UYGULANABİLİR VE SÜRDÜRÜLEBİLİR PEYZAJ TASARIMI

UYGULANABİLİR VE SÜRDÜRÜLEBİLİR PEYZAJ TASARIMI
  Mehmet Onur SENEM
  26 Aralık 2016 Pazartesi

 

Günümüzde kentsel alanlar genişleyerek, doğal alanları istila etmektedir. Doğal olana yönelim ve yapı ile peyzajın iç içe geçmesi yeni bir gelenek haline gelmektedir. Eko-tasarım kavramından beslenen bu görüş geleneksel tasarım ve uygulama yöntemlerini reddeder. Arazi verilerini inceleyerek tasarım ve uygulama yapar. Tesis yönetimi sürecini göz ardı etme görüşü artık kullanılmamaktadır. İnşaat öncesi ve inşaat sürecini yönetmenin doğru olmadığını savunur. Tüm çevresel verileri dikkate alarak, inşaat öncesi, inşaat, tesis yönetimi, yıkım veya rehabilitasyon ve ekosistem onarımı olarak tüm süreçleri yönetmeyi hedefler. Uygulama sırasında kullanılan malzemenin geri dönüşümlü, modüler, kolay üretilebilir olması, elektrik, su, rüzgar enerjilerinin kazanılarak kullanılması, yeraltı ve yerüstü kaynaklarının tüketimini olabildiğince önlemek eko-tasarım görüşünün hedefleridir. Kaynak tüketimleri ve kazanımlarını verilerden incelemeyi hedefler. Eko-tasarım, yeşil mimarlık, sürdürülebilir tasarım olarak adlandırılan bu akım sürdürülebilir olmayı sadece bir kelime olarak kullanmak değil, eko-tasarımın uygulanabilir modelleri ve çalışan mekanizmasını oluşturmayı hedefler. Bu görüşün temel mantığı eko-tasarımın görünen modellerini bir aygıt olarak uygulamak değil, protez üretme çabasıdır. (Yeang, K. Ekolojik Tasarım Rehberi, YEM Yayın, İstanbul, 2012)

Geleneksel peyzaj uygulamaları ağaç dikimi ve çim alan tesisi ile doğal bir alan oluşturduğunu düşünürken bu yapılı bir çevredir. (Building environment, artificial ecosystem) İnsan enerjisi, sulama sistemi ile su, besin, ilaç gibi kaynakların sürekli desteği ile sistem yaşamını devam ettirir. Yapılı çevre doğal süreçler ile çalışmaz. Yaşayabilmesi için sistemden insan enerjisine, yenilenebilir olmayan enerji kayıplarına ve maddi kayıplara yol açar. (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:157)

 

Uygulanabilir peyzaj ütopya, distopya, heteretopya kavramları ile beslenmemektedir. Sürdürülebilir mimarlık olan yeşil mimarlık yani eko-tasarım bilimsel veriler ile çalışan makineler oluşturmayı hedefler. Sürdürülebilirliği kelime olarak değil, veri olarak görmektedir.

 

Altyapı sistemlerinin, peyzaj mimarlığı programları gibi tasarlanarak yönetilmesi ile tesis yönetimi süreçlerinde yağmur suyu, gri su, elektrik ve rüzgar enerjisinden faydalanan sistemi üretmeye çalışır. Beraber çalışan bu sistemler makine gibidir. Sulama sistemine sıvı besinler eklenerek, organik ve inorganik elemanları ile sistem; parçaları ile uyum içinde çalışan bir makinedir.

