları G. verna subsp. pontica alt türünde çiçek petal yaprakları biraz daha büyüktür. Mayıs-Haziran ayları arasında çiçeklenirler. Halk arasında laz kantaronu ve hemşin gentiyanı olarak bilinirler.

 

KAYNAKLAR

 

Akan, H., Temel, M., & Tatlı, A. (1999). Kütahyada Nadir Yayılış Gösteren Gentiana lutea spp. sypmhandra (Murb.) Hayek Üzerinde Taksonomik, Morfolojik ve Ekolojik Bir Araştırma. I. Uluslararası Doğal Çevreyi Koruma ve Ehrami Karaçam Sempozyumu (23-25 Eylül).

Cappers, R., Neef, R., & Bekker, R. (2009). Digital Atlas of Economic Plants. ISBN: 9789077922590.

Çevre ve Orman Bakanlığı. (2007). Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Stratejisi ve Eylem Planı. Ankara.

Davis, P. (1978). Gentiana L. Flora of Turkey, ISBN: 0-85224-336-7, Edinburg. Volume 6:184.

Ecker, M. (1997). Gentiana asclepiadea. American Nurseryman, 00030198, 11/15/97, Vol. 186, Issue 10.

Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., & Adıgüzel, N. (2000). Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı. Türkiye Tabiatını Koruma Derneği ve Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Ankara.

Erken, S., & Kaleci, N. (2010). Censiyan (Gentiana lutea subsp. symphyandra) Tohumlarının Kontrollü Koşullar Altında Çimlenme Özelliklerinin Belirlenmesi. Bahçe Dergisi, 39 (2): 17-26, Yalova.

Gentiana Breeding Holland. (2015). http://www.gentiana.nl/indexeng.html, Retrieved October 05, 2015.

Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. (2014). Doğal Çiçek Soğanlarının 2015 Yılı İhracat Listesi Hakkında Tebliğ, Tebliğ No:2014/56.

Hayta, S., Gürel, A., Akgün, I. H., Altan, F., Ganzera, M., Tanyolac, B., & Bedı̇r, E. (2011). Induction of Gentiana cruciata Hairy Roots And Their Secondary Metabolites. Biologia (Bratislava), Vol. 66 No. 4, Issn 0006-3088, Pp. 618-625.

Kohlein, F. (1991). Gentians. Isbn: 0-88192-192-0, London, P 183.

Mishiba, K., Nishihara, M., Abe, Y., Nakatsuka, T., Kawamura, H., Kodama, K., Yamamura, S. (2006). Roduction of Dwarf Potted Gentian Using Wild-Type Agrobacterium rhizogenes, . Plant Biotechnology, 23, 33-38.

Momcilovic, I., Grubisic, D., & Neskovic, M. (1997). Micropropagation of Four Gentiana Species (G. lutea, G. cruciata, G.purpurea and G.acaulis). Plant Cell, Tissue And Organ Culture, 49: 141-144, Netherlands.

Nakatsuka, T., Saito, M., Yamada, E., & Nishihara, M. (2011). Production of Picotee-type Flowers in Japanese Gentian by CRES-T. Plant Biotechnology, 28, 173-180.

Özer, A., Akdemir, R., & Arslan, N. (2011). Censiyanın (Gentiana lutea L.) Yerinde Korunması, Yetiştirilmesi, Kimyasal Analizleri ve Ekonomik Önemi. İç anadolu Ormancılık Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ara Sonuç Raporu, Teknik Bülten No: 292, , ISBN: 978-605-393-114-0, 71s.

Öztürk, N. (1997). Gentiana lutea subsp. symphyandra (Murb.) Hayek İridoitleri. Anadolu Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Farmakoknozi Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, Eskişehir., 165s.

PFAF. (2015). Plant For A Future, http://www.pfaf.org/user/default.aspx, Retrieved 13.10.2015.

Posta Gazetesi. (2012). Bağışıklık Sistemini Güçlendiriyor. Haber, 29 Ocak 2012, http://www.posta.com.tr/saglik/bitkisel-tedavi/HaberDetay/Bagisiklik-sistemini-guclendiriyor.htm?ArticleID=107099, Erişim Tarihi: 16.10.2015.

Pringle, J. S. (2014). Morphological Characteristic of the Family Gentianaceae. The Gentianaceae - Volume:1: Characterization and Ecology, eds. Jan J. Rybczynski, Michael R. Davey, Anna Mikula,, ISBN: 978-3-642-54009-7, p:1-2.

Tekin, E. (2007). Türkiyenin En Güzel Yaban Çiçekleri. ISBN: 9944880978, 664s.

 

TÜBİVES. (2015). Türkiye Bitkileri Veri Servisi. http://www.tubives.com/ index.php?sayfa=hizli_ara (Erişim tarihi: 06.10.2015).

 

 

 


Gentiana species - although depending on varieties- generally likes well-drained humid but not wet soils and grows well in high light intensity regions also not excessively high temperatures. 


Paylaş: