9 Mayıs 2017 Salı
Prof. Dr. Yeşim YALÇIN MENDİ
Dr. Pembe ÇÜRÜK
Ülkemiz, geofit adı altında toplanan soğanlı, rizomlu ve yumrulu bitki türleri açısından çok zengindir. Davisin (1978-1984) Türkiye Florası adlı eserinin 8. cildinde yer alan petaloid monokotiller ile 6. ciltteki siklamen ve ilk cildinde yer alan Anemone, Eranthis cinslerine ait yaklaşık 500 civarında tür yurdumuzda doğal olarak yetişmekte olup, bunların hemen hepsi, ekonomik ve tıbbi önemi olan bitkilerdir (Ekim ve Koyuncu 1991; Koyuncu, 1994).
Ülkemiz florasında doğal yayılış gösteren ve endemik olan çiçek soğanlarının gerek bilinçsizce gerekse ticari amaçlarla toplanmasını önlemek amacıyla yumrulu ve soğanlı bitki sökümü ve ihracaatı, Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü, Orman ve Su İşleri Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü ve Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün izinlerine tabii bırakılmıştır. 2015 yılında Resmi Gazetede yayınlanan Doğal Çiçek Soğanları İhracat Listesine göre, Cyclamen ciliciumun 200.000 adet doğadan, 300.000 adet üretimden, Cyclamen coumun 700.000 adet doğadan, 250.000 adet üretimden, Cyclamen hederifoliumun ise doğadan sökümü yasak olup 3.000.000 adet üretimden, ihracaat izni bulunmaktadır.
Nesli tükenmekte olan bu bitkiler içerisinde endemik siklamen türleri de ülkemiz için büyük önem taşımaktadır. Bu bitkilerin soğan, yumru ve rizom gibi depo ve vejetatif gelişme organlarının toprak altında olması doğal bir korunma sağlamaktadır. Hatta sahip oldukları özel koku, tat veya içerdikleri zehirli bileşikler, hayvanlar tarafından yenmelerine engel olmaktadır (Koyuncu, 1994).
Siklamen, 17. yüzyıl başlarında Batı Avrupaya getirilmiş ve 18. yüzyıla kadar birkaç türü kültüre alınmıştır. Daha sonra ekonomik önemi giderek artmış ve siklamende ıslah çalışmaları başlamıştır (Mathew ve Özhatay, 2001; Amini, 2014). Ülkemizde ise ilk zamanlar çiçek soğanlarının doğadan sökülerek ticareti yapılmakta iken, son yıllarda bu durumun önüne geçebilmek için kültüre alma ve yeni çeşit geliştirme çalışmaları başlamıştır (Karagüzel vd., 2007). Bu çalışmaların ülkemizde diğer ülkelere göre nispeten daha yeni olması, süs bitkilerinin gelir getiren bir tarımsal faaliyet olarak yeni yeni algılanmaya başlamış olmasından kaynaklanmaktadır (Gülbağ, 2015). Aynı zamanda, üretim materyali masrafının toplam üretim masrafları içerisindeki oranının yüksek olması, üreticilerimizin dünya piyasasındaki rekabet gücünü azaltmakla birlikte, aynı zamanda izinsiz çoğaltım yöntemlerine başvurarak hukuki ve cezai sorunlarla karşılaşmalarına da neden olmaktadır. Belirtilen nedenlerle üretim materyalinde dışa bağımlılığın azaltılması ve süs bitkileri sektörünün dünya piyasalarında rekabet gücünün arttırılması için, pazarda talep görebilecek verim ve kalitesi yüksek yerli süs bitkisi tür ve çeşitlerinin geliştirilerek sektöre kazandırılması gerekmektedir. Siklamen, günümüzde süs bitkisi olarak sıklıkla kullanılan ve ticareti uluslararası boyutta en çok yapılan bitki türleri arasında yer almaktadır (Gündoğan, 2003; Jalali vd., 2012, Çürük et al., 2015).
Cyclamen cinsi geleneksel olarak Primulaceae familyası içerisinde sınıflandırılırken son yıllarda Myrsinaceae içerisine alınarak yeniden taksonomik olarak sınıflandırılmıştır (Jalali vd., 2012; Çürük vd., 2015). Cyclamen cinsi, batıda Balear adalarından, doğuda İrana ve Kafkaslara; kuzeyde Alp, Karpat dağları ve Kırımdan güneyde ön Asya ve Kuzey Afrikaya (Anadolu, İsrail, Cezayir, Libya ve Tunus) kadar yayılış gösterir. Yayılışının kopuk ve ekstrem bir noktası ise 1986 yılında keşfedilen Somali siklamenidir (C. somalense)(Cyclamen Society, 2017).
Bu cinse bağlı türler ülkemizin değişik yörelerinde "domuz ekmeği, domuz turpu, domuz ağırşağı, dağ menekşesi, siklamen, tavşan kulağı, deve tabanı, buhur otu, buhur meryem, yer somunu, dana göbeği, kır menekşesi, köstebek, köstüköpen, köstüköpeği, kuskusa, menekşe kökü, tavşan paçası, topalak" isimleri ile tanınmaktadır.
Siklamen, dünyada 22 tür ile yayılış göstermekte olup (Grey-Wilson, 2002), ülkemizde doğal olarak 10 türü yetişmektedir. Bu türlerin bir kısmı ilkbaharda (C. persicum Miller, C. pseudibericum Hildebr., C.coum Miller, C. trochopteranthum O. Schwarz, C. parviflorum Pobed.), bir kısmı ise sonbaharda (C. hederifolium Aiton., C. graecum Link., C. cilicium Boiss&Heldr., C. inteminatum Meikle, C. mirabile Hildebr.) çiçek açmaktadır (Gündoğan, 2003). Bu türlerden endemik olanlar ise, C. cilicium Boiss &Heldr., C. inteminatum Meikle, C. mirabile Hildebr., C. parviflorum Pobed, C. pseudibericum Hildebr., C. trochopterantum O. Schwarzdır. Bu 5 endemik türle Anadolu bir Cyclamen cennetidir (Çürük vd., 2015, 2016).
Türkiye Florası Siklamenleri


Cyclamen persicum Miller
C. persicum, Türkiyenin güney ve batısında doğal olarak yetişen bir tür olmakla birlikte Yunanistan, Suriye, Lübnan, İsrail, Ürdün, Kıbrıs, Rodos, Kerpe ve Girit Adalarında, Cezayir ve Tunusda, Türkiyede ise İzmir, Hatay ve Adana illerinde görülmektedir. C. persicum, soğuğa karşı hassas bir türdür. Yapraklar yürek şeklindedir. Yaprakların üst yüzeyi yeşildir, bazen gümüşi renkli desenlere sahiptir. Yaprak alt yüzeyi genellikle yeşil, nadiren alacalı mor renktedir. Çiçekler genellikle beyaz bazen açık pembe veya pembe tonları serpiştirilmiş yapıdadır. Taç yapraklar geniş, beyaz ya da soluk pembe rengindedir. Her petalin dip kısmı (çiçeğin merkez kısmı) koyu pembe veya kırmızıdır. Çiçeğin uçlarına doğru hakim renkte koyulaşma veya beneklenmenin görüldüğü formları da mevcuttur. Stil hafifçe dışarı çıkmış yapıdadır. Meyve sapında spiralleşme görülmez.

Cyclamen pseudibericum Hildebr.
Bu tür, Türkiyenin güneyinde bulunan Toroslar ve Amanos Dağında, Düziçi/Osmaniye, Feke-Aladağ/Adana, Kahramanmaraş ve Niğde Zamantı nehri kıyılarında gözlenmektedir. Koyu pembe, büyük ve parlak çiçekleriyle dikkati çeken bu endemik tür, 550-1500 m yükseklikteki kayalık arazide ve yaprak döken orman altlarında yetişmektedir. Yapraklar, parlak yüzeyli, koyu yeşil, grimsi yeşil veya beyaz ebruli desenli renktedir. Yapraklar çiçeklerden önce gelişir. Taç yapraklar canlı bir morumsu pembe renge sahiptir. Çiçek sapına yakın yerde göze çarpıcı koyu bazal lekelenmeler vardır. Meyve sapında spirallenme uçtan itibarendir.

C. coum Miller.
Türkiyenin güneyinde bulunan Toroslar ve Amanos Dağında, Osmaniye çevrelerinde, Trakyada Istranca dağlarından Karadeniz kıyısı boyunca Rusya sınırına oradan da Kafkasyaya uzanan bölgede yaygın olarak yetişmektedir. Doğu Karadenizde Galanthus woronowii, Cyclamen parviflorum ve Çuha çiçekleri (Primula sp.) ile birlikte yayılış göstermektedir. C. parvifloruma yaprak şekli bakımından benzese de yaprak üst yüzeyindeki gümüşü desenlerle ayrılmaktadır. Osmaniye çevrelerinde de C. pseudibericum ile aynı ekosistemde yetişmektedir. Soğuğa dayanıklı ve ticari değeri yüksek olan bir türdür.

C. parviflorum Pobed.
C. parviflorum (endemik), Türkiyede yayılış gösteren Cyclamen türleri arasında en gösterişsiz olan türdür. Ülkemizin kuzey-doğu kesiminde özellikle Doğu Karadeniz bölgesinde C. coum ile birlikte yayılış göstermektedir. Primula sp. ve Galanthus woronowii ile birlikte aynı ekosistemi paylaşmaktadır. Yetişme alanı, Giresundan Artvine kadar olan 2200 m yüksekliğe kadar çıkabilmektedir. Türkiyede en yüksek rakımlarda yetişen siklamen türüdür. Çiçekleri soluk pembe veya mor renktedir. C.parviflorum, soluk renkli ve daha küçük çiçekleri, parlak koyu yeşil ve beneklenmesi olmayan yaprak yapısıyla C.coumdan ayrılır.

C. hederifolium Aiton.
C. hederifolium, Avrupada en fazla yayılış gösteren tür olup, en doğuda yayılış gösterdiği bölge Türkiyedir. Balıkesir, Aydın ve İzmir çevrelerinde ve özellikle de Mezeköyü-Ilığdağ köyü/Köşk-Aydın, Dağkaraağaç köyü/Germencik-Aydın, Meryemana yolu/Selçuk-İzmir, Manisa ve İstanbulda yetişmektedir. C. hederifolium,un yetişme alanı güneyde Datça yarımadasından kuzeyde Çanakkale Boğazına kadar Ege kıyılarının büyük bir bölümünü içermektedir. Benzer tür olan C. graecumdan yaprak yapısı itibariyle ayrılır. C. graecumda yaprak yüzeyi kadifemsi ve yaprak kenarları dişlidir. En fazla ticari değeri olan ve ihraç edilen türdür. Yaşam alanları deniz seviyesinden 1300 m yükseklikte, ormanlık alanlar, makilik, çalılık ve kayalık alanlardır. Yapraklar, çiçeklenmeden sonra görülür. Yaprak kenarı dişliliği düzensizdir. Yaprak yüzeyinde orta kısımda koyu kenarlara doğru açık yeşil renk baskındır. Yaprak alt yüzeyi yeşil renklidir. Petallerin dip kısmında V şeklinde mor renkli desen bulunur. Çiçeklerde petal diplerinde kulakçık bulunmasıyla diğer türlerden ayrılır. Doğal türlerinde genellikle açık pembe nadiren de beyaz renkli çiçeklere rastlanır. Meyve sapında spirallenme uçtan itibaren görülür.

C. graecum Link.
Cyclamen graecum, Yunanistanın güney kısımları, Mora Yarımadası, Ege Denizi Adaları, Girit, Rodos, Türkiyenin güney kısımları ve Kıbrısın kuzey kısmında görülmektedir. Ülkemizde ise sadece Antalya ilinde yayılış göstermektedir.
Çiçeklerinin oldukça büyük ve kuvvetli olduğu çeşitler de mevcuttur, fakat çiçekleri tatlı bir kokuya sahip değildir. Taç yapraklar beyaz ile hafif pembe renkten soluk ya da mora yakın (koyu) pembe renge kadar değişim gösterebilmektedir. Yapraklarda ağsı damarlanma ve gri renkli beneklenme bulunmaktadır. Yapraklar çiçeklenmeden hemen sonra meydana gelir. Meyve kapsül şeklindedir. Spirallenme meyve sapının ortasından başlar (C.graecumun çiçek fotoğrafı: http://www.wikiwand.com/nl/Cyclamen_graecum).

C. cilicium var. cilicium Boiss & Heldr.
Ülkemize özgü olan bu tür, Toros Dağları silsilesi boyunca, Antalya, Isparta, Konya, Mersin ve Adana illerinde yetişmektedir. Eylül-Kasım aylarında çiçeklenen bu tür, Toros Dağlarının 700-2000mler arasındaki iğne yapraklı bitki (karaçam ve göknar) yoğunluğuna sahip ormanlarında, kayalık yamaçları ve çalılık altlarındaki kaya ve taşların diplerindeki gölge veya yarı gölge alanlarda yetişmektedir. Yaprakları oval koyu yeşil renkte, üzerinde gümüş lekeler mevcut ve 1.5-5 cm genişliğe sahiptir. Yaprak alt yüzeyi mor renklidir. Eylül-Kasım aylarında çiçeklenen bu türün çiçekleri, genellikle soluk pembe ya da gül pembesi renkte ve uç kısmında morumsu bir leke mevcuttur. Taç yapraklarda koyu kırmızı bazal lekelenmeye sahip olanlar C. cilicium var. cilicium, bazal leke olmayanlar ise C. cilicium var. intaminatum olarak adlandırılırlar. Spirallenme, meyve sapının ucundan başlamaktadır.

C. mirabile Hildebr.
Cyclamen mirabile Hildebr, ülkemize özgü olan bu tür, Antalya, Muğla, Aydın ve Isparta illerinde yetişir. Muğlada Çine, Turgut-Yatağan, Emecik/Marmaris, Kışla-Kozağaç, Yılanlıdağ, Barla/Isparta, Yeşilyurt köyü/Karacasu-Aydın, Dinar/Afyon civarlarında bulunmaktadır (Ekim, 2009). Eylül Kasım aylarında çiçeklenen bu tür, yetişme ortamı olarak 500-1000 mler arasındaki meşe makiliklerini, kızılçam ormanını, kireçtaşlı kayalıkları metamorfik ve granit kayalıklarını tercih eder. Muğlada halk arasında, Domuz turpu, Domuz topalağı gibi isimlerle tanınmaktadır (Gündoğan, 2003). Populasyonları, C.cilicium kadar zengin olmadığı için soğanlarının yurtdışına satılması yasaktır. Yaprakları genellikle dişli, gençken üstü beyaz ve kırmızı lekeli, alt yüzü mor renklidir. Çiçekler kısa veya uzamış (10-50x5-6 mm) bir gövdeden tek tek çıkar. Çiçek sapı uzundur. Korolla, soluk pembe renkli, tabanda koyulaşmış olup, lobları geriye dönüktür. Uç kısımları düzensiz dişlidir. Meyve sapı olgunlukta yarıdan itibaren spiral şeklinde kıvrılır (C.mirabilenin bitki ve yaprak fotoğrafı, Ömer Esere aittir)

C. inteminatum Meikle
C. inteminatum, Türkiye Florası 6. cildinde C. ciliciumun varyetesi olarak verilmiş endemik bir türdür. Yayılış alanı dardır. Yapılan çalışmalar sonucunda Bursa, Bilecik, Kütahya ve Eskişehir illeri kesişme noktalarında bu türün yayılış gösterdiği saptanmıştır. Bazı lokaliteleri de C.coumla paylaştığı gözlenmiştir. Sonbaharda çiçeklenen bu tür, adını saf ve lekesiz çiçeklerinden almıştır. Bozüyük, İnegöl ve Keleste orman altlarında yetiştiği özellikle de Bozöyükte saf meşe ormanında, Keleste ise karaçam ormanı altında saptanmıştır. Yayılış alanları 100-1100 m yüksekliklerdir.
Eylül-Kasım aylarında çiçeklenir. Çiçekler yapraklardan kısa süre önce veya yapraklarla birlikte açar. Taç yaprakları küçüktür (7-16 mm uzunlukta). Beyaz veya soluk pembe renkli petaller üzerinde gri damarların bulunması bu tür için karakteristiktir. Petallerin tabanında koyu renkli beneklenme yoktur. Yapraklar yarı daireseldir ve rengi ya düz yeşil veya ortası gri beneklidir (C.inteminatum bitki, çiçek ve yaprak fotoğrafları, Cyclamen Society.orga aittir).

C. trochopteranthum O. Schwarz
Sinonimleri C.alpinum sensis, C. orbiculatum Miller var. alpinum Saunders, C. alpinum Sprengerdir. Türkiyenin Güneybatı Anadolu Bölgesinde, Muğlada, Denizli-Çukurköy ve Muğla-Marmaris-Emecik Bölgesinde yaygın olarak bulunmaktadır (Davis, 1978). Bitkinin 350-1300 mlerde yayılış gösterdiği bilinmesine rağmen, 20 mde Dalyanda yoğun bir populasyonun bulunduğu tespit edilmiştir. (Oral, 2000). Bitki genellikle gölgelik alanlarda yetişmektedir. Pinus brutia (Kızılçam) ormanlarında, çalıların altında, taşlı zeminde, kireç taşı ve serpentin topraklarında yayılış gösterir. Marmarisde topalak adı ile anılmaktadır.
Yapı ve görünüş olarak C. coum Millere çok benzemekte ise de, yumru ve yapraklar ile çiçeklerin erken ilkbaharda görülmesi ile ayrılır (Davis, 1978). Yaprak, çiçeklenme safhasından önce gelişip, çiçeklenme tamamlanıp, tohum oluşumundan sonra kurumaya başlar. Yaprak yüzeyi yeşil, aradaki bölgeler alacalı (gri, yeşil veya krem) renktedir (Gündoğan, 2003). Çiçekler ilkbaharda açar, çiçek kümesini taşıyan sap üzerinde yaprak bulunmaz. Çiçek sapı uzunluğu 9-17 cm arası ve tüylüdür. Çiçekler tek sarkık, pediceli uzun, meyve zamanı helezon biçimindedir. Korolla açık loblu, pervaneye benzer şekilde 90olik açı ile bükük, petaller geniş 13x10 mm, kenarları bazen belirsizce dişli, solgun veya parlak pembedir (Davis, 1978). Meyve pediceli tepeden kıvrılmaktadır.


Kaynaklar:
1. Amini, L. 2014. Bazı siklamen türlerinde (C. cilicium, C. persicum ve C. hederifolium) anter ve ovül kültürü yöntemlerinin embriyo uyartımına etkileri, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Adana, s. 57.
2. Cyclamen Society (2017).http://www.cyclamen.org (Erişim 06.01.2017)
3. Çürük,P., Sogut, Z., Bozdogan, E., Izgu, T., Sevindik, B., Tagipur, E.M., Teixeira Da Silva, J.A., Serce, S., Kacar, Y. A., Mendi, Y. Y. 2015. Morphological characterization of Cyclamen sp. grown naturally in Turkey: Part I, South African Journal of Botany, 100:7-152015.
4. Çürük, P., Sogut, Z., Izgu, T., Sevindik, B., Tagipur, E.M., Teixeira Da Silva, J.A., Serce, S., Solmaz, I., Aka Kacar, Y., Yalcin Mendi, N.Y. 2016. Morphological characterization of Cyclamen sp. grown naturally in Turkey: Part II. Acta Sci. Pol. Hortorum Cultus 15(5): 205-224. ISSN 1644-0692.
5. Davis, P. H. 1978. Flora of Turkey and The East Aegean Islands, University Press, Edinburgh Vol. 6, s. 825.
6. Ekim, T. 2009. Türkiyenin nadir endemikleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, s. 537
7. Ekim, T., Koyuncu, M., Güner, A., Erik, S., Yıldız, B., Vural, M. 1991. Türkiyenin ekonomik değer taşıyan geofitleri üzerinde taksonomik ve ekolojik araştırmalar, T.C. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü, İşletme ve Pazarlama Daire Başkanlığı, O. E. M. Eğitim Dairesi Başkanlığı Yayın ve Tanıtma Şube Müdürlüğü Matbaası, Ankara, s. 111.
8. Eser, Ö.2013. Afyonun Muhteşem Siklamenleri Internet Sayfası.
9. Grey-Wilson, 2002 Grey-Wilson, C. 2002. Cyclamen: A guide for gardeners, horticulturists, and botanists, Pavillion Books Company Ltd. Batsford, s. 224.
10. Gülbağ, F., 2015. Türkiyede süs bitkileri ıslah çalışmaları, Türkiye Tohumcular Birliği Dergisi, 14:12-15.
11. Gündoğan, M. T. 2003 Cyclamen mirabile hildebr. ve Cyclamen trochopteranthum O. Schwarz türleri üzerinde bazı fitokimyasal araştırmalar. Yüksek Lisans Tezi. Muğla Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
12. Jalali, N., Naderi, R., Shahi-Gharahlar, A., Teixeira Da Silva, J. A. 2012. Tissue culture of Cyclamen, Scientia Hort., 137:11-19.
13. Karagüzel, Ö., Aydınşakir, K., Kaya, A.S., 2007. Dünyada ve Türkiyede çiçek soğanları sektörünün durumu, Derim, 24 (1):1-10.
14. Koyuncu, M., 1994, "Geofitler" Bilim ve Teknik, TÜBİTAK Yayını, Cilt 27; Sayı 321, Pro- Mat Basın Yayını A. Ş., Ankara.
15. Mathew, B., Özhatay, N. 2001. Türkiyenin siklamenleri, Türkiyede doğal olarak yetişen siklamen türlerinin tanıtım rehberi, Doğal Hayatı Koruma Derneği, İstanbul, s. 32.
16. Oral, Ş. 2000. Cyclamen trochopterantum O. Schwarzın morfolojisi ve bazı siklamen türlerinde tohum çimlenme testleri, Yüksek Lisans Tezi, Muğla Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
Cyclamen is spreading with 22 species in the world and 10 species are naturally grown in our country. Some of these species are found in the early spring (C. persderum Miller, C. pseudibericum Hildebr., C.coum Miller, C. trochopteranthum O. Schwarz, C. parviforum Pobed.), And partly in the fall (C. hederifolium Aiton., C. graecum Link., C. cilicium Boiss & Heldr., C. inteminatum Meikle, C. mirabile Hildebr.). Endemic species of these species are C. cilicium Boiss & Heldr., C. inteminatum Meikle, C. mirabile Hildebr., C. parviflorum Pobed, C. pseudibericum Hildebr., C. trochopterantum O. Schwarz. With these 5 endemic species Anatolian is a Cyclamen paradise.