 

Kavramsal diyagramlar, verileri eko-tasarımın modelleri olarak kullanılmaktadır. Kurulmak istenen sistemin nasıl çalışan bir protez olacağı görülmektedir. Bu protez karmaşık bir makine olarak görülebilir. Sistemi oluşturacak peyzaj mimarlığı ofisi eğer sistemin parçalarını ve beraber senkronizasyonunu sağlamayı bilmiyorsa sistem çalışmaz. Çalışmayan sistem maddi kayıptır. (Yeang, K. Ekolojik Tasarım Rehberi, YEM Yayın, İstanbul, 2012)

 

Kent dokusunda dikey yönde orman, inşaat ve tesis yönetimi süreçleri diyagramlar ile açıkça görülmektedir. Sonuç olarak kentsel ısı adası oluşturan kent içinde dikey yayılan orman insan ve diğer canlılara habitat oluşturabilmektedir. Kentsel ısı adası oluşturan şehirlerimiz küresel ısınmayı arttırırken, yeşil çatı uygulamaları ile kentsel ısının düşeceği, güneş ışığından fotosentez ile oksijenin şehirlerde artacağı açıktır. Dikey orman projesi ise orman dokusunu dikeye taşıyarak çoklu kazanımlar elde etmiştir. Elde ettiği maddi kazanımlar yatırımcı açısından önemlidir. Atıkların arıtılması, kaynak tüketiminin azaltılması ve kentsel iklimin yenilenebilir hale gelmesi bir yana sadece insan kullanımına şans veren kentlerimizde yeni bir kentsel ekosistem ve habitat oluşturur. Şu anda yaşadığımız kentler sıfır kültür ekosistemleridir. Orijinal flora ve fauna bulunmamaktadır. (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:264) İnsan kullanımı ile yok olan ekosistemlerdir. İnsan türü kullanımlarına hizmet eder. Dikey orman projesi vejetasyonu cephelere taşıyarak bitkiler dışındaki diğer canlılara habitat potansiyeli barındırır. Bu prensiplere sahip projelerin ülkemizde üretilmesi, ülkemiz tasarımcılarının kuşkusuz tamamının hedefidir.

 

 

GÜNCEL HEDEF:

BİYOLOJİK ÇEŞİTLİLİK

 

Biyo-çeşitlilik (Biodiversity) olarak da adlandırılan biyolojik çeşitlilik canlı organizmalar ile ekolojik komplekslerin arasındaki çeşitlilik ve değişkenliktir. Dört düzeyde ele alınabilir:

 

1. Tür çeşitliliği,

2. Habitat çeşitliliği; organizma ve inorganik fiziksel ortamın kendi yelpazesiyle oluşturduğu ekosistemlerdir.

3. Niş çeşitliliği; organizmalar, yaşam çevreleri ile olan ilişkisi ve sistemdeki görevleridir.

4. Genetik çeşitlilik; temelde gen havuzudur. Eko-tasarımda biyo-çeşitlilik için temel bir unsurdur. (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:32)

 

Kentsel alanlardan örnek ele alacak olursak, ülkemizde kamusal alanların boşluklarının ve örtülmesi istenen yerlerin tamamı çim alan ile kaplanarak çözüm üretilmeye çalışılır. Çim alanların periyodik bakımları çok zor ve masraflıdır. Sonuç olarak birçok deneme bakım yetersizliğinden başarısızlıkla sonuçlanır. Ayrıca çim alanların su ihtiyacı yüksektir. Sprey sulama malzemeleri kullanılarak buharlaşma ile su kayıpları da çok fazladır. Ekosistemlerde gördüğümüz ağaç, çalı ve yer örtücü kurgusunu yurtdışındaki kamusal alanlarda çokça görüyoruz. Çalı ve yer örtücü gruplarının çime göre bakım ihtiyacı azdır ve damlama sulama ekipmanları ile buharlaşma kayıpları en az düzeydedir. Tek veya az tür, az gen barındıran çim alan kullanımlarından çalı ve yer örtücü türlere geçerek tür, gen, ekolojik niş ve habitat çeşitliliğini sağlayabiliriz. Çim alan kullanımını gerektiği yerlerde uygulamak daha doğru olacaktır.

 

Bir diğer önemli çalışma MVRDV’nin Hannover, Almanya Expo 2000’deki Hollanda Pavyonudur.

