KIŞ BAHÇELERİNDE ANADOLU GEOFİTLERİ

  PROF. DR. NERİMAN ÖZHATAY
  8 Mart 2016 Salı
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
ENDEMİK BİTKİLERİMİZ
13 Ağustos 2014 Çarşamba
Endemik bitki nedir
13 Ağustos 2014 Çarşamba

Prof. Dr. Neriman ÖZHATAY

İstanbul Üniversitesi

Eczacılık Fakültesi

Farmasötik Botanik Anabilim Dalı

 

 

Faruk CANIZ

 

 

Geofit toprak altında bulunan depo olarak görev yapan soğana benzer şekil almış özelleşmiş gövdeleri ile yaşamlarını sürdüren genel olarak da soğanlı bitkiler olarak bilinen bitkilerdir. Bu bitkilerin toprak üstündeki kısımları çiçek açtıktan sonra kuruyarak ölür, toprak altındaki özelleşmiş gövdeleri depo organı görevini görür ve her yıl sürgün vererek çiçek açar. Çiçeklenme ve tohum verme döneminden sonra toprak altındaki soğanlar uyku dönemine geçer. Geofitler çok yıllık bitkilerdir, birçoğu erken ilkbaharda (bir kısmı kışın) veya geç sonbaharda güzel-gösterişli çiçekler açarlar. Bahçelerde diğer çiçeklerin açmadığı dönemde çiçek açtıkları için gösterişli çiçekleri nedeniyle bahçecilikte önemli olan bitkilerdir. Galanthus (Kardelen), Crocus (Çiğdem), Cyclamen (Siklamen) gibi. Bir kısmı da ilkbahar temsilcisi gibidir Tulipa (Lale) ve Hyacinthus (Sümbül) gibi. Türkiyede 1000 kadar soğanlı bitki türü doğal olarak yetişmektedir. Bu türlerden yaklaşık % 40ı ise endemiktir bir diğer deyişle dünyada Türkiyeden başka yerde doğal olarak yetişmez. Soğanlı bitkilerin bu zenginliği nedeniyle ülkemiz bitki yetiştiricilerinin ilgi odağıdır.

Dünyada geofitler bakımından zengin Akdeniz ikliminin, nemli ve serin bir kışı takiben kurak ve sıcak bir yaz hüküm sürdüğü 5 bölgeden (Kap, Akdeniz havzası, Şili, Kaliforniya ve Avustralya) biri olan ve geofitler bakımından 2nci önemli bölge olan Akdeniz Havzasının merkezinde olan Türkiye adeta bir geofit cennetidir.

Güneydoğu Avrupa ile Güneybatı Asya arasında dev bir kara köprüsü olarak Anadolu ilkbahar ve sonbahardaki farklı geofit, özellikle Crocus (Çiğdem), Iris (Süsen) ve Fritillaria (Ters lale) türleri yönünden olağanüstü zengindir. Son 15 yılda (2000-2015) Türkiye geofitleri üzerinde 615 makale yayınlamış ve 225 kadar geofit çeşidi Türkiye bitkilerine ilave edilmiştir. Bu ilave türlerin % 70i bilim dünyası için yeni türlerdir.

 

 

SOĞANLI BİTKİLERİN AVRUPA YOLCULUĞU

Soğanlı bitkilerin Anadolu dağ ve yaylalarından Avrupa bahçelerine yolculuğu nedeniyle Türkiye uluslararası çiçek soğanı ticaretinde çok iyi tanınır. Bilindiği gibi ilk soğanlı bitki ticareti lale ve sümbül soğanlarının Avrupaya gitmesi ile başlamıştır. Bundan 100-150 yıl önce düzenli olarak yapılmaya başlayan ticaret ilk önceleri Ege Bölgesinden başlamış, daha sonraları Toros Dağları ticaretin merkezi haline gelmiştir. Soğanlı bitkilerin ticari yolculukları Anadolunun dağ köylerinden yöre halkı tarafından doğadan toplama (kökleme) ile başlar. Soğanlar aracılara ve firmalara satılır. Bu yolculuk Hollanda aracılığı ile Batı Avrupa ve Kuzey Amerika bahçelerinde son bulur.

Ancak ülkemizde bahçelerde çoğu bizim olan bu soğanlı bitkileri göremiyoruz. Kaynağı ve gen merkezi Anadolu olan bu olağanüstü güzellikteki soğanlı bitki türleri üretilerek bahçelerimizde hak ettikleri yeri almalıdır.

Kışın bahçelerde karların erimesiyle çiçeklerini açan ve adlarını da bu özelliklerinden alan kardelen, karçiçeği, çiğdem ve siklamenler kullanılabilecek olağanüstü güzellikteki soğanlı bitkilerdir. Bu yazımızda Prof. Adil Günerin meraklı amatör botanikçiler için kullandığı çeviri olan yurttaş bilginlerden Faruk Canızın objektifinden ve kaleminden Türkiyenin kış çiğdemleri, benim tarafımdan ise kışın çiçeklerini açan kardelen, karçiçeği ve ilkbahar siklamenleri hakkında bilgiler verilmektedir.

 

 

ÇİĞDEMLER:

 

Bilimsel adı Crocus olan çiğdemlerin dünyadaki gen merkezi Anadolu olduğu kabul edilmektedir. Son yıllarda pek çok yeni türü bilim dünyasına tanıtılan cinsin yaklaşık 140 kadar çeşidi ülkemizde doğal olarak yetişmektedir. Yetiştirilen ve kullanılışı olan tür ise (Crocus sativus) safrandır: Tür çeşitliliği kışın daha fazla olan Crocus cinsinin, Kış veya erken ilkbahar aylarında çiçeklerini açan, üretildikten sonra bahçelerimizi süsleyebilecek olan bazı türleri:

 

Ülkemizde Crocus cinsinin en yaygın olan türlerinden, Crocus chrysanthus sarı çiçeklerinin rengi ve üzerindeki süsler ile görsel bir şölendir. Önemli özelliklerinden zbiri de diğer çiğdem türleri ile melezlenmeye en yatkın tür olup çok güzel formlar oluşturmasıdır.

 

İMAGE 3-4

Antalya Gembos ovasında Crocus chrysanthusun, isauricus çiğdem grubu ile oluşan melez örnek.

 

Crocus chrysanthus, Aydın 1500 mt.

 

 

Antalya bölgesinde şubat ayında Akdenize bakan dağlarda yeni bulunan türlerden Crocus lyciotauricus ve Crocus brickelliiyi bir arada görmek mümkündür.

 

İMAGE 5-6

Crocus lyciotauricus -

Çiçeklerin iç ve dış  kısmı beyaz veya açık leylak renklidir.

 

Crocus brickellii -

Çiçekler tamamen beyaz olup.  Taç yapraklarının dışı noktalıdır.

 

 

Muğla ilimizin Fethiye ilçesi sınırlarında yer alan Babadağ (1965 Mt.) yeni bulunan iki tür ile dikkati çekmektedir. Crocus renhingeri 1200 mtde yayılış göstermekte iken Babadağın adıyla anılan Crocus babadagensis 1000 mtde seyrek bir yayılış halindedir. Şubatın son haftasında her iki türü görmek mümkündür.

 

İMAGE-7-8

Crocus renhingeri

 

Crocus  babadagensis

 

Muğla il sınırlarında yeni bulunan endemik çiğdemlerimizden Crocus antherotes 1500 - 1800 mtde yayılış göstermekte olup çiçeklerin içi tamamen beyaz, dış tepal beyaz bazen kirli beyaz olup kahve-mor şeritli ve damarlıdır.

 

İMAGE-9

Crocus antherotes

 

 

Yine Muğla, Batı Menteşe dağlarında 800 mt - 1200 mt yükseklikte endemik çiğdemlerimizden Crocus biflorus subsp. caricus (Karya Çiğdemi) ile karşılaşabilirsiniz. Türün en önemli özelliği boğazının koyu kahve renkli olmasıdır.

 

İMAGE-10

Crocus biflorus subsp. Caricus

 

 

Aydın il sınırlarında Martın ilk haftasında çiçek açan yeni bulunan endemik çiğdemlerimizden Crocus coloreus 1000 mt orman açıklığında karşılaşmak mümkündür.

 

İMAGE-11

Crocus coloreus

 

 

İzmirin doğusunda yeni bulunan endemik çiğdemlerimizden Crocus incognitus ile 800-900 mtde taşlık orman açıklığında yayılış göstermektedir. Yapraklar 1-3 adet olup, çiçeklenme zamanında genellikle çiçeklerden daha uzundur.

 

İMAGE-12

Crocus incognitus

 

 

Denizli, 1300 - 1700 mt yükseltide şubat-mart ayında çiçekleri beyazımsı zemin üzerine açık mavi damarlı endemik olan ve Prof. Baytoplardan adını alan Crocus baytopiorumu görmek mümkündür.

 

İMAGE-13

Crocus baytopiorum

 

 

KAR ÇİÇEĞİ (Eranthis hyemalis)

 

 

Ülkemizde Eranthis cinsinin kış (hyemalis) anlamını taşıyan tek türü doğal olarak yetişir, göz alıcı parlak renkli sarı çiçekleri ocak ayı sonlarında karların erimesi ile ortaya çıkar. Sarı renkli çiçeklerin tabanında daire şeklinde dizilmiş yeşil renkli çok sayıda yaprak taç şeklindedir. Çiçeklerin ortasında ise içinde tohumları taşıyan çok sayıda kapsül şenlinde meyva bulunur. Hem tohumları hem de toprak altındaki rizomları ile çoğaltılabilir. Ülkemizin ihraç ettiği doğal çiçek soğanlarından biridir. Tarım Bakanlığı tarafından yürütülen yönetmelik gereği belirlenen kota miktarına göre ticareti yapılır. Üretimi yapıldıktan sonra park ve bahçelerde yetiştirilebilecek geofitlerden biridir.

 

İMAGE 14-15

Kahramanmaraş, Ahır dağında, çiçekli örnekler

 

 

Kahramanmaraş Başkonuş Ormanlarında

meyvalı ve tohumlu örnekler.

 

 

KARDELEN (Galanthus) TÜRLERİ

 

Ülkemizde en iyi tanınan geofittir ve Türkçe adı olan kardelen kız çocuklarından çiçekçi dükkanlarından her çeşit ticaret yapılan esnafın kullandığı bir isim haline gelmiştir. Türkiyede doğal olan 12 türü ve 1 doğal hibriti yetişir. 100 yılı aşkın süredir soğanları çiçek soğanı olarak ihraç edilmektedir. Toros kardeleni (Galanthus elwesii) ve Karadeniz kardeleni (Galanthus woronovii) milyonlarca soğanı yurt dışına satılan türlerdir. Aralık ayı sonlarından itibaren çiçeklerini yüksekliğe bağlı olarak açan kardelenler grup halinde çok sayıda soğan bir arada ekilirse bahçelerde uzun süre her yıl çiçeklerini açmaya devam ederler.

 

İMAGE-16

Galanthus x  valentinei nothossp. Subplicatus

 

 

SİKLAMENLER: Cyclamen türleri

 

Dünyada doğal olarak yetişen 21 Cyclamen türünden 10 tür Türkiyede yetişir. Bu 1 türden 6 tür Türkiye için endemiktir, dünyada sadece ülkemizde yetişir. Dünyada en zengin Cyclamen türüne sahip ülke olan Türkiye bu cinsin gen merkezidir. Ülkemizde yetişen türlerden bir kısmı (5 tür) erken ilkbahar ve kışın çiçek açar, bir kısmı (5 tür) ise sonbaharda çiçekleri ile doğayı süsler. Çiçek açma özellikleri ve güzel gösterişli çiçekleri ve yaprakları onları süs bitkisi sektöründe çok önemli bir yer almasını sağlamıştır. Ocak - şubat aylarında çiçek açan türler kış bahçelerini süsler.

 

İMAGE-17

Cyclamen alpinum

 

 

Commercial journey of bulbous plants begins with wild collection (rooting) by local people in the mountain villages of Anatolia. Bulbs are sold to intermediaries and companies. This journey ended in Western Europe and North America gardens with brokering of the Netherlands.

 

 


Paylaş: