3 Ağustos 2017 Perşembe
Prof. Dr. Taşkın ÖZTAŞ
Atatürk Üniversitesi
Toprak; yeryüzünün büyük bir bölümünü ince bir örtü halinde kaplayan, içerisinde ve üzerinde canlı barındıran, alınan gıda ve kullanılan materyalin önemli bir kısmını kendisine bağımlı kılan, dinamik yapılı, gözenekli, üç boyutlu, üç fazlı, doğal bir ortam ve biyolojik bir üreteçtir.
Toprak doğal bir varlıktır. Toprak oluş faktörlerinin; ana materyal, iklim, topografya, canlılar ve zaman, karşılıklı etkileri ile oluşur. Ana materyal toprağın oluştuğu az-çok parçalanıp ayrışmış organik veya inorganik kaynaklı bir materyaldir. İklim ana materyali değişime uğratan, topraktaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik olay ve süreçleri etkileyen aktif etmendir. Topografya, toprak stabilitesini ve toprak su bütçesini etkileyerek toprak oluşum hızını belirleyen önemli bir unsur, canlılar ise oluşumun aktivitesini değiştiren bir faktördür. Söz konusu faktörlerin ana materyali değişime uğratması ise bir zaman süreci içerisinde gerçekleşebilmektedir.
Toprağı meydana getiren ana materyal toprağın fiziksel ve kimyasal özelliklerine doğrudan etki eder. Besin elementlerince zengin ana materyal üzerinde meydana gelen topraklar genellikle daha verimli, gevşek ana materyal üzerinde oluşan topraklar ise daha derindir. Hiç şüphesiz ki aynı ana materyalden faklı iklim ve topografik koşullar altıda değişik toprak tipleri meydana gelebilir.
İklim toprak oluşumunu etkileyen en önemli faktördür. Yağış, rüzgâr ve sıcaklık değişimleri ana materyalin değişim hızını etkiler. Yağışlı ve sıcak iklim koşullarında toprak oluşum hızı da yüksektir. Aynı ana materyal üzerinde kurak ve yarı-kurak iklim bölgelerinde meydana gelen topraklar, yağışlı iklim kuşaklarındakilere nazaran daha yüksek bir verim gücüne sahiptirler. Ayrıca, yıkanmadan dolayı asitlik ve besin elementi boşalımı sorunları da yağışlı iklim bölgelerindeki topraklara özeldir.
Topografya toprağın verim gücünü etkileyen önemli bir faktördür. Eğimli alanlarda ortaya çıkan su erozyonu ve toprak profilinden sızma olayları toprak verimliliğini sınırlandırır. Taban araziler genellikle daha verimli topraklara sahiptirler. Ancak, bu arazilerde drenaj sorunundan dolayı fiziksel özelliklerde bozulmalar ve çoraklaşma sorunu görülebilir.
Toprak oluşumu çok uzun bir süreye ihtiyaç duyar. Toprak oluş faktörlerinin elverişlilik derecesine göre 1 cm kalınlığında toprak oluşabilmesi için 100 ile 1000 yıllık bir zaman dilimine ihtiyaç vardır. Parçalanma ve ayrışmaya karşı dirençli minerallerden oluşan ana materyal üzerinde, su ve yağışın yetersiz olduğu koşullarda ve topografyanın stabil olmadığı alanlarda toprak oluşum hızı daha düşüktür. Bu kadar uzun sürede oluşan toprak iyi korunamadığı durumda esen rüzgâr veya oluşan yüzey akışlarla birkaç dakika veya saatte kaybedilebilme riski taşımaktadır.

DİNAMİK SİSTEM
Toprak dinamik bir sistemdir. Toprak içerisinde ve üzerinde sürekli etkileşimler mevcuttur. Çevre ve toprak oluşum koşullarında meydana gelen değişikliklere karşı toprak kendi sistem dinamikleri dahilinde bu değişikliklere karşı direnç gösterebilir ve/veya adaptasyon kazanabilir. Bir yandan, ana materyalden toprak gövdesi içerisine parçalanma ve ayrışma ürünleri ilave olurken, diğer yandan yıkanma ile sistemden uzaklaşmalar meydana gelir. Solum içerisinde şekil ve yer değiştirmeler ile bu dinamizm zaman içerisinde çevre koşullarıyla dengeye ulaşır.
Toprak eni, boyu ve derinliği ile üç boyutlu, gözenekli bir sistemdir. Eni ve boyu özellikleri bakımından farklılık gösteren toprak birlikleriyle, derinliği ise kendisinin meydana geldiğine inandığımız ana materyali ile sınırlıdır. Gözenekli yapısı suyun toprakta tutulmasına, toprak canlılarının mevcudiyetine olanak sağlar.
Toprak; bitkiler tarafından ihtiyaç duyulan besin maddelerini optimum seviyede bulunduruyor ise verimli, bunun yanı sıra fiziksel özellikleri bakımından da bitki gelişmesini optimum seviyede destekleyebiliyorsa üretkendir. Yani, üretken bir toprak aynı zamanda verimlidir. Fiziksel manada toprağın elverişliliği toprak fazları arasındaki dengenin sağlanması anlamını taşımaktadır. Teorik olarak, ideal bir toprağın toplam hacminin %50si katı (mineral (%45) + organik (%5) maddeler) %50si ise boşluklardan (%25 su + %25 hava ile işgal edilmiş) oluşmalıdır. Kimyasal manada elverişlilik ise toprak asitliği, tamponlama kapasitesi ve katyon değişim yeteneği bakımından toprağın uygunluğunu tanımlar. Biyolojik manada aktif toprak ise, özellikle organik maddenin parçalanmasını sağlayan mikroorganizma faaliyetinin ve toprak canlılarının çeşitliliğini simgeler.

Toprak morfolojik, fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri ile hem arazide yerinde, hem de laboratuarda tanımlanması gereken bir kaynaktır. Morfolojik özellikleri toprağın profil esaslı oluşum karakteristiklerini tanımlar. Fiziksel, kimyasal ve biyolojik özellikleri ise daha çok toprağın agronomik veya mühendislik amaçlı kullanım uygunluklarını ortaya koyar. Bu özellikler arasında toprak tekstürü toprağın bir bakıma kimliğini gösterir. Toprak tekstürü toprak erozyona uğramadığı sürece kısa sürede değişmeyen ve toprak yönetimi tarafından etkilenmeyen bir özelliktir. Toprak tekstürü inceldikçe toprağın besin element değeri genellikle artar. Kil toprağın aktif fraksiyonudur. Negatif yük kaynakları besin elementlerinin toprakta tutulmasını sağlar. İnce bünyeli topraklar (killi), genellikle yüksek katyon değişim kapasiteleri nedeniyle besin elementlerince zengin, aynı koşullarda kaba bünyeli topraklara nazaran daha fazla organik madde içeren, su tutma kapasiteleri yüksek ve strüktürel açıdan daha gelişmiş topraklardır. Ancak, bu topraklarda düşük su geçirgenliği önemli bir sorun olarak görülebilir. Orta bünyeli topraklar (tınlı) ise verim gücü ve strüktürel gelişim bakımından her iki grubun ortak yönlerini taşırlar. Kumlu topraklara göre besin elementleri ve organik madde bakımından daha zengin, strüktürel yönden ise daha iyi durumdadır. Killi topraklara göre daha iyi bir su-hava dengesine sahiptirler. Yani, orta bünyeli topraklar, hem bitkiler için yeterli besin elementi sağlayabilir, hem de fiziksel özellikleri bakımından bitki gelişmesi için ideal bir ortam oluşturabilirler. Kaba bünyeli (kumlu) topraklar, bitki besin elementlerince ve organik madde içeriği bakımından fakir, su tutma kapasitesi bakımından yetersiz topraklardır. Zayıf strüktürel gelişimleri ve düşük katyon değişim kapasiteleri nedeniyle tarımsal açıdan elverişsiz topraklardır. Diğer yandan, toprak üretkenliğinde toprak strüktürü birinci derecede önemlidir. Toprakta su-hava dengesi, suyun tutulması ve iletimini, kök gelişimi vb. olaylar toprak strüktürünün oluşum derecesi ve stabilitesi ile ilgilidir. Strüktürel bakımdan iyi gelişim gösteren topraklar bitkisel üretim ortamı olarak ideal durumdadır. Bu topraklar erozyona karşı da son derece dirençlidir.

ALTERNATİFSİZ KAYNAK
Toprak verimliliği ve üretkenliği ile en yakın ilişkisi olan faktör toprağın organik madde içeriğidir. Hem bitki besin elementi kaynağı (N, P ve S) hem de toprağın strüktürel gelişimi bakımından önemli bir bileşendir. Organik madde içeriği bakımından zengin olan topraklar, diğer koşullar sabit kalmak kaydıyla, organik madde içeriği düşük olan topraklara nazaran daha verimli ve üretkendirler. Diğer yandan, toprak özellikleri içerisinde toprak reaksiyonu (pH) özel bir konuma sahiptir. Birçok bitki besin elementinin bitkiye maksimum düzeyde yarayışlı olduğu pH aralığı nötr (6.7-7.3) koşullardır. Özellikle P gibi pHya karşı hassas besin elementlerinin bitkiye yarayışlılığı yüksek ve düşük pH koşullarında olumsuz yönde etkilenmektedir. Mikro besin elementlerinin yarayışlılığı da pHya bağlı olarak değişmektedir. Asidik toprak reaksiyonu Fe, Cu, Zn ve Mn gibi mikro besin elementlerin çözünürlük seviyelerinin artmasına yol açtığından, bu koşullardaki topraklarda besin toksisitesi verimi önemli ölçülerde sınırlandırabilmektedir.
Toprak hem yaşamak için ihtiyaç duyulan ham maddenin önemli bir kısmını karşılayan hem de yaşam alanı oluşturan çok değerli bir kaynaktır. Toprak aynı zamanda kıt bir kaynaktır. Dünya yüzeyinin sadece %29u karalarla kaplıdır ve kara yüzeylerinin sadece birkaç santimetre veya birkaç metresini toprak materyali oluşturmaktadır.
Toprak agronomik açıdan alternatifsiz bir kaynaktır. Toprak dışında hiçbir üretim ortamı dışarıdan desteklenmeksizin sürekli bir üretkenlik sergileyemez. Yani, toprak ekonomik ve süreklilik bakımından alternatifsiz bir üretim ortamıdır.

Toprak doğal kaynaklar içerisinde değeri en az bilinen kaynaktır. Ekosistemin en önemli üç bileşeninden birisi olan toprak, maalesef su ve hava kadar değer görmemektedir. Elbette sürekli olarak ayaklarımızın altında ezdiğimiz toprağın dilinden anlamak ve derdine ortak olmak o kadar da kolay değildir. Oysa toprak varlığımızı sürdürmek için su ve hava kadar bağımlı olduğumuz bir kaynaktır.
Bugünün teknolojik olanakları ve bilgi düzeyi dahilinde, kayaların ve minerallerin öğütülerek ve içerisine organik materyal ilave edilerek toprak elde edilmesi mümkün değildir.
Hiç şüphesiz topraktan geldik ve toprağa döneceğiz. Doğumdan ölene kadarki süreçte de her türlü gıda ve yaşam gereksinimimizi topraktan sağlamaya mahkûmuz. Normal koşullarda, insan vücudunda var olup ta, toprakta olmayan hiçbir elemente rastlamamak mümkün değildir. Sözün özü, insan topraktan bir candır ve toprak hayatın ta kendisidir.
Toprak tarihin her döneminde değeri fark edilen bir kaynaktır. O uğrunda savaşlar verilen ve adına vatan denilen bir yurttur. Kimi zaman sadık bir yar, kimi zaman şehitler otağıdır. O, insanoğlunun muhtaç olduğu işidir, aşıdır ve neslinin devamını sağlayan kutsal bir emanetidir.
Tarımsal üretimin temel kaynağı olan toprak kısa sürede yenilenemeyen ve mevcut koşullarda üretilmesi mümkün olmayan doğal bir kaynaktır. Maalesef, bu kaynak bir yandan doğal faktör, olay ve süreçlerle değişime uğratılmakta, diğer yandan da hızlı nüfus artışı, kentleşme ve endüstrileşme sonucu ortaya çıkan baskılarla sürekli tehdit edilmektedir. Bu nedenle yaşamın devamlılığı için korunması ve kollanması gereken en temel kaynaktır, toprak.
SPOTLAR:
"Refahla felaket arasında yarım metrelik bir üst toprak vardır ve bu toprağı dibine kadar sürüp geçen uygarlıklar yok olmuştur" (Prof. Dr. David R. Montgomery-Washington Univ.)
"Treat the earth well: it was not given to you by your parents, it was loaned to you by your children" - Toprağa iyi davranın: O size ebeveynlerinizden miras kalmadı, size çocuklarınız tarafından borç verildi (Kızılderili atasözü)
"We know more about the movement of celestial bodies than about the soil underfoot" - Gök cisimlerin hareketleri hakkında, ayaklarımız altındaki toprağınkinden çok daha fazlasını biliyoruz (Leonarda da Vinci)
İnsanoğlu doğal örtüyü bozarak, ormanı ve merayı işleyerek, toprağı yok ediyor
(Foto: Prof. Dr. Taşkın Öztaş)
Toprağı korumanın en ekonomik ve etkin yollarından biri bitki artıklarının toprağa bırakılmasıdır. (Foto: Prof. Dr. Taşkın Öztaş)
Toprak arazide yerinde tanımlanır- Toprak profili (Foto: Prof. Dr. Taşkın Öztaş)
Çölleşme toprağın ölümüdür. (Foto: Prof. Dr. Taşkın Öztaş)
Granüler yapılı üretken bir toprak (Foto: Prof. Dr. Taşkın Öztaş)
Toprak Varsa Hayattasın (Foto: Prof. Dr. Yıldıran Yıldırım)
Value of soil is the least known resource in natural resources. The soil, which is one of the three most important components of the ecosystem, unfortunately does not appreciate as much as water and air. Of course, it is not so easy to understand and to associate deeply with the language of the soil we are beneath our feet continually. Whereas soil is a source of dependence on water and air to sustain our existence. It is not possible to obtain soil by grinding rocks and minerals and adding organic material within the present technological possibilities and level of knowledge.