Proje farklı katlarda, farklı vejetasyon tipleri, farklı flora ve fauna türlerini yaşatmayı hedefler. Bunu yaparken güneş enerjisi, rüzgar enerjisini kazanmayı, yağmur suyu kullanımı ile sistemi beslemeyi hedefler.

 

Güncel tasarımların tamamında geleneksel mimarlık faaliyetlerinden ayrılan bir yön vardır. Geleneksel tasarımlar insan kullanımı için mekan üretir. Güncel mimarlık dünyası insan kullanımlarına hizmet ederken, diğer canlılara habitat oluşturur. Sadece insan faktörünü düşünmez. Kentsel alanlarda yapay ekosistemler (Mixed artificial ecosystem) parklar, bahçeler ve tarımsal orman alanları gibi arazilerdir. (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:157) Karma yapay ekosistemleri kent dokusunda oluşturup, bunları şehir çeperi ve birbirleri ile bağlayarak ekolojik çeşitliliği arttırmak ve ekosistemin rehabilitasyonu sağlanabilir.

 

Bitkisel tasarımdan ibaret olarak düşünülmemelidir. Flora varlığı gibi faunaya da yaşam şansı tanımaktadır. Örneğin; çatılarda biyolojik göletler ile simbiyotik yaşayan balık ve kaplumbağa gibi fauna türlerine habitat olurken kuş türlerini de alana çekebilir. Biyolojik çeşitlilik ile tüm canlılara habitat hedefi çağımızın popüler tasarım mantığını oluşturur. (Titman, M. The New Pastoralism: Landscape into Architecture, John Wiley & Sons, London, 2013)

 

 

PROJE ve SÜREÇLERİN YÖNETİLMESİ

 

Birlikte çalışan sistemi kurabilecek iki önemli partner vardır. Biri ne istediğini bilen; yatırım ve sonuçlarının farkında olan yatırımcı, diğeri tasarımcı olan peyzaj mimarlığı ofisidir. Çalışan makineyi üretecek parçalara hakim olmayan tasarımcı makineyi kuramaz. Örneğin sulama sistemini, drenaj sistemlerine hakim değilse, mekanizmayı bütünleşik kuramaz. Çalışmayan makine, tesis yönetimi sürecinde enerji kaybı ve maddi kayıplara yol açar. (Yeang, K. Ekolojik Tasarım Rehberi, YEM Yayın, İstanbul, 2012) Tüm sistemleri ile çalışan kavramsal tasarımın uygulanması, LEED, BREEAM gibi sertifika sistemleri ile projenin prestijini ve maddi değerini arttırır. Klasik yatırımcı iyi olmayan projeye sertifika alıp pazarlamaya çalışır. İyi tasarımın getirilerini önceden gören yatırımcı ile tasarımcının ortak çalışması zaten sertifika kazandıracak projeyi üretir. Sürdürülebilir sistemin kurulması, sertifika programlarının amacıdır. Sürdürülebilirlik konusu araç değil, amaçtır.

 

 

KAVRAMSAL ve YAPISAL TASARIM PROJESİ

 

Kavramsal yani konsept proje ve yapısal peyzaj projelerine tasarımın omurgası diyebiliriz. Tüm çalışmalar devamında şekillenir ve tasarım programlarının örgütlenmesi işidir. Çevresel verilerin incelenmesi, ekosistem potansiyellerinin oluşturulması ve yeni sistemin şekillenmesi ile uygulama ve tesis yönetimi süreçlerini yönetmelidir. Geleneksel uygulamalar tesis yönetimi sürecini göz ardı eder ve maddi kayıplar ve ekosistemden enerji sömüren yapılar ortaya çıkarır. Tesis yönetimi sürecini mimarlar, peyzaj mimarlarından daha fazla önemser fakat coğrafi bilgi ile tasarım, coğrafi bilgi mimarlığı ve mevcut yapının korunması peyzaj mimarlığı disiplininde her zaman önemsenen konular olmuştur.

Kavramsal tasarımda ele alınması gereken çevresel kazanımlar;

<!--[if !supportLists]-->a.   <!--[endif]-->Güneş enerjisini kullanma; pasif ısınma ve ısıtmaya yardımcı olarak, bakının etkin kullanımı ve elektrik enerjisini güneş panelleri ile üretmek,

<!--[if !supportLists]-->b.   <!--[endif]-->Rüzgar enerjisi; rüzgar türbinleri ile elektrik enerjisine çevirme

<!--[if !supportLists]-->c.    <!--[endif]-->Yağmur suyu; toplama ve sistemi besleme

<!--[if !supportLists]-->d.   <!--[endif]-->Gri su; peyzaj alanlarında atık su arıtma ve peyzaj alanlarında sulama suyu olarak kullanma

<!--[if !supportLists]-->e.   <!--[endif]-->Fosil yakıt tüketimini azaltma; örneğin araç kullanımını sınırlandırma, programların ilişkilerini buna göre kurma, alternatif taşıma araçlarının kullanımı ile fosil yakıt tüketimini azaltma

Kavramsal tasarımda ele alınması gereken tasarım aygıtları;

<!--[if !supportLists]-->a.   <!--[endif]-->Yeşil çatı kullanımı

<!--[if !supportLists]-->b.   <!--[endif]-->Dikey bahçe kullanımı

Kavramsal tasarımda ele alınması gereken ekolojik tasarım modelleri;

<!--[if !supportLists]-->a.   <!--[endif]-->Ekoton (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:82)

<!--[if !supportLists]-->b.   <!--[endif]-->Eko koridor (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:80)

<!--[if !supportLists]-->c.    <!--[endif]-->Mevcut yeşilin devamlılığı

<!--[if !supportLists]-->d.   <!--[endif]-->Ekolojik kara köprüleri (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:143)

<!--[if !supportLists]-->e.   <!--[endif]-->Çit bitkilerini kullanma

<!--[if !supportLists]-->f.     <!--[endif]-->Ekolojik rampa

<!--[if !supportLists]-->g.   <!--[endif]-->Ekolojik ceket (Yeang, K. and Woo, L. Dictionary of Ecodesign, Routledge, Newyork, 2010, s:79)

<!--[if !supportLists]-->h.   <!--[endif]-->Biyolojik rezerv alanları

<!--[if !supportLists]-->i.     <!--[endif]-->Kentsel tarım

<!--[if !supportLists]-->j.     <!--[endif]-->Ekolojik taklit

Sürdürülebilir tasarımın, kavramsal tasarımda ele alınarak, yapısal ve bitkisel uygulama projelerinde detaylandırılması gereken eko-tasarım modelleri bunlardır. (Yeang, K. Ekolojik Tasarım Rehberi, YEM Yayın, İstanbul, 2012) Kavramlar sürdürülebilirliği, kelimeden ibaret olarak değil, gözle görülebilir modeller, aygıtlar ve kazanımlar olarak ortaya konulmalıdır. Tasarımın mimari programları gibi örgütlenmelidir. Dikey orman ve Expo 2000 Hollanda Pavyonu projelerinde olduğu gibi bütün olarak çalışması gerekir. Bunlar kentsel dokudaki sıfır kültür ekosistemlerinde, yapay ekosistemler oluşturma çabalarıdır. Master plan ölçeğinde eko-tasarımın şehri örgütlemesi ile az enerji tüketen, kendi atığını temizleyen daha sağlıklı kentler elde edilebilir. (Yeang, K. Eco Master Planning, John Wiley & Sons, The Atrium, 2009)

 

 

MALZEME

 

Yapısal peyzajda kullanılacak malzemeler çabuk üretilir, portatif ve geri kazanımı olan malzemelerden oluşmalıdır. Özel üretimler finansal yani bir yana insan enerjisi, malzeme ve üretim sırasında ekosistemin enerjisinin kaybıdır. Özel üretimden kaçınmak ve portatif kolay üretimi olan malzeme kullanımı sistemin onarılmasında kolaylık sağlar ve hızlı çözüm ürettirir.

 

 

BİTKİSEL TASARIM PROJESİ

 

Geleneksel tasarımın çevre sorunlarına çözüm refleksi kurakçıl tasarım (xeriscaping) olarak ortaya çıkmıştır. Eko-tasarım ve biyo-çeşitliliği açısından bakacak olursak, zayıf bir çözüm olduğu görülmektedir. Ülkemizde peyzaj mimarlığı, diğer disiplinler tarafından bitkisel tasarım yapan meslek olarak görülmektedir. Kentsel tasarım, mimarlık, peyzaj mimarlığı, şehir plancılığı disiplinlerinin ortak çalışma sahası fakat her disiplin finansal sebeplerden kendi çalışma sahası olarak görmektedir. Peyzaj tasarımını ülkemizde vaziyet planı üzerinden mimarların söz söylediği peyzaj mimarlarını dışarıda tutan bitkisel tasarım yapan bir disiplin olarak görmeye çalışmaktadır. Her disiplin pastadan daha fazla pay almak için söylemler geliştirebilir fakat peyzaj mimarları olarak bize düşen görev; bitkisel tasarım kalıbından çıkmaktır. Bina dışındaki tüm alanlardaki mekan tasarımını peyzaj mimarları yapmalıdır. Bitkisel tasarım birçoğumuzun kabul edebileceği gibi mesleğin % 20’lik bir bölümüdür. Bitkisel tasarım, konsept ve yapısal tasarımı destekleyecek çözümler üretmelidir. Yapısal elemanlar, drenaj, sulama, aydınlatma ve elektrik elemanları genellikle bitkisel tasarımın uygulamasında çakışır. Ağaç dikimi yapılırken kablolar kopabilir borular patlayabilir. Bitkisel tasarım, kavramsal tasarımı destekleyerek, yapılı çevreyi oluşturmalıdır. Bitkisel tasarım ekosistemlerde gördüğümüz; ağaç, çalı, yer örtücü formlarını tamamlayan ekolojik taklitler yapması sistemdeki su kayıplarını da önleyebilir. Kurakçıl peyzaj, bataklık peyzajı; mimari program olarak kullanılabilir. Bataklık arazisini rehabilitasyon görevi gören mesleğimizin ilk örneği Central Park çevresel koşulları ve sorunları çözme yöntemi ile ekolojik tasarım çizgisinden uzak değildir. Ağaç, çalı, yer örtücü kullanmak ve çim alan tesisi doğal alan değil sistemden insan enerjisi ve su enerjisini sömüren, bağımlı yapılar ortaya çıkarır. Kendine yeten ya da en az enerji tüketen kavramsal tasarımları destekleyen bitkisel tasarım hedeflenmelidir.

 

 

DRENAJ ve SULAMA SİSTEMİ PROJESİ

 

Yağmur suyunun alandan uzaklaştırmayı ve denize dökülerek taban suyunu beslemesi gereken suyu kaybeden geleneksel drenaj sistemleri, taban suyunun sürekli azalması ile kuraklık sorunu ortaya çıkar. Yeşil ve mavi altyapı sistemleri düşünülmelidir. (Yeang, K. Ekolojik Tasarım Rehberi, YEM Yayın, İstanbul, 2012) Yağmur suları, denize dökülüp bu kaynağın elimizden gitmesindense sulama suyunda kullanmak için depolamak gerekir. Bu depolar maddi kayıp ve estetik olmayan programlar olarak görülebilir. Bu depoların üstüne spor sahaları veya alanları, çocuk oyun alanları yaparak değerlendirilebilir. Yüzey drenajını içeren projeler sulama sistemini besleyen sistemi oluşturur ve yağmur suyunun bir kısmı taban suyunu besler depolanan kısmı sulama sistemi ile bitkilere yani ekosisteme katılır.

Sulama sistemi projesi flora varlığının bağımlı olduğu suyu periyodik olarak sadece ihtiyacı olduğu kadarını vermeyi hedefler. Suyun akıllı kullanımını hedefler. Böylece ekosistemin insan kullanımına sunduğu suyu korur. Yağmur suyu depolama, gri su arıtımı ve peyzaj alanlarında kullanımı, koruma ve arıtmayı hedefleyen ekosistemdeki suyun geleceğini düşünmektir. Sulama sisteminde bitkilerin ihtiyacı olan gübreyi eklemek peyzaj bakımını sürdürülebilir hale getirir. Depolarda karıştırılan besin maddeleri ilkel bir yöntemdir. Sulama suyuna sıvı gübre ekleyen teknolojiler dikey bahçeyi mimari program olarak tasarım dünyasına hediye eden sistemlerdir. (http://www.verticalgardenpatrickblanc.com) Sulama sisteminin tasarımı çok önemli bir konudur. Arazideki yumuşak peyzaj alanlarının günlük su ihtiyacını karşılayacak çözüm üretimi ve tüm drenaj sistemi ve diğer mekanizmalarla olan ilişkisi yeterliliği olmayan peyzaj mimarlığı ofisinin çözebileceği bir durum değildir. Yağmur suyu depoları, gri su arıtma sistemleri olarak su depolamalarının tamamı, sıvı gübre gibi besleyici mekanizmaları olan makineyi üretmek ve çalıştırmak ana problemdir. İhtiyacı karşılayan sulama sistemi örüntüsü tamamlanır ve hidrofor özellikleri ile arazi yüksekliklerine göre boru dayanımları ve özellikleri ortaya çıkar. Tabi ki uygulama projesindeki su depoları gibi kullanımların statik projeleri, inşaat mühendisliğinin ve hidroforların elektrik sistemine bağlanması, elektrik-elektronik mühendisliğinin sorumluluğundadır. Sözleşmenin doğru hazırlanması önemlidir. Kamuda veya özelde yatırımcı bu çözümleri peyzaj mimarlığı ofisinden bekleyerek maddi kazanç sağlamaya çalışabilir.

 

 

SONUÇ

 

Ekosistemlerin, peyzajın mimarlıkla iç içe geçmesi ve yeni habitatlar dünyada güncel konulardır. Tasarımcı olarak peyzaj mimarlarının, sistemlerin uygulamasında görev almadan kavranabilir olmayacaktır. Şüphesiz peyzaj mimarı üreten eğitim müfredatının yenilenmesi gerekmektedir. Geleneksel kalıplardan sıyrılan güncel tasarım dünyasını takip eden bir eğitim sistemi ile peyzaj mimarları mezun olmadıkça, diğer disiplinlerin dominant tavrına maruz kalacaktır. Mesleki sorunlarımız bir tarafa tasarımın gerçekleştirecek sermayeye sahip olan yatırımcı önemli bir etkendir. Ülkemizde güçlü örnekleri üretmek kamuda yatırımcı olan devlet, özel sektördeki yatırımcının; yatırım maliyetlerini arttırıp tesis yönetimi sürecinde kara geçeceğini anlaması ile ilişkilidir. Özellikle kamusal alanı yöneten yatırımcı olarak belediyeler ve diğer devlet kurumlarının sürdürülebilirliği hedeflemesi ülkemizin geleceği için çok önemlidir. Disiplinler arası iş birliği ve tasarım disiplinlerinin ortak çalışması bir diğer önemli konudur. Gelişmiş ülkelerde yatırımcının talebi, tasarımcıya şans sunmaktadır. Süreçlere ve tasarımı oluşturan mekanizmalara hakim bir tasarımcı projeyi üretip, sürdürülebilir olarak çalışmasını sağlayabilir. Peyzaj mimarlığı disiplinine verilen önemin her geçen yıl artması, ülkemizdeki ve sektördeki pozitif gelişmeler, geleceğe umutla bakmamızı sağlıyor.

 

Today, urban areas are expanding and invading natural areas. The orientation to the natural and the intertwining of the structure and landscape become a new tradition. This view, fed from the concept of eco-design, rejects traditional design and application methods. It designs and practices by examining the land data.

 

 

 


Paylaş: