TÜRKİYE’DEKİ KORUMA KATEGORİLERİ İÇİN BAZI PEYZAJ STATÜ ÖNERİLERİ

TÜRKİYE’DEKİ KORUMA KATEGORİLERİ İÇİN BAZI PEYZAJ STATÜ ÖNERİLERİ
  Doç. Dr. Osman Uzun
  19 Ekim 2017 Perşembe

 

Osman UZUN

Düzce Üniversitesi

Orman Fakültesi

Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

 

Bazı önemli alanların korunması görüşü insanlık tarihi kadar eski olmakla birlikte, korumanın yasal düzleme oturtulması ve sistematik politikalar oluşturulması 19. yüzyılda gündeme gelmiştir. Bu konudaki sistem yaklaşımının ilki 1872 yılında ilan edilen Yellowstone Milli Parkı (ABD)dır (Kurdoğlu 2007). Amerikadaki Milli Parkları Avustralya (1879 yılında kurulan Royal Milli Parkı), Kanada (1885 yılında kurulan Banff Milli Parkı), Yeni Zelanda (1897 yılında Tongariro Milli Parkı) ve Meksika (1898 yılında El Chico Milli Parkı) ülkelerindeki parklar izlemiştir. Avrupada ilk Milli Park Amerikadan 37 yıl sonra daha çok bilimsel çalışma amaçlı olarak 1909 yılında İsveçte, ikincisi de 1914 yılında İsviçrede ilan edilmiştir. Birinci Dünya Savaşına kadar 11 tanesi Avrupada olmak üzere, dünyada yaklaşık 40 milli park ilan edilmiştir. Bu sayı İkinci Dünya Savaşına kadar Avrupada 31e, dünyada 300e ulaşmıştır (Yücel ve Babuş 2005). Amerikadaki milli park anlayışı büyük doğal alanların ziyaretçilere kapalı olarak korunması fikrini taşırken, Avrupadaki milli parklar "insan-doğa" ilişkisini ön plana alarak, bilim ve araştırmaların yapılmasının yanında, ziyaretçilerin de doğaya zarar vermeden turistik amaçlı kullanmalarına izin vermiştir (Yücel ve Babuş 2005).

Korunan alanlarla ilgili yaklaşımlar 19. yüzyıldan günümüze geldiğimizde gerek amaç, gerekse kapsam ve hedefler açısından değişim göstermiştir (Çizelge 1).

 

Çizelge 1. Dünyadaki korunan alanlarla ilgili yeni düşünceler (Beresford and Phillips 2000).

 

Literatür incelendiğinde 2000li yıllara kadar olağanüstü özelliklere sahip peyzaj ve ekosistemlerin korunması üzerinde durulduğu görülmektedir. 2000li yıllarda gündeme getirilen Avrupa Peyzaj Sözleşmesi (APS) ile konuya farklı bir bakış açısı da getirilmiştir. APS ile olağan olan peyzajlara da önem verilmesi gündeme getirilmiştir.

Avrupa Peyzaj Sözleşmesinin onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanuna (4881) göre, sözleşme tarafların ülkelerinin tamamına uygulanır ve doğal, kırsal, kentsel alanları ve banliyöleri kapsar. Karayı, kıta içi suları ve deniz alanlarını içerir. Özellikleriyle öne çıktıkları düşünülebilecek peyzajları ve aynı zamanda her günkü ya da bozulmuş peyzajları ilgilendirir. Sözleşmenin amaçları çerçevesinde: "Peyzaj politikası", yetkili kamu makamları tarafından peyzajların korunması, yönetimi ve planlaması amacına yönelik olarak özel önlemlerin alınmasına izin veren genel ilkelerin, stratejilerin ve rehber kuralların ifadesi anlamına gelmektedir.

Bu makalenin amacı, ilk olarak koruma konusunda uluslararası ve ulusal düzeydeki mevcut duruma ilişkin kuramsal bilginin genel hatlarıyla ortaya konulmasıdır. İkinci olarak özellikle Avrupa Peyzaj Sözleşmesinden hareketle koruma için olağanüstü özelliklere sahip olmayan ama gerek fonksiyonları açısından gerekse sahip olduğu bazı doğal ve kültürel nitelikler açısından önem arz eden peyzajlara ilişkin ülkemizde uygulanabilecek bazı peyzaj statülerinin ortaya konulması ve tartışmaya açılmasıdır.

 

 

ULUSLARARASI ve ULUSAL DÜZEYDE KORUMA KAVRAMI

 

Avrupa Peyzaj Sözleşmesine gelinceye kadar, uluslararası düzeyde koruma kavramı incelendiğinde beş önemli koruma kategorisi üzerinde durulmaktadır (Çetinkaya ve Uzun 2014).

 

1.      IUCN (Uluslararası Doğa Koruma Birliği) Kapsamında Koruma Alanları:

Bilimsel çalışma ve araştırma amaçlı Mutlak Doğa Rezervleri, Yaban yaşamının korunması amaçlı Bakir Alanlar, Ekosistemlerin korunması ve rekreasyon amaçlı Milli Parklar, Belirli doğal özelliklerin korunması amaçlı Doğa Anıtları, Belirli türlerin ve/veya habitatların korunması amaçlı Habitat/Tür Yönetim Alanları, Kara ve deniz peyzajının korunması ve rekreasyon için yönetimi amaçlı Kara/Deniz Peyzajı Koruma Alanları, Doğal ekosistemlerin sürdürülebilir kullanımı amaçlı Yönetilen Kaynak Koruma Alanı olarak 6 sınıf ayrılmaktadır.

2.      UNESCO (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü) Biyosfer Rezervi:

Karasal, kıyısal, deniz ya da bunların birlikte oluşturdukları ekosistemleri içeren, uluslararası öneme sahip, UNESCO - MAB (Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü - İnsan ve Yaşam küre) programı çerçevesinde tanımlanmış alanlardır.

3.      UNESCO Dünya Miras Alanları:

Doğal ve kültürel miras değeri olan alanlardır.

4.      Ramsar Alanları:

Ramsar Sözleşmesi (2 Şubat 1971) ile uluslararası düzeyde koruma kapsamına alınmış sulak alanlardır.

5.      Avrupa Birliği Natura 2000 Alanları:

Avrupa Birliği (AB) sınırları içinde biyolojik çeşitliliğin (değerli ve nesli tehlike altında olan türler ile habitatların) korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması temelinde oluşturulan koruma alanları ağını ifade etmektedir.

 

Uluslararası bu koruma statülerinden hareketle aşağıda bazı ülkelere ilişkin koruma statülerine kısaca değinilmiştir.

 

 

BAZI ÜLKELERDEKİ KORUMA STATÜLERİ

 

Almanyada Korunan Alanlar;

Doğa koruma alanları, Milli parklar, Ulusal Doğa Anıtları, Biyosfer rezervleri, Peyzaj koruma alanları, Doğa parkları, Korunan peyzaj elemanları, Federal Doğa koruma kanunu 30. Maddede yer alan özel korunan habitatlar olarak 8 kategoride toplanmaktadır. Almanyadaki koruma literatüründe yer alan peyzaj koruma alanları IUCNin koruma kategorilerinden olan Kara/Deniz Peyzajı Koruma Alanlarından farklılık göstermektedir. Almanyadaki peyzaj koruma alanları 1935 yılındaki Reichin doğa koruma yasasına göre belirlenmektedir. Ayrıca doğa koruma alanları ile birlikte kültürel peyzajların korunmasına yardım eden bir tanımlamadır. 2015 yılı sonunda Almanyada 8598 peyzaj koruma alanı bulunmaktadır. Bu da 9,9 milyon hektarlık alanı ile Almanya yüzölçümünün %27.6sına karşılık gelmektedir. Peyzaj koruma alanları yalnızca bozulmamış doğal peyzajları değil, aynı zamanda tarım alanlarını ve orman alanlarını da içeren kültürel peyzajların dolayısıyla Almanyadaki kültürel mirasın korunmasını da sağlamaktadır (BN 2017).

 

 

İngilteredeki Korunan Alanlar (IUCN NCUK 2012):

 

1.      Uluslararası Alanlar: (Biyosfer rezervleri, Ramsar Alanları, Özel Koruma Alanları, Özel Koruma Bölgeleri,

2.      Ulusal Düzeydeki alanlar: Doğal güzellikleri anlama alanları, Özel bilimsel ilgi alanları, Miras niteliğindeki kıyılar, Yerel doğa rezervleri, Deniz koruma bölgesi, Kalite ve duyarlılık açısından önemli deniz koruma alanları, Denizel doğa rezervleri, Ulusal doğa rezervleri, Milli parklar, Ulusal Manzara Alanları, Bölgesel parklar, Özel bilimsel ilgi yerleri,

3.      Yerel Alanlar: Yerel doğa koruma alanları, Yerel yaban yaşamı alanları, Eko-alan, Doğa koruma ile ilgili alan vb., Bölgesel olarak önemli jeolojik alan, yerel doğa koruma alanları,

4.      Ana amacın doğa koruma olduğu özel ya da Sivil Toplum Örgütlerinin alanları olarak 4 ana kategoride toplanmaktadır.

 

 

Fransada Korunan Alanlar (IUCN France (2013):

 

1.      Uluslararası Alanlar: Dünya Miras alanları, Biyosfer rezervleri, Ramsar alanları, Deniz memelilerinin sığınak alanları,

2.      Avrupa seviyesinde: Natura 2000 alanları,

3.      Ulusal Düzeyde: Milli parklar öz alanlar, Milli parklar çevre alanları, Ulusal Doğa rezervleri, Biyolojik rezervler, Ulusal Avlaklar ve yaban hayatı rezervleri, Doğal deniz parkları, Kıyı koruma alanları,

4.      Bölgesel Seviye: Bölgesel doğa parkları, Korsika doğa koruma alanı

5.      Yerel Düzey: Biyotop koruma alanları olarak 5 ana kategoride toplanmaktadır.

 

 

Polonyada Doğal ve Kültürel Peyzajların Korunmasında;

 

Doğa koruma ile ilgili düzenlemelere bağlı olarak: Ulusal parklar, doğa rezervleri, peyzaj parkları, korunan peyzaj alanları, Natura 2000 alanları, Tabiat anıtları, Peyzaj Tabiat Kompleksleri, ekolojik alanlar bulunmaktadır. İlk beş koruma alanı genellikle büyük ölçeklidir ve peyzaj içindeki ana ekosistemleri korumak için oluşturulmuşlardır. Diğer koruma statüleri ise peyzajın bir bölümünü ya da peyzaj içindeki baskın bir objenin korunmasına yöneliktir. Anıtlar ile ilgili düzenlemelere bağlı olarak: Eski kalıt anıtlar, kültürel parklar, kültürel miras koruma zonları kayıt altına alınmış anıtlardır (Badora 2014).

 

 

TÜRKİYEDE KORUMA STATÜLERİ

 

Türkiye, tarihi ve sosyal açılardan olduğu gibi biyolojik çeşitlilik açısından da bir köprü ve kavşak noktası olarak yeryüzündeki 37 ayrı bitki coğrafyası bölgesinden üçünün (Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan) kesiştiği coğrafya olması nedeniyle zengin bir biyolojik çeşitliliğe sahiptir. Ayrıca dünyada acil koruma altına alınması gereken biyolojik çeşitlilik açısından zengin 34 sıcak noktadan üçü de (Kafkasya, Akdeniz, İran-Anadolu) Türkiyede bulunmaktadır (DKMPGM 2017).

Çizelge 2. Türkiye’nin Korunan Alanlar Listesi (DKMPGM 2017, Arpa ve ark.2016)

Türkiyenin biyolojik çeşitlilik değerleri farklı koruma alanı statüleri ve farklı kanunlarla koruma altındadır. Bu koruma statülerinin bir kısmı ulusal mevzuata göre, bir kısmı da uluslararası sözleşmelere dayanarak oluşturulmuştur. Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından 2012 yılı içerisinde "Türkiyenin Korunan Alanları Bilgi Sistemi" Projesi kapsamında gerçekleştirilen çalışmayla ülkemizin karasal korunan alan büyüklüğü 5 milyon 647 bin 568 hektar olarak tespit edilmiştir. Bu alanın ülke yüzölçümüne oranı % 7,24tür. Bu durumda Türkiyenin karasal alanlarının % 7,24ünün resmi koruma altında olduğu söylenebilir. Türkiyenin korunan alanlar sistemi içinde yer alan mevcut korunan alanlar; estetik, bilim, doğa koruma ve doğal güzellikler açısından sınırlı belirlenmiş önemli alanları içermektedir. Türkiye korunan alanlar sistemi içinde yer alan korunan alanlar listesi aşağıdaki gibidir (Şubat 2013 tarihi itibariyle) (DKMPGM 2017).

 

 

MEVCUT KORUMA MEVZUATI DIŞINDA BAZI PEYZAJ STATÜLERİNİN BELİRLENMESİ

 

Ülkemizde önemli peyzajların korunması ve statülerinin verilmesiyle ilgili olarak en önemli kanun 2873 Sayılı Milli Parklar Kanunudur. Ancak, kanun kapsamına girmeyen konularda yerel halk için önemli olan ya da olağanüstü bir güzelliğe sahip olmayan ancak fonksiyonu nedeniyle önemli olan peyzajlar için yasal bir statü bulunmamaktadır. Avrupanın bazı ülkelerinde bu konularda yasa ve yönetmelikler bulunmakta, bazı statüler tanımlanmaktadır. Örneğin, milli parklar, olağanüstü özelliklere sahip alanlar, ulusal manzara alanları gibi bazı statüler, İngilteredeki yasal statülerden bazılarıdır. İngiltere ve İskoçyada fiziksel planlama sürecinde, önemli ya da yüksek peyzaj değerine sahip alanlar, özel peyzajlar, bireysel peyzaj nitelikleri (anıt ağaç vb.) gibi değerler de dikkate alınmaktadır. Ayrıca, sakin alanların belirlenmesi ve haritalanması, özellikle doğal alanların öz alanlarının tanımlanmasında İskoçyada kullanılmaktadır (Uzun ve ark 2010). Yine Almanyada peyzaj koruma alanları kullanım olgusunun daha fazla ön planda olduğu insan ve doğa etkileşimlerinin de bulunduğu alanların korunması ön plana çıkmaktadır. Bu değerlendirmelerden yola çıkıldığında ülkemizdeki bazı peyzajlara ek statü verilebileceği düşünülmektedir.

 

Swanwick (2002)e göre, peyzaja statü verilmesinde kullanılabilecek bazı ölçütler aşağıdaki gibidir.

  1. Peyzaj kalitesi: Bozulmamış peyzaj, nitelik ve elemanlardır.
  2. Görsel kalite: Öncelikli olarak görsel duyulara hoş görünen peyzajların tanımlanmasında kullanılır.
  3. Nadirlik: Peyzajdaki nadir nitelik ve elemanların varlığı ya da nadir görünen bir peyzaj karakter tipinin mevcudiyetidir.
  4. Bir grup ya da sınıfı temsil etme gücü: Peyzajın belirli bir karakter, nitelik ya da elemanı içeriyor olması, paydaşlar tarafından değerli olduğunun hissedilmesidir.
  5. Belirli bir doğal yaşam niteliğinin varlığıdır doğa bilimleri ya da arkeolojik, tarihsel ve kültürel ilgilerin peyzajın değerine artı katıyor olmasıdır.
  6. Doğallık: Doğal karakterin varlığıdır.
  7. Tarih içinde belirli bir insan, artist, yazar ya da tarihi olaylarla ilgisinin olmasıdır.

 

Swanwick (2002)in vurgusundan da anlaşılacağı üzere peyzajın belirli bir nitelik taşıması ya da insan tarafından belirli bir bakış açısından yorumlanması statü verilmesinde etkilidir. Bu durum Avrupa Peyzaj sözleşmesinden daha net vurgulanarak olağan peyzajlara vurgu yapılmış, peyzajın tanımlanmasında da özellikle insan ve doğa etkileşimi üzerinde durulmuştur.

Ülkemizde önemli peyzajların tanımlanması ve statü verilmesinde korunan alanlarla ilgili yasa ve yönetmelikler daha çok olağanüstü, belirli nitelikler gösteren peyzajlara ilişkindir. Ancak alt bölge ve yerel düzeyde insan ve doğa etkileşimi sonucu insan bakış açısına göre önemli niteliklere sahip alanlar için bir statü belirleme aracı tam olarak bulunmamaktadır. Bu kapsamda, ülkemiz için aşağıdaki "Peyzaj Koruma-Yönetim Statülerinin" oluşturulması önerilmektedir (Uzun ve ark 2010). Özellikle alt bölge ve yerel ölçekte yapılacak peyzaj planlama çalışmalarında o bölge için önemli mekanların tanımlanması ve aşağıda belirtilen statülerle ifade edilmesinin ülkemizin karasal korunan alan büyüklüğünün geliştirilmesi yönünde önemli katkılar sağlayacağı düşünülmektedir. Bu kapsamda ulusal düzeyde Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından desteklenen bazı projelerde peyzaj statülerine ilişkin tanımlar getirilmeye çalışılmıştır (Çizelge 3).

Çizelge 3. Bazı Peyzaj statülerine ilişkin tanımlamalar (Uzun ve ark 2010).

 

Bu tanımlamalardan yola çıkılarak bu kavramların somut olarak ifade edilmesi için 2008-2010 yılları arasında gerçekleştirilen "Konya ili, Bozkır, Şeydişehir, Ahırlı, Yalıhüyük ilçeleri ve Suğla Gölü Mevki ve yakın çevresinde Peyzaj Yönetimi, Koruma ve Planlama Projesi" kapsamında belirlenen ve önerilen Peyzaj Koruma-Yönetim Statüleri Çizelge 4de verilmiştir (Şekil 1). Projenin amacı ulusal, bölgesel, yerel ölçekte oluşturulan peyzaj sınıflandırma yönteminden hareketle, planlama alanına ilişkin peyzaj karakter tiplerinin belirlenmesi, peyzaj fonksiyonlarından yola çıkılarak, peyzaj ekolojisi temelli bir yaklaşımla sektörel peyzaj politikalarının da tanımlandığı ülkemizdeki ilk resmi peyzaj planının oluşturulması, peyzaj planının uygulanmasındaki peyzaj yönetiminin ortaya konulmasıdır. Proje sonrasında ortaya konulan peyzaj planı, peyzaj gelişim stratejileri, sektörel peyzaj rehberleri, öneri peyzaj statüleri, üst ölçek planlama çalışmaları ve peyzajın değişiminde etkili olan etmenler birlikte değerlendirilerek oluşturulmuştur (Uzun ve ark 2010, 2012).

Çizelge 4 . Suğla Gölü Mevki peyzaj koruma-yönetim statüleri (Uzun ve ark 2010).

 

Şekil 1. Suğla Gölü Mevki ve yakın çevresinde belirlenen ve önerilen Peyzaj koruma-yönetim statüleri (Uzun ve ark 2010).

 

Şekil 2. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi,

Şekil 3. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Mavi Boğaz (Uzun ve ark 2010).

 

Şekil 4. Özel Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Susuz köyü 2.düden (Uzun ve ark 2010

 

Şekil5. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Fasi şelaleleri (Uzun ve ark 2010).

 

 

Şekil 6a. Önemli  Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Çatmakaya (Arvana) köyü yaylası (Uzun ve ark 2010).

 

Şekil 6b. Önemli  Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Arvana tarihi kentinde amfi kalıntısı (Uzun ve ark 2010).

 

 Şekil 7. Özel Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Sandıgölcüğü yaylası May han kalıntısı (Uzun ve ark 2010).

 

Çarşamba deresi su çıkışı (Aygır) (Uzun ve ark 2010).

T.C. İçişleri Bakanlığı Mahalli İdareler Genel Müdürlüğü, T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Mekânsal Planlama Genel Müdürlüğü ve T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünün Müşteri Kuruluş olarak yer aldığı ve Ankara Üniversitesinin Yürütücü Kuruluş olduğu TÜBİTAK Kamu Araştırmaları Destek Grubu (KAMAG) 1007 Programı tarafından desteklenen "İl Ölçeğinde Peyzaj Karakter Analizi ve Turizm/Rekreasyon Açısından Değerlendirilmesi" başlıklı proje 2012-2014 yılları arasında Malatya ilinde gerçekleştirilmiştir. Proje sonrasında Bölge ve Alt-Bölge (İl) Ölçeğinde Peyzaj Karakter Analizi ve Değerlendirmesi Ulusal Teknik Kılavuzu oluşturularak, Türkiye için peyzaj karakterlerinin tanımlanması, analizi ve değerlendirilmesine ilişkin ulusal düzeyde bir kılavuz oluşturulmuştur. Ayrıca proje kapsamında Peyzaj Bilgi Sistemi (PBS), Veri Tabanı Yapısı, Kodlama ve Sembolojilerin nasıl olacağı ve Peyzaj Bilgi Sistemi (PBS) veri tabanının e-devlet kapsamındaki diğer ulusal bilgi sistemleriyle nasıl entegre olacağı tanımlanmıştır. Proje kapsamında "İl Ölçeğinde Peyzaj Karakter Analizi ve Turizm/Rekreasyon Açısından Değerlendirilmesi - Malatya İli Pilot Alanı" dokümanında da oluşturulan ulusal kılavuzun Malatya ili örneğinde uygulanması gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada Malatya iline ilişkin peyzaj koruma, yönetim stratejilerine özellikle rekreasyon ve turizm konusunda köy düzeyine kadar inen ayrıntılı peyzaj rehberlerine yer verilmiştir (Şahin ve ark 2013). Bu proje kapsamında da Peyzaj Koruma-Yönetim Statüleri belirlenmiştir.

 

Şekil 2de Malatya Kale ilçesine ilişkin peyzaj statüleri haritası yer almaktadır.

 

Ülkemizde son yıllarda gerçekleştirilen her iki projede de arazi çalışmaları sırasında korunan alan sistemine dahil olmayan ancak Peyzaj Mimarı grubunun saptamaları ve halktan gelen geri beslemelerle ön plana çıkan bazı alanlar için peyzaj statüleri tanımlamak gerekliliği ortaya çıkmıştır.

 

 

SONUÇ ve ÖNERİLER

 

Ülkemizde son 10 yıl içinde gerçekleştirilen peyzaj planlama ve yaklaşımlarından yola çıkılarak gerçekleştirilen bazı çalışmalarda, özellikle alt ölçeklerde fonksiyonları açısından, insan ve doğa etkileşimleri açısından, olağan peyzajların korunma literatürü içinde eksikliği hissedilmiştir (Uzun ve ark 2010, Şahin ve ark 2013, Uzun ve ark 2015). Bu eksikliklerin giderilmesi için bazı öneriler getirilmiştir.

 

Ø  Koruma konusunda bir paydaş analizi yapılarak ülke genelinde konuyla ilgili çalışan farklı meslek disiplinlerinin, kamu kurumlarının, sivil toplum örgütlerinin konuyla ilgili tartışmalarının sağlanması, kavramların eksik kısımlarının tanımlanarak, daha detaylı tanımlanması,

Ø  Almanya ya da farklı Avrupa ülkelerindeki yerel ölçekler düzeyindeki bazı Peyzaj koruma yönetim statülerine benzer biçimde, Avrupa Peyzaj sözleşmesinden de güç olarak olağanüstü olmayan peyzajların da korunan alan sistemi içine dahil edilmesi önerilmektedir.

Ø  Son dönemlerde gerçekleştirilen peyzaj planlama çalışmalarında peyzajın fonksiyonlarından yola çıkılarak, peyzaj hassasiyetinin yüksek olduğu (peyzajın infiltrasyon zonları, erozyon süreçleri, habitat fonksiyonları, biyoçeşitlilik), fonksiyonları açısından önem taşıyan bölümlerin de "Peyzaj Koruma-Yönetim Statüsü" içerisinde yer alabilmesi sağlanabilecektir.

Ø  Kavramların tanımlanması sonrasında ülkemizde 1940lı yıllardan itibaren yapılan peyzaj planlama çalışmalarında farklı alanlarda önem arz eden ve yukarıdaki tanımlar çerçevesinde tanımı yapılacak tüm alanlara "Peyzaj Koruma-Yönetim Statüsü" verilebilecektir. 1980li yıllardan itibaren peyzaj planlamaya yönelik olarak yapılan akademik tezlerde ülkemizin farklı coğrafi bölgelerinde gerçekleştirilen çalışmalar taranarak Peyzaj Koruma-Yönetim Statüsü verilmesine başlanılması sağlanabilecektir.

Ø  Ayrıca Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı vb. taşra teşkilatlarına yaptırılacak arazi çalışmaları ile kolaylıkla genel çerçevesi çizilecek bu tür alanlar belirlenip, bir statü kazandırılabilecektir. Burada unutulmaması gereken koruma kullanım dengesi içinde belirlenecek bu alanların kullanma tarafının etkin ve verimli yönetilmesinin amaçlanmasıdır. Bazı alanlar da gerekli kriterleri sağlaması durumunda korunan alan sistemine dahil edilebilecektir. Ayrıca ilerleyen aşamalarda bu alanların yönetimine ilişkin koordinasyon Valiliklere de verilebilecektir.

 

"Peyzaj Koruma-Yönetim Statüsü"lerine ilişkin envanter sonrasında, bir sonraki aşama her bir alana ilişkin peyzaj yönetim yaklaşımları ya da planlarının oluşturulmasıdır. Bunun bir eklentisi olarak da bu alanların yönetiminin taşrada kim tarafından ve nasıl organize edileceğinin tanımlanmasıdır. Bu kapsamda özellikle son yıllarda bazı bakanlıklar tarafından uygulanan halkın koruma ve kullanım çalışmalarına katılması (Orman ve Su İşleri Bakanlığı orman köyleri yakınlarındaki ormanlarda yapılan kırsa kalkınmaya yönelik meyvecilik vb. projeleri) yöntem ya da yöntemlerinden hareketle ilgili yerleşim birimlerindeki halkın katılımı alınarak peyzaj yönetim organizasyonlarının oluşturulması önerilmektedir.

Son aşamada ülke genelinde mevcut korunan alan sistemi içerisinde, belirlenecek peyzaj koruma-yönetim statülerinin entegre edilerek, özellikle ekolojik ağlar oluşturması ve birbirini tamamlama açısından değerlendirilmesi gerçekleştirilecektir. Şüphesiz bu son aşamada paydaş analizleri ve katılımcılık modelleri devreye girmelidir.

Sonuç olarak Avrupa Peyzaj Sözleşmesi sonrasında yapılan bazı projelerde ortaya çıkan olağan peyzajların da korunması ve yönetimi adına peyzaj-koruma-yönetim statüleri olarak, önemli, özel, simgesel peyzajların tartışılmaya açılması, geleceğe yönelik olabilirliği yönünde adımlar atılması, ülkemizdeki korunan alanların kaplayacağı yüzeylerin artırılması anlamında da önemli olacaktır.

 

 

KAYNAKLAR

 

Arpa, N.Y., Arda, S.S., Ersöz, N., Haçat,., Karaarslan,Z., Özkan, M.2016. Kırsal Peyzajların Korunmasında Korunan Alanların Rolü, Önemi, Sorunlar ve Çözüm Önerileri. 6. Peyzaj Mimarlığı Kongresi. TMMOB Peyzaj Mimarları Odası. Ankara.

Badora, K. 2014. Spatial System of Landscape Protection in Poland. Dissertations of Cultural Landscape Commission. Poland.

Beresford, Michael, and Adrian Phillips. "Protected landscapes: A conservation model for the 21st century." The George Wright Forum. Vol. 17. No. 1. George Wright Society, 2000.

BN 2017. Landscape Protection Areas https://www.bfn.de/0308_lsg+M52087573ab0.html.

Çetinkaya, G.; Uzun, O.; (2014). Peyzaj Planlama. Birsen Yayınevi, ISBN No: 978-975-511-608-2, p. 219.

ÇSB 2017. Korunan Alanlar. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.

http://www.csb.gov.tr/projeler/ockb/index.php?Sayfa=sayfa&Tur=ustmenu&Id=168

DKMPGM 2017.Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Orman Su İşleri Bakanlığı. http://www.milliparklar.gov.tr/korunanalanlar/korunanalan1.htm

IUCN NCUK (2012); Putting nature on the map - identifying protected areas in the UK: A handbook to help identify protected areas in the UK and assign the IUCN management categories and governance types to them, IUCN National Committee for the United Kingdom, UK.

IUCN France (2013), Protected Areas in France: a diversity of tools for the conservation of biodiversity, Paris, 44 pages. https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2013-045.pdf

Kurdoğlu, O. 2007. Dünyada Doğayı Koruma Hareketinin Tarihsel Gelişimi Ve

Güncel Boyutu. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 8 (1), 59-76. Artvin.

OSİB 2017. Türkiyedeki Korunan Alan Sistemi Hakkında Bilgiler. http://www.milliparklar.gov.tr/korunanalanlar/korunanalan1.htm

Swanwick, C. (2002). Landscape Character Assessment Guidance For England and Scotland Prepared on behalf of the Countryside Agency and Scottish Natural Heritage.

Şahin, Ş.; Perçin, H.; Kurum, E.; Uzun, O.; Bilgili, B.C. (2013 ). Bölge-Alt Bölge (İl) İçeriğinde Peyzaj Karakter Analizi ve Değerlendirmesi Ulusal Teknik Klavuzu. Müşteri Kurumlar: TC. İçişleri Bakanlığı, TC. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, TC. Orman ve Su İşleri Bakanlığı. TC. Ankara Üniversitesinin yürütücü olduğu TUBİTAK KAMAG 1007 Programı 109G074 Nolu PEYZAJ-44 Projesi Çıktısı, Ankara, p. 148.

Yücel, M. ve Babuş, D.  2005. Doğa Korumanın Tarihçesi ve Türkiyedeki Gelişmeler. Doğu Akdeniz Ormancılık Araştırma Müdürlüğü, DOA Dergisi (Journal of DOA)

Sayı: 11 Sayfa: 151 - 175.

Uzun O, Dilek F, Çetinkaya G, Erduran F, Açıksöz S (2010). Konya İli, Bozkır-Seydişehir-Ahırlı-Yalıhüyük İlçeleri ve Suğla Gölü Mevkii Peyzaj Yönetimi, Koruma ve Planlama Projesi. 1.,2. Ara Rapor, Nihai rapor. TC Çevre ve Orman Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü Doğa Koruma Dairesi Başkanlığı. Ankara.

Uzun, O., İlke E.F.,  G. Çetinkaya, G., F Erduran., S. Açıksöz, 2012. Peyzaj Planlama: Konya İli  Bozkır-Seydişehir-Ahırlı-Yalıhüyük İlçeleri ve Suğla Gölü Mevkii  Peyzaj Yönetimi Koruma ve Planlama Projesi. Editör: Osman UZUN, T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Ankara (175 sayfa). ISBN No: 978-605-4610-09-9.

Uzun, O., Müderrisoğlu, H., Demir, Z., Kaya, L.G., Gültekin, P., Gündüz, S., (2015), Yeşilırmak Havzası Peyzaj Atlası. T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü adına AKS Planlama ve Mühendislik Limited Şirketi, ISBN: 978-605-4610-82-2, 259 sayfa, Ankara.

 

ŞEKİLLER

 

Şekil 1. Suğla Gölü Mevki ve yakın çevresinde belirlenen ve önerilen Peyzaj koruma-yönetim statüleri (Uzun ve ark 2010).

Şekil 2. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Çarşamba deresi su çıkışı (Aygır) (Uzun ve ark 2010).

Şekil 3. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Mavi Boğaz (Uzun ve ark 2010).

Şekil 4. Özel Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Susuz köyü 2.düden (Uzun ve ark 2010

Şekil5. Önemli Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Fasi şelaleleri (Uzun ve ark 2010).

Şekil 6a. Önemli  Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Çatmakaya (Arvana) köyü yaylası (Uzun ve ark 2010).

Şekil 6b. Önemli  Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Arvana tarihi kentinde amfi kalıntısı (Uzun ve ark 2010).

Şekil 7. Özel Peyzajlar: Konya Suğla Gölü Yakın Çevresi, Sandıgölcüğü yaylası May han kalıntısı (Uzun ve ark 2010).

Şekil 8. Malatya Kale ilçesine ilişkin Peyzaj statüleri haritası

 


The definition of important landscapes in our country and the laws and regulations related to protected areas when given status are more related to landscapes with extraordinary and specific qualities. However, at the sub-region and local level, there is not a complete means of setting a status for areas that have important qualities from the point of view of human and nature interaction. In this context, it is proposed to establish "Landscape Protection-Management Statutes" for our country.

 


Paylaş: