ZAMANIN GİZLİ TANIKLARI VE GÜNÜMÜZÜN GÖRKEMLİ YAPITLARI ANIT AĞAÇLAR

ZAMANIN GİZLİ TANIKLARI VE GÜNÜMÜZÜN GÖRKEMLİ YAPITLARI  ANIT AĞAÇLAR
  Yrd. Doç. Serhun SAĞLAM
  25 Temmuz 2017 Salı

 

 

Yrd. Doç. Dr. Serhun SAĞLAM

İstanbul Üniversitesi

Orman Fakültesi

 

 

Yrd. Doç. Dr. Ulaş Yunus ÖZKAN

Orman Amenajmanı / ABD

 

 

 

Anıt ağaçlar, tarihe tanıklık eden uzun ömürleri ve devasa yapıları ile dünyamızın ayrıcalıklı varlıklarıdır. Bu devasa ağaçların, bazen 1000lerle ifade edilen yaşları ile geçmişten günümüze taşıdıkları kültürel miras ve sürekli gelişimleri sonucu değişen fiziksel özellikleri, toplumu etkileyerek benliğinde özel bir yer almalarını sağlar. Bu etki, insanların soya, ulusa ve bulunduğu yöreye bağlığını artırırken, diğer yandan toplumda doğa sevgisi ve çevre bilincinin artmasına önemli bir katkı sağlamaktadır (Asan, 2010).

 

Anıt ağaçların öne çıkan en temel özelliği uzun yaşamlarıdır. Uzun ömürleri nedeniyle yaşayan canlılar arasında en yaşlılar kategorisinde kabul edilmektedirler. İnsan ile ağacın ilişkisi insanın varlığı ile başlamış, uygarlıkların gelişimiyle birlikte özellikle estetik açıdan anıt ağaçlar insanları etkilemiştir (Gülersoy, 1984). Bu etkileşim, onları birçok tarihi olayın simgesi haline getirirken, cazibe merkezleri olmalarıyla etrafındaki peyzajın oluşumu ve gelişimine direkt etki yapmalarına neden olmuştur.

 

Ülkemizdeki ilk anıt ağaç betimlemeleri Evliya Çelebinin (1611-1682) ünlü seyahatnamelerinde geçmektedir. Evliya Çelebinin "ibret alınacak ağaçlar" kavramını kullanarak ayrıntılı biçimde anlattığı bu ağaçlar, günümüzde Tavas ile Muğla arasındaki bir bölge olarak bilinmektedir. Çelebinin kayıt altına aldığı bu ağaçlar, tarihimizde kayıtlara geçen ilk 10 anıt ağaç (bunlara farklı yöreden 2 tane de daha ekleme yapmıştır) olarak da kabul edilir (Baytop, 2003).

 

Anıt ağaçlar, uzun bir ömre ve görkemli yapılara sahip olmaları nedeniyle birçok ülkenin destanlarında ve kuruluşlarında simgeleri haline gelmişlerdir. Örneğin, ünlü Türk destanı Oğuznamede iki kayın ağacı, oğuz neslinin atası olarak kabul edilirken, Osmanlı İmparatorluğunun kuruluş destanında da dev bir ağaç simgesi yer almaktadır. Bu geleneğin bir sonucu olarak, Osmanlı padişahlarının kazandıkları zaferlerin anısına diktirdikleri Çınar ve Serviler, günümüzde İstanbul, Bursa ve Edirnede anıt ağaç olarak yaşamlarını sürdürmelerini sağlamışlardır (Asan, 2010). Gücün, uzun ömrün ve büyüklüğün simgesi olarak kabul edilen anıt ağaçların etkisi birçok toplumda görülmüştür. Bunlardan en bilineni sedir ağacının Lübnan bayrağına simge olmasıdır.

Sadece ülke bayraklarına simge olmakla kalmamış, birçok önemli etkinlikte de bir simge olarak kullanılmaya devam edilmiştir. Örneğin uzun ömürlü olmaları ve devasa boyuta ulaşabilmeleri ile ünlü sekoya ağaçlarının tohumları, 1945 yılında Amerikada yapılan Birleşmiş Milletler toplantısında üye ülkelere dağıtılmış ve uzun ömürlü bir barış isteğinin ifadesi amaçlanmıştır.

Türkiyedeki odunsu bitki çeşitliliği Avrupadaki ülkelere göre çok daha fazla olması, anıt ağaç çeşitliliğinin de fazla olmasını sağlamıştır. Ülkemizde en fazla anıt ağaca rastlanan türler; Doğu Çınarı (Platanus orientalis), Toros Sediri (Cedrus libani), Meşe (Quercus sp.), Boz Ardıç (Juniperus excelsa), Adi Porsuk (Taxus baccata), Anadolu Kestanesidir (Castanea sativa) (Asan, 1987). Ülkemizde 2000in üzerinde kayıtlara girmiş anıt ağaç mevcuttur (Genç ve Güner, 2001). Bilinen en yaşlı ağacımız ise Karacaören Köyünde bulunan 2331 yaşındaki Sedir ağacıdır. Bu ağaç, aynı zamanda dünyada Sedir türünde yaşayan en yaşlı ağaç kabul edilmektedir. Dünyada bilinen en yaşlı ağaç 5000 yaşına yakın bir yaşa sahip olan Pinus longaeva, Amerikanın kuzeyinde Rocky Dağlarında yaşamıştır (Currey, 1965). Fakat günümüzde artık yaşamı sona ermiştir. Thomas (2003), dünyamızda 1000 yaşının üstüne çıkmış sadece 17 ağaç var olduğunu ve çoğunluğunun ibre yapraklı olduğunu belirtmiştir. Fakat bu rakamın doğruluğu şüphelidir. Sadece ülkemizde bile bu rakamın üçte biri civarında 1000li yaşları aşmış anıt ağaç bulunduğu düşünüldüğünde, daha iyi bir envanter ile dünya ölçeğinde bu rakamın daha yukarılara çıkması yüksek olasılıktır.

 

 

ANIT AĞAÇ KAVRAMI

(bir ağacı anıt yapan özellikler)

 

Asan (1991) Anıt ağaçları; "yaş çap ve boy itibariyle kendi türünün alışılmış ölçüleri üzerinde boyutlara sahip olan, yöre folklorunda, kültür ve tarihinde özel yeri bulunan, geçmiş ile günümüz, günümüz ile gelecek arasında iletişim sağlayabilecek uzunlukta doğal ömre sahip olan ağaçlar" olarak tanımlamıştır. Genç ve Güner (2001) ise anıt ağaçları tarihsel, folklorik, mistik ve fiziksel özellikleri bakımından 4e ayırmış ve bu özelliklerin ağacın anıtlaşmasına önemli rol oynadığını belirtmiştir. Uzmanlar, bir ağacın anıt olarak kabul edilebilmesi için 1- aynı tür içinde bulunduğu diğer ağaçlardan yaş ve fiziksel büyüklük olarak oldukça farklı olmalı 2- yöresel tarih kültür ve folklorda bir yeri olmalı 3- geçmişten geleceğe bir bağ kurabilmelidir (Asan 1991, Genç ve Güner, 2000) biçiminde bazı kriterler sunmuşlardır.

Ülkemizde ve dünyada, yukarıda yazılan kriterlere uygun, anıt ağaç olarak kabul edilmiş birçok örnek mevcuttur. Örneğin 1920 yılında, yaşlı ve büyük bir Çınar ağacına 6 isyancıyı asarak idam eden Demirci Mehmet Efe, bu ağaca tarihsel bir kimlik kazandırmış (Kanlı Çınar) ve bu özellik ağacın anıtlaşmasına neden olmuştur. Geçmişten günümüze taşıdığı mistik hikayesi ile anıt özelliği taşıyan ağaçlardan biri de İlyas Dede Meşesidir. İlyas Dede kutlu bir insan olarak bilindiğinden, mezarının yanı başındaki meşe ağacını kendilerine bir zarar geleceği korkusuyla kimse kesmeye cesaret edemez. Bu durum ağacın 420li yaşlara kadar gelmesini sağlarken aynı zamanda bu mistik hikayesi ile anıtlaşmasına neden olmuştur (Genç ve Güner 2001).

Hangi ağaçların anıt kabul edilebileceği konusunda net rakamlar yoktur. Bazı hızlı büyüyen türlerin genç yaşta ulaştığı fiziksel özellikler onları anıt ağaç yapmaz. Bazen de aynı tür içinde farklı yaşam koşulları nedeniyle büyümeler çok farklı olabilir. Bazen bu tür fiziksel büyüklük genç ağaçların anıt olarak kabul edilmesine neden olabilir. Doğru yaş tahmini de bu açıdan çok önemlidir. Bu nedenle, fiziksel boyutlar, görsel ayrıcalıklar ile moral ve kültürel değerler açısından karar vermek en doğru yaklaşım olacaktır. Sadece bir özellik üstünden gitmek her zaman doğru sonuçlar vermez. Çünkü aynı tür içinde farklı büyüme gösteren, aralarında fiziksel olarak önemli farklar olan bazı türler aynı yaşta olabilmektedirler. Örneğin Zeytin ağaçları kolayca 100lü yaşları görüyorlar ve fiziksel yapıları nedeniyle yıllık halkalarını sayarak yaşlarını hesaplayabilmek neredeyse imkansız oluyor (Friedrich et al., 2006). Bazen çok büyük çaplı ve etkileyici görüntüye sahip ağaçlar için binlerce yıllık denmesine rağmen, yapılan bazı bilimsel çalışmalar yaşın çok abartı olduğunu gösteriyor (Dingwall-Main, 2004). Bu farklılığın temel nedenleri arasında toprağın yapısı ve çevre şartları geliyor (Pigott, 1989). Bu hatalı tahminlerden kaçınmak için dendrokronoloji veya bu mümkün olmadığında radyo karbon tarihlendirmesi (karbon-14 yöntemi) gibi bilimsel yöntemler kullanılmalıdır (Bernabei, 2015).

 

 

ANIT AĞAÇLARIN BİLGİ DEPOSU: YILLIK HALKALAR

 

Anıt ağaçların, asırların bilgisini şifreledikleri yıllık halkaları bilimsel değer açısından çok yüksek bir hazinedir. Bu yıllık halkalar "zaman kapsülleri" olarak da anılmaktadır. Yıllık halkaların analizleri ile iklim değişimleri, kuraklık, böcek zararı, aşırı yağışlı ya da yangın gibi ekstrem iklim olaylarını zamansal olarak ortaya çıkarmak mümkündür (Gümüş ve Yavuz, 1994). Bu tür ağaçların bulundukları bölge koşullarına olan uyumu, bu türlerle meşçere kurma konusunda önemli bilgiler sunmaları nedeniyle aynı zamanda genetik rezerv durumundadırlar (Genç ve Güner, 2000)

Anıt ağaçlarda, yaş tespiti konusunda birkaç yöntem kullanılmaktadır. Bunlardan biri, ağaca ait bir dal parçasından örnek alınarak tüm ağaç hakkında yaş tahmini yapılmaya çalışılması ya da çap ve boya göre yapılan değerlendirmeleri içermektedir. Ağaca zarar vermeden tahmin için kullanılan bu yöntemlerde birçok hata yapılmaktadır. Bu nedenle artım burgusu ile ağacın içinden alınan parçadaki yıllık halkaların sayımı bize en doğru sonucu verecektir. Alınan örnek ile ağaç çapı karşılaştırılarak geçmişe yönelik bir analiz yapılması sonucu ağaç yaşı bulunmaktadır. Bunun yapılamadığı durumlarda Karbon-14 yöntemi kullanılabilir. Karbon-14 yöntemi daha çok ölmüş anıtlardan parça alınarak yapılan analizlere bağlıdır. Karbon-14 yöntemi yaklaşık 57.000 yıla kadarki biyolojik orijinli arkeolojik eserlerin yaşını belirlemede kullanılan bir yöntemdir. Kozmik ışınla oluşan Karbon-14 atomları oksijenle birleşerek karbondioksiti oluşturur. Karbondioksiti bitkiler doğal olarak soğurur ve fotosentez yoluyla bitki liflerine iletir. Karbon-14 atomunun yarı ömrü yaklaşık 5700 yıldır. Karbon-14 yöntemi ağaçlarda yaş tayini dışında kemik, kıyafet, tahta ve bitki fiberleri gibi birçok konuda yaş tayininde de kullanılan yöntemdir (Özden, 1983)

 

ANIT AĞAÇLARIN PEYZAJDAKİ YERİ

 

Antik şehirler, geçmişi günümüze bağlayan önemli yapılar olarak görülürler. Bundan daha önemlisi ise günümüzde geçmişe şahitlik eden ve halihazırda canlı varlık olarak yaşamlarını sürdüren anıt ağaçlardır. Bu ağaçlar doğal peyzaja yaptıkları eşsiz katkı ile toplum psikolojisine direkt etki yapmaktadır. Anıt ağaçlar, bulundukları yere anlam kazandıran ve orayı cazibe merkezi haline getiren özelliklere sahiptirler. Bu ağaçlar bulundukları mekanları odak noktası haline getirir ve yaşamın çevrelerinde şekillenmesine sebep olurlar. Ağaçların mekanlar için önemini ve insan ile ağaç arasındaki derin ilişkiyi araştıran Cihanger (2013), bu ilişkiyi 3 ana başlık altında toplamıştır. Bunlar;

Yapı (Mekandaki Konumsal Dağılım)

Aktivite (Aktivite tipleri - Ziyaretçilerin alana gelme nedeni ve ziyaretçi sayısı)

Anlam (Mekan ve Ağaçların anlamı)

 

Ağacın bulunduğu meydandaki konumu, insanların bu ağaç etrafında bulunma nedeni ve sıklığı, onlar için bu yerin ve ağaçların anlamı meydanın şekillenmesindeki 3 temel konudur. Anıt ağaç, mekan ve insan arasındaki ilişkiyi gösteren birçok örnek mevcuttur. Bu ilişkiyi en güzel anlatan örneklerden biri Kunduracı Çınarıdır. 1071de Türklerin Anadolu yarımadasına ilk girişlerinin bir sembolü olarak ulu insanlar tarafından ekildiği düşünülen çınar ağacı, Türkiyedeki yaşlı (Tahmini yaşı 1000 yıl) anıt ağaçlardan biri olarak da gösterilmektedir. Kunduracı Çınarı, 30 metre boyu ve 4 metreye yaklaşan gövde çapı ile Kaynaklar / İzmirde yaşamını devam ettirmektedir (Cihanger, 2013). Etrafındaki kafe ve alışveriş alanları ile Kaynaklar yöresinin buluşma noktası konumundadır.

 

Kunduracı Çınarı, Kaynaklar, İzmir

Anıt ağaç, mekan ve insan ilişkisi ile oluşan yaşam alanlarına diğer bir örnek ise Yalvaç Çınarıdır. Yaklaşık 800 yaşında olduğu düşünülen anıt ağaç, fiziksel özelliğiyle bir cazibe merkezi olmuş ve zamanla etrafında alışveriş ve çay bahçeleri ile bir yaşam merkezi (ağaç etrafında 13 kahve dükkanı, 2 restoran ve berber) haline gelmiştir. Yöredeki toplum ile ağacın etkileşimi birçok açıdan sağlanınca, Antalya Koruma Kurulu tarafından 1992 yılında tarihsel, fiziksel ve kültürel özellikleri nedeniyle anıt ağaç olarak tescili yapılmıştır (Cihanger, 2013).

 

Yalvaç Çınarı, Isparta

 

ANIT AĞAÇLARA ZARAR VEREN FAKTÖRLER ve GEREKLİ ÖNLEMLER

 

Anıt ağaçlara ve/veya anıt ağaç adaylarına zarar veren faktörler (Biyotik ve Abiyotik) iki temel başlık altında toplanabilir. Anıt olacak yaşa kadar gelebilmeleri bu ağaçların Abiyotik zararlılarla mücadelede başarılı olduklarını göstermektedir. Asıl mesele, ne yazık ki şu anda yaşamını sürdüren biyotik zararlılardır. Bu ağaçların en çok zarar görmesine ne yazık ki biz insanoğlu neden oluyoruz. İnsanlar tarafından anıt ağaçların üstlerine çizilen isim ve şekiller, bazı fotoğraf ve afişlerin çivilenmesi gibi birçok ağaca zarar veren eylemler gerçekleştirilmektedir. Diğer önemli zararlar ise ağaç kök ve dal gelişimini engelleyen bina ve yol yapım çalışmalarıdır. Özellikle kent içi ve çevresinde bulunan ağaçlar kök boğazlarına kadar doldurulan beton yapılar nedeniyle büyüme sorunları yaşarken, kış aylarında bol tuzlama da ağaçlara zarar veren diğer faktörlerden sadece biridir.

Biyotik zararlıların diğer önde gelenleri ise böcekler, zararlı asalak bitkiler ve bitki hastalıklarıdır (virüs, bakteriyel ve fungal) (Mol, 2007). Kendi içinde birçok türe sahip birçok zararlı böcek ve asalak bitki anıt ağaçlara önemli zararlar verebilmektedir. Ağacın konumu, karşılaşacağı zararları da birbirinden farklı kılmaktadır. Örneğin kentlerde bulunanlar, yoğun trafiğin olduğu bölgelerde hava kirliliği ve asit yağışlardan daha çok zarar görürken, kırsaldakilerin temel sıkıntısı hazine avcılarıdır. Birçok bölgede bu büyük ağaçların diplerinde bir hazine gömülü olacağı düşünülerek kazınmış ve köklerine büyük zararlar verilmiştir.

Anıt ağaç restorasyon çalışması(Foto: Lütfü Çeribaş)

 

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunun 6. Maddesi Anıtsal ve Korunmaya Değer Ağaçları muhtemel insan zararlarına karşı koruyucu bir yasadır. Bu ağaçları koruma görevi de Belediyeler veya bölgeden sorumlu Orman İşletmeleridir. Bunların yanında koruma ve tedavi amaçlı teknik önlemler alınmalıdır. Daha çok belediyelere ait park ve bahçe birimleri bu konularla ilgili kapsamlı çalışmalar yapmaktadır. Bu bağlamda, ağaçların budanması, gerektiğinde tepe küçültme, yaraların tedavisi ve kapatılması, kovukların temizlenerek doldurulması en önde gelen tedbirlerdir. Kovuklar kapatılırken kesinlikle çamur ve beton kullanılmamalı, bunun yerine koruyucu kimyasallar kullanılmalıdır. Hepsinden önce gelen ise halkı bilinçlendirerek korunmasını sağlamaktır.

Yüzyılların tanıkları olan bu görkemli yapılar, sadece görsel bir tat vermek dışında da birçok fayda sağlarlar. Hava ve ses kirliliğini, su ve rüzgar erozyonunu azaltırken iklimi kontrol ederler. Birçok zararlı gazı emme, toz tutma ve oksijen üretme yoluyla kirli havayı temizler ve hava kalitesini iyileştirerek daha yaşanabilir bir ortam sağlarlar. Ayrıca, kuş ve diğer hayvan türlerine ev sahipliği yaparak yaban hayatına önemli faydalar sağlayan bu anıtlar, gücün temsili, geçmişin göstergesi, bugünün ve geleceğin teminatı olduklarını bize her gün hatırlatırlar.

 

 

 

KAYNAKÇA

 

Asan, U., 1987. Türkiye Ormanlarında saptanabilen anıt nitelikli ağaçların dünyadaki benzerleriyle karşılaştırılması.

Asan, U.: 1991. Monument trees and forests as our natural and cultural legacy. Green Frame Journal, 6, 22-24.

Asan, Ü., 2010. İstanbulun Doğal Mirası Anıt Ağaçlar, İBB. Kültür Yayınları

Baytop, A., 2003. Türkiyede Botanik Tarihi Araştırmaları, Çetin Matbaacılık, İstanbul. TÜBİTAK Yayınları/ Akademi dizisi; Ankara:,TÜBİTAK,,2004.

Bernabei, M., 2015. The age of the olive trees in the Garden of GethsemaneJournal of Archaeological Science 53(2015) 43-48

Cihanger, D., 2013. Trees In The Urban Context: A Study On The Relationship Between Meaning and Design. Master Thesis, The Graduate School Of Natural and Applied Sciences Of Middle East Technical University

Currey DR., 1965. An ancient bristlecone pine stand in eastern Nevada. Ecology. 46(4):564-566.

Pigott, C.D., 1989. Estimation of the age of lime trees (Tilia spp.) in parklands from

stem diameter and ring counts. Arboric. J. 13, 289e302.

Friedrich, W.L., Kromer, B., Friedrich, M., Heinemeier, J., Pfeiffer, T., Talamo, S., 2006. Santorini eruption radiocarbon dated to 1627-1600 BC. Science 312, 548.

Dingwall-Main, A., 2004. The Angel Tree: the Enchanting Quest for the Worlds Oldest Olive Tree. Arcade Publishing, Tywyn

Gülersoy, Ç., 1984. Dolmabahçe. Çağlar boyu İstanbul görünümleri III, İstanbul Kitaplığı, 1984. 224 s. : Kaynakça: 222-224. ss.

Genc, M., Guner, S.T., 2001. Anıt ağaç envanteri ve seçimi için yeni bir yöntem 234-251. In Proceedings of the 1st National Forestry Congress, March 19-20, 2001, Ankara.

Genc, M., Guner, S.T., 2000. Ispartada Yeni Saptanan Dogal Bir Anıt Kestane (Castanea sativa Mill.) Mesçeresi. Turk J Agric For24 (2000) 37-44 © TÜBITAK

Gümüş, C., Yavuz, H. 1994. Gümüşhane Örümcek Ormanlarında Bir Anıt Meşcere, Gümüşhane Valiliği Kültür ve Sanat Dergisi, 1(4), 4-15.

Mol, T., 2007. Bitkilere Zarar veren Çeşitli Faktörler,Kent Ağaçları ve Süs Bitkilerinde Bakım ve Budama Esasları, İBB.BasımeviGenişletilmiş 2. Baskı.

Thomas, P., 2003. Remarkable Trees of the World, 192 pages. Orion Publishing Co. United Kingdom, ISBN100297843001

URL 1: https://nikkipikee.wordpress.com/2015/03/29/experiment-3-cross-section-of-a-tree/

Özden, N., 1983. Nükleer çağın 40 yılı, İTÜ Nükleer Enerji Enstitüsü Genel Yayınları No: 18

Özden, N. Nükleer çagin ilk 40 yili, Prof Dr, ITÜ Nükleer Enerji Enstitüsü Genel Yayinlari no: 18, Istanbul, 1983URL 2).

 

 

Foto-1: Sekoya Milli Parkı, Kaliforniya, ABD. (Foto: Ramazan AKBULUT)

Foto-2: Sekoya Milli Parkı, Kaliforniya (Foto: Ramazan AKBULUT)

Foto-3: "Ahtapot Çınar" İ.Ü. Orman Fakültesi Eğitim Araştırma Ormanı (Foto: Serhun SAĞLAM)

Foto-4: Ağacın Enine Kesiti (Çizim: Nikki Pike-2015-URL 1)

Foto-6: Kunduracı Çınarı, Kaynaklar, İzmir

Foto-7: Yalvaç Çınarı, Isparta

Foto 8-9: Anıt ağaç restorasyon çalışması(Foto: Lütfü Çeribaş)

 

 

 

 

The most prominent feature of monumental trees is their long life. Among the living creatures that live due to their long life, monumental trees are accepted in the oldest category. The relationship between man and the tree has begun with the existence of the human being, and with the development of civilizations, monumental trees have affected people especially in terms of aesthetics. This interaction, while making them symbols of many historical events, has been a centre of attraction and has had a direct impact on the formation and development of the surrounding landscape.


Paylaş: