TÜRKİYE`DE KENT PARKI GELENEĞİ

TÜRKİYE`DE KENT  PARKI  GELENEĞİ
  Doç.Dr. Gül ATANUR
  20 Aralık 2016 Salı

Kent planlaması Avrupa’da, kapitalist sistem içinde gerçekleşen sanayi devriminin ortaya çıkardığı sorunlara çözüm bulma arayışları içinde gelişmiştir (Tekeli, 2010). Kent parkları ise kent yönetimlerinin, işçi sınıfının ve yoksulların sıkışık mahallelerindeki sağlıksız ortamlarına karşı sağlıklı açık alan arayışları ile ortaya çıkmıştır. Yirminci yüzyılda boş zaman olgusunun toplumun tüm katmanlarına yayılması ile toplumun tüm kesimlerine açık mekanlar haline gelen parklar aynı zamanda modern kent planlamasının ayırt edici öğesi olmuşlardır (Demir, 2006).

 

Avrupa’da yaşanan dönüşümlerin Osmanlı kentleri üzerinde önemli etkileri olmuştur. Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerindeki batılılaşma hareketleri ile birlikte Gülhane, Kâğıthane örneklerinde olduğu gibi, eski mesire yerlerinin yeniden düzenlenmesi biçiminde erken kent parkı örnekleri görülmeye başlamıştır.

 

Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılması ve Kurtuluş Savaşı’nın sonuçlanması ile Cumhuriyet’in ilan edilmesini izleyen süreçte, yeni Cumhuriyet yönetimi iki boyutlu bir yerleşim ve kentleşme sorunu ile karşı karşıya kalmıştır. Bu sorunlardan ilki, Kurtuluş Savaşı sonrasında yakılan ve yıkılan çok sayıda kentin yeniden inşa edilmesi zorunluluğudur. İkincisi ise Türkiye Cumhuriyeti’nin imparatorluk sonrası oluşturmaya çalıştığı modern toplum modelinin inşasında kent mekanını da bu modelin ayrılmaz parçası olarak görmesidir.

 

Fiziksel ve toplumsal olarak Cumhuriyet modernitesinin öncü kenti olarak kabul edilen Ankara’da (Bilgin 1998, Tekeli 1998, Altaban 1998, Sey 1998, Keleş ve Duru 2008, Aslanoğlu 2010) yapılan Gençlik Parkı ile başlayan park inşa etme hareketi, daha sonra diğer Anadolu kentlerine yayılmış ve bu süreç, tüm ülkede çok sayıda kent parkının yapılması ile sonuçlanmıştır.

 

 

CUMHURİYET GELENEĞİ İÇİNDE DEĞERLENDİRİLEN KENT PARKLARI

 

1.      GENÇLİK PARKI

 

Ankara için ilk plan 1924 yılında Alman plancı Löcher tarafından hazırlamıştır. Löcher’in planında bugünkü Gençlik Parkı’nın olduğu alanda konut ve orta kısımda bir park bulunmaktadır (Cengizkan, 2004).

 

Ankara yönetiminin 1927 yılında açtıkları davetli yarışma sonunda, kentin yeni planının yarışmayı kazanan Herman Jansen tarafından hazırlanması uygun görülür. Jansen Planının önemli bir parçası olan Gençlik Parkı, bir kısmı eski bir mezarlık olan bataklık bir alanda yer almaktadır ve böyle bir park alanının düzenlenmesi dönemin yöneticileri tarafından özellikle istenilmiştir.

 

1936 yılında Bayındırlık Bakanlığı, daha ekonomik ve estetik olduğu gerekçesi ile Jansen’le birlikte çalışan Theo Leveau’nun projesini uygulama kararı alır. Leveau’nun planı kavramsal olarak Jansen’in planı ile aynı olmakla birlikte gölün tasarımın geometrik olması gibi bazı farklılıklar gösterir. İnşaatına 1936 yılında başlanan park 1943 yılında açılır. Park yapıldığı dönemde Ankara’nın sosyal yaşam merkezi olmuş, hatta parktaki sosyal yaşamla ilgili bir dergi bile yayınlanmıştır.

 

Demir (2006) parkın yapımından 1950’lerin ortalarına kadar olan dönemi Erken Cumhuriyet ideolojisine uygun yapılamanın başladığı ama kısa sürdüğü bir dönem olarak tanımlar. 1950-1970 arası dönem ise eğlence mekanlarının ve dönemin orta sınıf zevklerinin ön planda olduğu ama aynı zamanda Gençlik Parkı’nın mitleştiği bir dönemdir. 1970’lerden sonra ise kentin gelişim alanlarının Ulus’tan Yenişehir’e kaymasının da etkisi ile parkın özelikle orta-üst sınıflar için cazibesini yitirdiği bir döneme girilir.

 

Parka zaman içinde yapılan eklemeler parkı olumsuz etkilemiştir. Özer (2005)’e göre 1992 yılında açılan Ulus Tarihi Kent merkezi yarışmasına parkın dahil edilmemiş olması kaçırılmış bir fırsattır ve yerel yönetim parkın yenilenmesini 2006 yılı yatırımına alarak bir yenileme projesi hazırlatmayı tercih etmiştir.

 

Yenilenen park 2009 yılında hizmete açılmış ancak bu yenileme süreci, ortaya çıkan yeni tasarımın parkın eski kimliğini yansıtmadığının kamuoyunda tartışılması ile sonuçlanmıştır .

 

 

2.      İZMİR KÜLTÜRPARK

 

1925 yılında Rene Danger tarafından 1922 yılında İzmir’in Yunan işgali sırasında yanan ve Alsancak semtinin büyük bir parçasını içine alan bir plan hazırlanmıştır. Bu planda daha sonra üzerinde Kültürpark’ın kurulacağı 60.000 m²’lik bir alan bulunmaktadır. Dönemin Belediye Başkan Yardımcısı Dr. Suat Yurtkoru bir spor kafilesi ile gittiği Moskova’da gördüğü bir parktan etkilenerek aynısının daha da genişletilerek İzmir’de de kurulması fikrini o dönemin Belediye Başkanı Behçet Uz’a açmıştır. Teklifin şehir meclisinde kabul edilmesinden sonra, Kültürpark kurulması için imar planında değişiklik yapılmış ve alanın 360.000 m2’ye çıkarılması uygun bulunmuştur. Bu alan 1939 yılında 420.000 m2’ye yükseltilmiştir (Karaçorlu 1995).

 

Uluslararası bir fuar yaratma isteği ise hem cumhuriyet ideallerini hayata geçirmek hem de kentin gelişimini sağlamak açısından önem taşımıştır (Kayın 2015). Kökleri İzmir İktisat Kongresine dayanan, önceleri 9 Eylül Mahalli Sergisi sonraları 9 Eylül Panayırı isimleri verilen fuar 9 Eylül 1936’dan itibaren İzmir Enternasyonal Fuarı adıyla Kültürpark’ta açılmıştır (Karatepe, 2006).

 

Kültürpark’ta 1930-1950 yılları arasında yapılan binalar yeni ekonomik hedefleri temsil etmeleri ya da modern sosyal yaşam deneyimini sergileme hedefinde oldukları için hafızada yer etmişlerdir. Agora’dan getirilen su ile yapılan 110 cm derinlikteki yapay gölletin hafriyatından yapılan iki adanın büyük olanı üzerinde, 1938 yılında inşa edilen yapı, önceleri kahvaltı evi olarak kullanılmış, 1943 yılında ise Ada Gazinosu adı ile gazino olarak kullanılmaya başlanmıştır. 1950’li yıllardan başlayarak eğlence işlevinin parktaki ağırlığı artmıştır. Aynı yıllarda fuar alanının yetersizliği tartışılmaya başlanmıştır. Bu durum 1970’lerde kültürpark karakterinin ötelenerek fuar karakterinin ön plana çıktığı bir döneme kadar uzanır. 1980’lerden 2000’lere uzanan dönemde ise eğlence kültürünün kentsel mekana damgasını vurması ile gelişen yoğun kullanım ve bu kullanımın devre dışı kalması arasındaki sarsıntılar ve yeni yapı inşalarının yarattığı gerilimler arasında yaşanır (Kayın, 2015).

 

Parktaki köklü mekânsal değişimler 1990 tarihli Uluslararası İzmir Fuarı Kültürpark Çevre Düzenlemesi ve Fuar Kompleksi Mimari Proje Yarışması ile başlamıştır (Drinkwater ve Can, 2015). Kamuoyunda oldukça fazla tartışılan (Öztan 1993, Karaçorlu 1995) yarışma projesi sonrasında yapılan proje koruma kurulu tarafından onaylanmış ve parktaki binaların belli aşamalarla yıkılması, bazılarının da iyileştirilerek korunması öngörülmüştür. Ancak gerçekleştirilen yıkımlar, yeşil alan miktarını arttırırken, aynı zamanda bir çok İzmirlinin belleğinde yer eden mekanları ortadan kaldırmıştır (Drinkwater ve Can, 2015). Bu tartışma günümüzde de devam etmektedir.

 

 

3.      BALIKESİR ATATÜRK PARKI

 

Atatürk Parkı, tıpkı Ankara’da olduğu gibi kent planının önemli bir bileşenidir. Parkın düzenlenmesi kararı 1934 yılında Atatürk tarafından verilmiştir.

 

Balıkesir kent planı 1944 yılında Avusturyalı uzman Ernst Egli tarafından çizilmiştir. Egli planında genel olarak modernist anlayış çerçevesinde düzenli yapı adaları oluşturmaya çalışmıştır. Park için Egli tarafından da bir vaziyet planı hazırlanmıştır. Atatürk Parkı, dönemin Balıkesir’inde modernleşmekte olan sosyal yaşantının içinde gerçekleştiği en önemli rekreasyon alanıdır (Akgün Yüksekli ve Akalın, 2011).

 

1930’lu yıllarda zaten çok az kamusal yapı inşa edilmekte olan, olanakları kısıtlı bir taşra kenti olan Balıkesir’de parkın düzenlemesi ile ilgili uzman personel bulunmamaktadır. Proje ehil olmayan kentteki mühendislerce hazırlanmış ancak bir uzman görüşe gereksinim duyularak İzmir’den bir uzman; ‘Parklar Mütehassısı Ferit’ Bey kente davet edilmiştir. Atatürk Parkının düzenlenmesi için İzmir’den uzmanların çağırılmasının nedenlerinden biri İzmir’in Balıkesir’e yakınlığı ve aynı zamanda büyük çaplı bir park ve fuarın mekansal organizasyonuna dair kentin kazandığı deneyimdir (Akgün Yüksekli, 2013).

 

1942’li yıllarda tamamlanan park kent içindeki birçok sosyal aktivitenin merkezi olmuştur. Parkın inşaatı sırasında havuz ve gazinonun kuzeyine Atatürk Madalyonu’nu içeren bir tören alanı düzenlenmiştir.

 

Balıkesir Milli Fuarı, Balıkesir Sergisi adı ile 1959 yılından itibaren parkta düzenlenmiştir. Balıkesir’de bir sergi ve fuar düzenleme fikri aslında 1934 yılından itibaren ‘6 Eylül Panayırı’ adı altında canlanmaya başlamıştır. 1952 yılından itibaren parka taşınan aktivite için yapılan ‘Panayır Kapısı’ ve ‘Panayır Gazinosu’ 1954 yılında tamamlanmıştır. Balıkesir ve çevresindeki tarımsal ve endüstriyel faaliyetlerin sergilenebilmesi amacıyla düzenlemeler yapılmış, 34 adet pavyon ve bir de amfi tiyatro inşa edilmiştir (Akgün Yüksekli, 2013).

Bu parkta da park, 80’li yılların sonunda yoğun bir biçimde yapılaşmaya başlamış; çay bahçesi ve gazinolar açılmış hatta kentin Nikah Salonu da burada inşa edilmiştir. 2000’li yıllara gelindiğinde parkın bu karmaşadan kurtarılması fikri gelişmeye başlamıştır. Bu amaçla Balıkesir Belediyesi 2007 yılında bir rehabilitasyon projesi uygulamaya koymuştur. Park, kısa bir süre önce “günümüz gereksinimlerine artık yanıt veremez hale geldiği” gerekçesiyle çok sayıda ağaç kesilerek, taşıdığı kimlik niteliğini tümüyle yitirecek şekilde ve içerisinde modern mimarlık anlayışıyla inşa edilmiş olan Park Gazinosu ve anıt niteliği taşıyan diğer yapılar tamamen ortadan kaldırılarak yeniden düzenlenmiştir (Birol, 2004; Akalın ve Akgün Yüksekli, 2011).

 

 

4.      BURSA REŞAT OYAL KÜLTÜRPARK

 

Bursa Kültürpark’ın bulunduğu alanın bir bölümü geçmişte de mesire alanı olarak kullanılmıştır. Ancak parkın inşasındaki temel motivasyon kaynağı İzmir Fuarının ülke çapında yarattığı hayranlıktır.

 

Parkın bulunduğu arazinin kamulaştırılmasına ilişkin çalışmalar 1940’larda başlamıştır (Erler, 1969). Park Reşat Oyal’ın belediye başkanlığı döneminde 1955 yılında hizmete açılmıştır. Dönemin Bursa Valisi İhsan Sabri Çağlayangil ile İzmir fuarının açılışına katılan Belediye Başkanı Oyal, İzmir Kültürpark’ta lunapark, çay bahçesi ve gazino ve lokanta dörtlüsünün yan yana kurulduğu gözleminden hareketle benzer bir sistemin Kültürpark’ta da kurulmasını düşünmüşler ve bu düşüncelerini hayata geçirmişlerdir (Ademoğlu, 2011). Bu yapı 80’li yıllara kadar parkın ana alan kullanım şemasını oluşturmuştur.

 

Aynı yıl park içinde yapılan barakalarda “Yerli Sanayi Sergisi” adıyla bir sergi açılmıştır. 1964 yılında 17 dönümlük bir alanda, 104 firmanın katılımıyla, Birinci Bursa Milli Fuarı açılmıştır. Bu dönemde park günümüzün alışveriş merkezleri (AVM) kadar rağbet görmektedir. Hatta bu dönemin kültürparkı bir “Açıkhava AVM”sidir (Ademoğlu, 2011).

 

1957 yılında kent planını hazırlamak üzere Bursa’ya davet edilen Piccinato’dan yeni bir park planı hazırlanması istenmiştir. Ancak Piccinato’nun yarışma açılması konusundaki önerisi ile ulusal bir proje yarışması düzenlenmiş ve 1958 yılında düzenlenen yarışmayı Gemlikli bir mimar kazanmıştır (Olay, 1998). Parka suyun getirilmesi için yoğun bir çaba harcanmıştır (Türkün, 2011; Olay, 1998).

 

80’li yıllarda parkın içindeki bazı işlevlerin yer değiştirmiş ya da yeni işlevler eklenmiştir. Örneğin bu dönemlerde lunapark parkın alt bölümüne taşınmış, 1977 yılında başlayan Açıkhava Tiyatrosu inşaatı bitirilerek hizmete açılmıştır.

 

1986 yılında “Kültürpark Çevre Düzenleme, Kongre Binası ve Fuar Yapıları Proje Yarışması” başlıklı bir yarışma açılmıştır. Ancak 11 yıl sonra Yeni Bursa Fuar Alanı’nın açılması nedeni ile fuar alanı Kültürpark’tan taşınmıştır. Kültürpark fuar alanındaki işlevlerini yitiren yapılar, bir süre geçici olarak kültürel fonksiyonlarla hizmet vermiştir.

 

Park, 1998 yılında ulusal bir yarışma projesine konu olmuştur. Tescilli yapılar, Açıkhava Tiyatrosu, Nikah Dairesi, BUSİAD binası, Arkeoloji Müzesi ve Cumhurcul Restaurant dışında kalan binaların yıkılarak yeni bir yapılaşma adasında toplanmasını öneren birinci proje parkın içindeki işletme sahiplerinin itirazı ile karşılaşmış ve uygulanmamıştır.

 

2004-2005 yılında Büyükşehir Belediyesi, “Kültürpark Sağlıklılaştırma ve Yenileme Projesi” başlıklı bir proje uygulamış ve parktaki yapı yoğunluğu ve bu yapıların işlevlerinin oluşturduğu karmaşayı önlemeyi hedefleyen bir çalışma yapılmıştır.

 

Projenin uygulama esaslarının Kültürpark’ın kısmi alt yapı iyileştirmeleri, üst yapıda yeşil alan ve yol iyileştirmeleri, kent mobilyaları ve park içinde bulunan işletmelere ait tadilat ve yenilemeler olduğu belirtilmiştir. Parkta yapı alanlarının azaltılarak sadeleşmeye gidildiği belirtilmiştir (Anonim, 2005). Ancak toplam alandaki bu azalmaya karşın bazı yapıların da eskiden olduklarından daha fazla büyüdükleri, yaya yollarının gereğinden fazla geniş olduğu ve bu yolların taşıtlar tarafından da kullanıldığı gözlenmiştir. Aynı zamanda yapılan uygulama, park alanındaki ağaçların kesilmesi odaklı tartışmalara sahne olmuştur.

 

 

SONUÇ

 

Peyzaj, okunabilir bir kavramdır ve en doğal peyzajlar bile birçok kültürel durumdan etkilenmişlerdir. Bu durumda, geçmişi doğru okumanın günlük pratiklere yön vereceği ve bunların kavramsal temellerini sağlamlaştıracağı söylenebilir.(Hunt,1996).

 

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilk yıllarında kent parkları idealize edilmiş batılı ve modern bir dünyayı tanımlamak adına inşa edilmiştir. Günümüzün küresel kentlerinde ise sosyal yaşamın odak noktaları büyük alışveriş merkezleri gibi mekanlara kaymakta ve parkların temsil ettiği değerler de değişime uğramaktadır. Bu noktada, Cumhuriyet dönemi parkları ve bu dönemden etkilenerek tasarlanan parklar için de yıllar içinde değişen kullanımlar, devlet eli ile üretilen modernleşmeden küreselleşmeye uzanan süreçte Türkiye’de günlük yaşamın değişimini belgelemek açısından da önem taşımaktadırlar.

 

In Turkey, in the first years of the Republic, city parks were built to define a modernized world, idealized by westerners. In todays global cities, the focal points of social life are shifting to places like large shopping malls and the values represented by parks are changing. At this point, the uses of the Republican period parks and the parks influenced by the change over the years have also been important in documenting the change of daily life in Turkey in the process from the modernization to the globalization produced by the state.

 

 

KAYNAKLAR

 

 

Ademoğlu, A. (2011). Sözlü Görüşme.

Altaban, Ö. (1998). Cumhuriyet’in Kent Planlama Politikaları ve Ankara Deneyimi, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık. Ankara: İş Bankası Yayınları.

Akalın A. ve Akgün Yüksekli,B. (2011). Space as a Projection of Spatial Practices: An Urban Park in Western Anatolia in the Early-Republican PeriodMiddle Eastern Studies 47(4): 641-654.

Akgün Yüksekli, B. (2013). Balıkesir Atatürk Parkı: Erken Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’de Değişen Söylem ve Tasarımın Bir Kent Parkı Üzerinden Örneklenmesi, Uluslararası Sosyal Arastırmalar Dergisi, 6(25): 33-46.

Anonim, (2005). Kültürpark Sağlıklaştırma ve Yenileme Projesi Açıklama Notları, Bursa: Bursa Büyükşehir Belediyesi

Aslanoğlu İ. 2010. 1930’lar. Türk Mimarisinde Erken Modernizm. Cumhuriyet’in Mekanları Zamanları İnsanları, Ankara: Dipnot Yayınları.

Bilgin, İ. (1998), Modernleşmenin ve Toplumsal Hareketliliğin Yörüngesinde Cumhuriyet’in İmarı. Yetmiş beş Yılda Değişen Kent ve Mimarlık, Ankara: İş Bankası Yayınları.

Birol, G. (2004). Bir Batı Anadolu Kasabasının Modern Bir Kente Dönüşümünün Hikayesi:1940-1960 Yılları Arasında Balıkesir’de İmar Etkinliklerine Genel Bir Bakış, Ege Mimarlık Dergisi, (2004/3): 51, 10-16.

Cengizkan, A. (2004).Ankaranın İlk Planı 1924-25 Lörcher Planı, Ankara: Ankara Enstitü Vakfı.

Demir, E. (2006), Toplumsal Değişme Süreci İçinde Gençlik Parkı: Sosyolojik Bir Değerlendirme, Planlama Dergisi, 2006(4): 69-77.

Drinkwater, B. ve Can, I. (2015). Kolektif Bellek ve Kamusal Alan: Kültürpark’ın anımsattıkları ve Mekânsal Dönüşümü, İzmir Kültürpark’ın Anımsa(ma)dıkları, İzmir: İletişim Yayınları.

Erler, Ş. (1969). Bursa Vilayeti Rehberi, Bursa: Kardeşler Matbaası.

Hunt, J.D. (1996).  An İnterwiev with the JD Hunt, Beyond The World. Landscape Architecture. ASLA 126-131, USA.

Karaçorlu, A.T. (1995). Bir Kültürel ve Doğa Miras, Bir Kentin Emeği, Planlama 95(1-2): 32-36.

Karatepe, M.(2006) Buldanlı Sağlık Bakanı Behçet Uz, Buldan Sempozyumu, Buldan.

Kayın, E. (2015). Anımsama ve unutmanın temsilleri: İzmir Enternasyonal Fuarı ve Kültürpark’ın hafıza katmanları, İzmir Kültürpark’ın Anımsa(ma)dıkları, İzmir: İletişim Yayınları.

Keleş R., Duru B. (2008). Ankara’nın Ülke Kentleşmesindeki Etkilerine Tarihsel Bir Bakış, Mülkiye, XXXII (261): 27-44.

Olay, (1998). Bursa’ya Çok Yazık Oldu, Olay Gazetesi 23 Ağustos 1998

Özer, N. (2005). Bir Kültürel Miras Olarak Gençlik Parkı, Planlama, 2005(4): 16-25.

Öztan, Y. (1993). İzmir Kültürpark, Mimarlık, 93(254): 40-42

Sey, Y.(1998). Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Mimarlık ve Yapı Üretimi, 75 Yılda Değişen Kent ve Mimarlık. Ankara: İş Bankası Yayınları.

Tekeli, İ. (1998). Türkiye’de Cumhuriyet Döneminde Kentsel Gelişme ve Kent Planlaması, 75 yılda değişen Kent ve Mimarlık, Ankara: İş Bankası Yayınları.

Tekeli, İ. (2010). Türkiye’de Kent Planlama ve Kent Araştırmaları Tarihi Yazıları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

 

Türkün, K. (2011). Sözlü Görüşme


Paylaş: