13 Ağustos 2014 Çarşamba
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
KIŞ BAHÇELERİNDE ANADOLU GEOFİTLERİ 8 Mart 2016 Salı |
|
ENDEMİK BİTKİLERİMİZ 13 Ağustos 2014 Çarşamba |
G İ R İ Ş
Genel bilgiler
Endemik bitki nedir sorusuna en kısa ve basit cevap ‘belirli ve sınırlı bir alanda yetişen bitkilerdir diyebiliriz. Bu sınırlı yayılış alanları çok küçük bir alan olabildiği gibi (bir kaya, bir dağ tepesi bir göl kenarı) kilometrelerce büyüklükte bir alanda (bir ülke, bir bitki coğrafyası bölgesi) olabilir. Endemik bitkiler, bulundukları habitatın ekolojik özellikleri nedeniyle sadece o ülkede ya da bölgede yetişen, dünyanın başka bölgesinde yetişme olasılığı olmayan bitkilerdir. Endemik kelimesi Yunanca yerli anlamına gelen endemos kelimesinin Latinceye çevrilmesi ile oluşan endemicusdan gelmektedir.
|
Bir alandaki endemizm oranı o alanın jeolojik olarak eskiliğine, izolasyon derecesi ve süresine, topografik özelliklerine bağlı olarak değişir. Bu nedenle karalardan uzak olan ve jeolojik olarak eski olan adalarda endemizm çok yüksektir. Örneğin dünyanın 4ncü büyük adası olan Madagaskar adasında endemizm %80 civarındadır. Avustralyada çiçekli bitkilerin %92si endemiktir. Hawai Adalarında ise bu oran %89dur. Endemizmi ve bitki çeşitliliği çok zengin olan Güney Afrikada Cape Town bölgesi yüzölçümü küçük bir bölge olmasına rağmen 9000 kadar çiçekli bitki türü yetişir ve bunun %69 kadarı endemiktir. Endemizmde rol oynayan önemli bir etmen de iklimdir bu nedenle tropikler ve yağmur ormanları dünyanın biyolojik çeşitliliği en yüksek olan bölgeleridir ve endemizm oranı yüksektir. Endemik bitkilerin bazıları çok özel habitatlarda yetişir, tuzcul habitatlar; serpantinli, jipsli, kalker bazalt kayalıklar gibi... Sınıflandırmada kullanılan birimler için endemiklikten bahsedilebilir, örneğin familya endemik olabilir. Bir diğer deyişle bu familya içindeki tüm cins ve türler sadece o sınırlı alanda yetişiyordur, bir cins endemik olabilir, o cinsteki tüm tür ve türaltı taksonlar sadece o bölgede yetişiyor demektir veya tür ve türaltı gruplar endemik olabilirler. v Bu arada yazımızın tüm okuyucular tarafından anlaşılabilmesi için bitkilerin sınıflandırılması ve adlandırılması ile ilgili kısa bilgiler aşağıda verilmiştir: Tür nedir? Sabit karakterleri hepsinde aynı olan ve bir tek ferdin dölü olarak kabul edilebilen fertlerin topluluğuna verilen isimdir. Bu toplulukta çok önemli olan iki özellik göze çarpar: (1) fertlerin karakterleri sabit ve kalıtsaldır, yani fertler hem kendi aralarında birbirlerine benzer, hem atalarına benzer, hem de ileri döllerindeki fertlere benzer, (2) fertler ancak kendi aralarında döllenebilirler, yani topluluk, üreme bakımından diğer tür topluluklarından ayrılmış durumdadır. Tür biriminin üstünde olan, yani türden daha büyük olan topluluklar gittikçe büyüyen genişliklerine göre, aşağıda sıralanmıştır. cins (genus): birbirine benzeyen ve ortak birçok karakterleri olan türlerin topluluğu, familya (familia):ortak karakterleri olan yakın cinslerin topluluğu Bir türün bilimsel adının geçerli olabilmesi için, bu türü tanıtmış ve ona latinci ad vermiş olan şahsın (veya şahısların) adının (veya adlarının) tam veya kısaltılmış olarak, türün latince adının ardında yazılmış olması gerekir. Örnekler: l Papaver somniferum L. l Orchis anatolica Boiss. l Sideritis tmolea P.H. Davis l Sideritis albiflora Hub.-Mor. l Roemeria carica A.Baytop l Crocus abantensis T.Baytop et B.Mathew l Gypsophila baytopiorum Kit Tan l Allium ılgazense N. Ozhatay Burada Papaver, Orchis, Sideritis, Roemeria, Crocus, Gypsophila ,Allium cins adlarıdır; somniferum uyku taşıyan anlamına gelen bir sıfat, anatolica Anatolia (Anadolu) kelimesinden, tmolea Tmolus (Bozdağ) kelimesinden, carica Caria (Muğla yöresi) kelimesinden, abantensis Abant kelimesinden ılgazense türetilmiş birer sıfattır; albiflora beyaz çiçekli demek olan bir sıfattır; baytopiorum bir isimdir, Baytopların anlamına gelir. Tür adlarının ardından kısaltılmış veya tam olarak yazılmış kelimeler ise, o türlere ad vermiş olan botanistlerin adlarıdır
Endemik bitkiler özel habitatlarda ve sınırlı bölgelerde yetişen bitkiler oldukları için ve bazılarının yayılış alanları çok dar olduğu için kolaylıkla yok olabilirler. Çok dar yayılışlı endemik bitkiler için bu risk çok yüksektir, yetiştiği alanın tahrip olması ile orada yetişen endemik türün varlığı da dünyadan sonsuza dek ortadan kalkmış olacaktır. Ancak bizler o bitkileri tanırsak ve hakkında ne kadar çok şey bilirsek o türü koruyabiliriz ve belki de kullanabiliriz.
Türkiyenin endemik bitkileri: Türkiyede endemizm, endemik türler bakımından zengin bölgeler, zengin cinsler, zengin habitatlar: Türkiyenin doğal bitki çeşitliliği
Olağanüstü zengin doğal bitki türleriyle Türkiye, dünyanın bu açıdan en önemli ülkelerinden biridir. Türkiyede doğal olarak10.000 kadar çiçekli bitki ve eğrelti türü yetişir ve bunların yaklaşık üçte biri dünyanın başka bir ülkesinde yetişmeyen, yani endemik bitkilerdir. Bir ülkenin floristik yani bitkisel zenginliği ve çeşitliliği, içerdiği nadir ve endemik taksonların çokluğu ile önem kazanır. Türkiye ılıman iklim kuşağında en zengin floraya sahip ülkedir.
Son yıllarda Türkiye florası ile ilgili yapılan çalışmalar değerlendirildiğinde Türkiye florasının tanınmaya büyük bir hızla devam ettiği görülmektedir. 2000- 2013 yılları arasında Türkiye florasına eklenen bitki türü sayısı 945 ulaşmıştır. Bilim dünyası için 685 takson ve daha önce Türkiyede varlığı bilinmeyen, Türkiye için yeni toplam 262 takson yeni kayıt olarak ilave edilmiştir. Bu veriler istatistiksel olarak değerlendirildiğinde, Türkiye florasına yaklaşık her beş günde yeni bir bitki türünün eklendiği söylenebilir.
Türkiye florasındaki bu olağanüstü zengin çeşitlilik, farklı iklim tipleri, jeolojik ve jeomorfolojik çeşitlilik, zengin su kaynakları (deniz, göl, akarsu), deniz seviyesinden 5000mye kadar değişen büyük yükselti farklılıkları, çok çeşitli yaşam ortamları (habitatlar) ve Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan bitki coğrafyası bölgelerinin buluştuğu konumundan kaynaklanmaktadır.
Bu benzersiz konumuyla Anadolu, milyonlarca yıllık jeolojik zamanlar boyunca Asya, Avrupa ve Afrika arasında önemli bir geçiş yolu, diğer bir deyişle bir köprü oluşturmuştur. Anadoludan yükselen sıradağlar, çoğu bitkinin yayılışı sırasında bir engel oluştururken, bazı türler için de sığınak görevi görmüştür.
|
|
|
Ülkemizde doğal yaşam alanları son yüzyılda ve özellikle son yıllarda değişik tehditlerin etkisi altında kalmıştır.. Ülkemiz sayıları yaklaşık 10.000 olan bitki türleriyle bu konuda da tam bir cennet. Hele bunlardan 3000den fazlasının endemik olduğunu düşünürsek |
|
|
Ülkemiz, sahip olduğu bitkisel çeşitlilik açısından çok önemli bir hazinedir. Bütün Avrupadaki toplam bitki türü 12.000 iken, ülkemizde yaklaşık 10.000 tür yer alır (İtalya 5600, İspanya 5000, Yunanistan 5000, Fransa 4500, Almanya 2500, İngiltere 2000). Son yıllarda eklenenlerle alt tür ve varyeteler de eklendiğinde ülkemizde 12.000 civarında takson bulunmaktadır. Türkiyedeki bu çeşitliliğin nedeni bitkilerin yetişme ortamlarının çeşitliliğinden kaynaklanır. İklim ve toprak özelliklerindeki değişiklikler bitkilerin türce çeşitlenmesine neden olmaktadır |
|
|
sadece bir bölgede yetişirler (nokta endemikleri). Toros dağlarının batı ve orta kesimleri, İç Anadolu ile Doğu Anadolu arasındaki geçiş alanları endemizm açısından en zengin yerlerdir. Bolkar dağları 305, Erciyes dağı 190, Amanos dağları 250, Kaz dağları 70 endemik takson barındırır. Türkiyede endemik familya yoktur. |
|
|
Cins düzeyinde endemik olan bitkilerin bulunması çeşitlilik açısından önemli bir göstergedir. Türkiyede 15 cins düzeyinde endemik olan bitki grubu bulunmaktadır. Tür ve alttür,varyete düzeyinde toplam 3400 takson endemiktir. Ülkemizde yetişen doğal bitkilerden üç bitkiden biri endemik (endemizm oranı %34.4). Ve ne yazık ki, üzerlerindeki baskı giderek artıyor. Yok olma tehlikesiyle burun buruna olan pek çok harika bitkimiz var. Türkiyede tehdit altındaki bitkilerden, yaklaşık 1500 tür, yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Pek çoğunun zaten çok dar olan yayılış alanları koruma statüsüne sahip değildir. Hele bunların bazıları öyle dar yayılışlıdır ki, küçücük bir ya da birkaç alanda bulunan bitkilerimiz bulunmaktadır., o küçük alan yok edilirse, o güzel çiçeğin de dünyadaki varlığı sonsuza dek ortadan kalkacak.
Süs bitkisi sektöründe bazı önemli cinsler ve endemizm oranları Endemik ve ekonomik Değeri Olabilecek Türler Üretilmelidir. ü Endemik bitkilerden süs bitkisi değeri olanların üretimi yapılarak süs bitkisi sekteröne kazandırılabilir. ü Uzun yıllardır doğadan toplanan ve nesli tehlike altına giren bazı soğanlı ve endemik bitkilerin ticari amaçlarla toplanması çiçek soğanları yönetmeliğine göre yasak olduğu için üretilmelidir. ü Doğadan toplanarak ticareti yapılmamalı,doğamıza zarar vermemek için üretilmelidir. ü Ülkemizin dünya çapında tanınmasını sağlayarak, ticareti sürdürülebilir olarak yapabileceği için üretilmelidir. ü Festivaller düzenleyerek illerin tanıtılmasına katkıda bulunlabileceği için üretilmelidir. .Süs bitkisi sektöründe üretilerek kullanılabilecek bazı endemik Türkiye bİtkileri : Allium ılgazense;Fritillaria alburyana ;Cyclamen pseudoibericum;Helleborus vesicarius Hyacinthus orientalis subsp. chionphyllus; Tchihatchewia isatidea.
Allı Gelin Tchihatchewia isatidea
Bilimsel Adı: Cyclamen pseudibericum Hildebr. Yöresel Adı: Domuz turbu, topalak,Alayaprak Familyası: Primulaceae Koruma Statüsü:1994 (Mevcut Türkiye Bitkileri Kırmızı Veri Kitabı) kategorilerine göre: EN (endangered) "tehlikede" 2001 (IUCN RDB) kategorilerine göre: CR (critically endangered) "çok tehlikede" Doğal Yetişme Alanlar:Türkiyenin güneyinde Amanos Dağları ve Doğu Toroslarda, Kahramanmaraş, Osmaniye illeri çevresinde, akarsu kenarlarında, kayalık vadiler ve yaprağını döken meşe, kayın ve kayacık ormanlarında hafif gölge yerlerde yetişir. Türkiyedeki dar yayılış alanından başka, dünyanın hiçbir yerinde doğal olarak yetişmemeleri nedeniyle tehdit altındadır. Üretimi : Tohumdan üretilir. (ref. Üretici el kitabı)
Yumrulu bir bitki olan ve kültür bitkisi olarak da üretilen siklamenler, batıda Balear adalarından doğuda İrana, kuzeyde Alp dağları ve Karpat dağlarından güneyde Cezayir ve Tunusa kadar yayılım gösteren siklamenler, dünyada 21 türle temsil edilir. Bunlardan 10 tür Türkiyede bulunur ve bu 10 türün 6 tanesi endemiktir. Bu nedenle Türkiye, siklamenlerin gen merkezlerinden biri kabul edilir
Yazarın Adresi: Prof. Dr. Neriman Özhatay İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Farmasötik Botanik Anabilim Dalı Email:nozhatay@istanbul.edu.tr |
|
The rate of endemism in an area varies depending on, geological antiquity, degree and duration of isolation, topographical features on the area. Therefore endemism is very high in island which far from land and geologicallyoldest. Turkey has the richest flora in temperate climate region.


