12 Eylül 2013 Perşembe
İnsan çoğu zaman elinde olan değerlerin farkına varmadan onların muadilleri ile avunmayı tercih eder. Bazen ekonomik açıdan daha kolay kabul edilebilir olsa da bu tercih gerçek değeri dikkate almayı geciktirir veya olanaksız kılar. Bu endişelerle ülkemizin 12.000lere yaklaşan zengin bitkisel tür çeşitliliğine bakıldığında, bu kaynaklarımızın ülkemiz kırsal ve kentsel peyzaj alanlarındaki kullanımlarında hiç de hak ettikleri noktada olmadıklarını görmekteyiz.
Lisans öğreniminde peyzajla ilgili yoğun dersler alan, hatta birbuçuk yıl kadar KTÜ Peyzaj Mimarlığı Bölümünde Lisansüstü eğitime devam eden ve bugün Bitki Sistematiği konularında çalışan bir Orman Mühendisi olarak, doğal bitkisel kaynaklarımızın peyzajda kullanımlarının yetersiz olduğunu görebiliyor ve hatta otoritelerin ifadelerinden sıkça duyuyorum. Bu noktada siz değerli okurların gündemine bu önemli konuyu yeniden taşımak için sormayı gerekli görüyorum; neden? Avrupa Peyzaj Sözleşmesindeki peyzajın tanımında; "insanlar tarafından algılandığı şekliyle karakteri, doğal ve/veya insani unsurların eyleminin ve etkileşiminin sonucu olan bir alan" ifadesi yer almaktadır. İşte doğal bitkiler, bu tanımda ifade edilen doğal unsurların en önemlilerinden biri ve hatta ekosistemlerin primer üreticileri olarak karşımıza çıkmaktadır. Doğal ekosistemlerdeki birçok fonksiyonunun yanında, yapay ekosistemlerde-kentsel peyzajda da çok yönlü kullanım alanları bulmaktadır. Çiçek güzellikleri, farklı doku ve çizgisel özellikleri,sonbahar renklenmeleri gibi birçok yönüyle peyzajın vazgeçilmez unsurlarıdır.
Türkiyenin doğal Ormangülleri(Rhododendron L.) birçok yönüyle dikkat çeken fakat kentsel ve özellikle kırsal peyzaj düzenlemelerinde hak ettiği yerde olmanın çok uzağında kalmış/bırakılmışlardır. Ormangülleri sadece bireysel renk ve doku gibi özellikleriyle değil, aynı zamanda doğal ekosistemlerde bulundukları doğal bitki kompozisyonlarında oluşturdukları kitlesel etkiyle de çok ön plana çıkmaktadırlar (Şekil 1). Ülkemizde doğal olmayan kimi ormangülü kültürlerinin yetiştirilmesine ve pazarlanmasına karşın, doğal birçok değerli süs bitkisi özelliğine sahip diğer türlerimiz gibi doğal ormangüllerimizin de yeterince yetiştirilmemekte olduğunu görüyoruz. Bu durum karşısında yukarıdaki soruyu yinelemek ve vurgulayarak sormak gerekiyor; neden? Değişik ülkelerde peyzaj planlamalarında çok yoğun olarak kullanılmalarına karşın, park ve bahçelerimizin bu çok yönlü değerlendirilebilecek (süs bitkisi, canlı çit, şev bitkisi, karayollarında baharda çiçekleriyle, sonbaharda Sarı Çiçekli Ormangülünün yaprak renklenmesiyle uyarıcı eleman gibi) bitkilerden mahrum bırakılmasına ne zaman son verilecek? Bu değerli süs bitkilerinin peyzaj mimarlığında yeterince kullanılmama cezaları ne zaman dolacak?


Şekil 1. Doğal ekosistemlerde ön plana çıkmış ormangülü popülasyonları; Rhododendron ponticum ve Rhododendron luteum (a), Rhododendron caucasicum (b).
"Rhododendron" kelimesinin anlamı "Gülağacı"dır ve uzmanlar bu bitkileri çiçek güzelliğiyle dikkat çeken bitkiler olarak Gülden (Rosaspp.) sonra ikinci sıraya koymaktadırlar. Ülkemizdeki peyzaj düzenlemelerinde kullanılan bitkisel materyale bakıldığında, sıralamanın doğal olmayan (egzotik) diğer tür veya kültivarlar lehine olduğu açıkça ortadadır. Özellikle geniş gruplar halinde kullanıldıklarında zengin çiçeklerinin oluşturduğu etki, görselliğiyle ve yoğun güzel kokularıyla dikkat çeker, düzenlemeye damga vururlar. Hatta böceklerle tozlaşma özelliği (entomogami) nedeniyle bal ve polen üretmeleri ve bu sayede arıları ilkbahar sonları ve yaz başlarında bahçelere çekebilme özellikleri de bu türleri planlamalarda dikkate değer kılmaktadır.
Bilindiği üzere, canlı ve cansız elemanlarda renk, insanı en çok etkileyen tasarım elemanıdır. Bitkilerde renk ögesinin en önemli temsilcisi çiçek olmakla birlikte meyve, yaprak, tomurcuk ve kabuk gibi değişik vejetatif ve generatif organlar da hem renk ve hem de doku bakımından (özellikle herdem yeşil yapraklar) önemlidir. Renk ve şekil bakımından son derece gösterişli iri çiçekleri (Şekil 2), dokusu ve sonbahardaki yaprak renklenmesiyle (Şekil 3) dikkat çeken türleriyle ormangülleri ülkemizin kuzey kesimlerinde yaygın olarak bulunmaktadırlar.


Şekil 2. Ormangülü türlerinde büyük-küremsi kurullar halinde, iri ve gösterişli çiçekler; Rhododendron ponticum(a), Rhododendron luteum (b).
Şekil 3. Sarı Çiçekli Ormangülü yapraklarında sonbahar renklenmesi
Kuzey Anadolunun doğal ekosistemlerini süsleyen ormangüllerinin beş doğal türü, dört adet doğal melezine ve çiçek rengi bakımından belirgin farklı birçok doğal formuna sahibiz:
Rhododendron luteumSweet : Sarı Çiçekli Ormangülü, Zifin;
Rhododendron caucasicumPall. : Kafkas / Dağ Ormangülü;
RhododendronponticumL. : Mor Çiçekli Ormangülü, Komar;
Rhododendron ungerniiTrautv. : Beyaz /Açık Pembe Ormangülü;
Rhododendron smirnoviiTrautv. : Pembe / Kızıl Ormangülü;
Rhododendronx sochadzeaeCharadze&Davlianidze (R. ponticum x R. caucasicum);
Rhododendron x rosifaciensR. Milne, (R. smirnowii x R. ungernii);
Rhododendron x davisianumR. Milne, (R. smirnowii x R. caucasicum);
Rhododendron x filidactylisR. Milne, (R. ponticum x R. ungernii) (Şekiller 4-10).

Şekil 4.Rhododendron luteum : Sarı Çiçekli Ormangülü, Zifin
Şekil 5. Rhododendron caucasicum: Kafkas/Dağ Ormangülü
Şekil 6. Rhododendronponticum: Mor Çiçekli Ormangülü
Şekil 7. Rhododendron ungernii : Beyaz /Açık Pembe Ormangülü
Şekil 8. Rhododendron smirnovii : Pembe / Kızıl Ormangülü
Şekil 9. Rhododendron x sochadzeae
Şekil 10. Rhododendron x rosifaciens
Ormangüllerini doğal ekosistemlerdeki yayılışlarının yanında doğal olmayan tasarımlarda kullanmanın önemi ortadadır. Doğal türlerden ikisi (Rhododendron smirnoviive Rhododendron ungernii -Şekil 7,8) ülkemiz florasında nadir türler olarak yer alırlar ve doğal ortamlarında korunmaları bakımından dikkat çekici türlerdir. Doğal ortamları dışında (ex-situ) korumaya konu edilmesi gereken bu türlerin üretilerek peyzajdaözellikle iklim şartlarının uygun olduğu bölgelerde (Karadeniz ve Marmara ) kullanımları çok anlamlıdır. Ekolojik istekleri dikkate alınarak park ve bahçelerde, yol bitkilendirmelerinde bu türlere yer verilmesi türlerin doğal ortamı dışında korunabilmeleri bakımından önemlidir.
Ormangülü türlerinden Mor Çiçekli (Rhododendron ponticum) ve Sarı Çiçekli (Rhododendron luteum)ormangülleri geniş ve yoğun, Kafkas Ormangülü (Rhododendron caucasicum) de parçalı popülasyonlar halinde Kuzey Anadoludaki orman alanlarımızda doğal olarak yayılmaktadır (Şekil 1). Tohumla (generatif yolla) ve çelikle (vejetatif yolla) üretilmelerine ilişkin yapılmış birçok çalışma olmasına rağmen, ülkemizde halen kitlesel olarak üretilmemeleri bu değerli süs bitkileri için çok manidardır. Orman ekosistemlerinde Orman Mühendisleri tarafından yürütülen gençleştirme, ağaçlandırma, restorasyon çalışmaları gibi birçok teknik ormancılık uygulamalarını olumsuz yönde etkileyen bu çalılar "diri örtü" olarak adlandırılmaktadır ve söz konusu faaliyetleri önemli ölçüde zorlaştırmakta, mücadeleleri yoğun işgücü ve masraf gerektirmektedir. Fidanlıklarda yetiştirilmelerinin yanında, ormanlık alanlarda geniş yayılış gösteren özellikle bu türlerin Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Orman Genel Müdürlüğü ile işbirliği yapılarak uygun ormanlık alanlardan sökülerek peyzaja kazandırılması, transplantasyona konu edilmesi yasal olarak uygun fakat gecikmiş bir faaliyet olarak görülmektedir. Ülkemizdeki taksonlarının çalı formunda oldukları da dikkate alındığında, belirgin bir gelişme göstermiş bireylerinin doğal ortamlardan topraklı olarak sökülmeleri ve peyzaj planlamalarında kullanılmaları mümkündür. Bu faaliyet aynı zamanda, Orman Genel Müdürlüğünün diri örtü ile mücadelesinde de etkin bir yol olarak görülmektedir. Özetle, bir taraftan yetişmiş ormangülü bireyleri bitkisel tasarımlara kazandırılırken, diğer taraftan da orman ekosistemlerinde etkin bir diri örtü mücadelesi gerçekleştirilmiş olacaktır. Bu noktada, uygun iş makinelerini temin edecek, istekli Peyzaj Mimarı ve/veya Orman Mühendisi girişimcilerin konuyla ilgilenmeleri gerekmektedir.


