GELENEKSEL VAN BAHÇE KİMLİĞİNİN TEMEL UNSURLARI

GELENEKSEL VAN BAHÇE  KİMLİĞİNİN TEMEL UNSURLARI
  Doç. Dr. Şevket ALP
  21 Aralık 2016 Çarşamba
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
SOĞANLI BİTKİLERİN KENT PEYZAJINDA KULLANIMI
25 Mayıs 2016 Çarşamba

 

Genel olarak bahçe, yapısal ve bitkisel elemanlardan oluşan; meyve, sebze ve çiçek yetiştirmek amacı ile etrafı sınırlandırılmış toprak parçası olarak tanımlanabilir. Çağlar boyunca bahçe, insanların günlük yaşamlarının sıradanlıklarından kaynaklanan sıkıntılarından kurtulup, doğaya ait varlıklarla bir arada olabilecekleri bir tür sığınak olmuştur. İnsanoğlunun ölümünden sonraki yaşamında, geçmeyi düşündüğü mekânı olan “Cenneti” yakınında oluşturma fikri ve doğa sevgisi de bahçe kurma ve süs bitkisi yetiştirmeye kaynaklık etmiştir. Bu nedenle, kişiler evlerinin yanında; sebzesi ve meyvesi yanında; çiçekleri, yaprakları, güzel kokuları ve gövdelerinden dolayı süs bitkisi yetiştirmeye ve bahçe kurmaya tarihin ilk dönemlerinden beri özen göstermiştir.

 

Tarihte bağ ve bahçe kurmaya önem vermiş uluslar arasında başkenti Van olan Urartu Krallığı da sayılabilir. Urartular zamanında bahçe sahibi olmak bir gurur kaynağı ve bir ayrıcalık göstergesiydi. Bu yüzden krallar, beyler, soylular ve tapınaklar büyük gayretler göstererek çeşitli bağ, bahçe ve koruluklar kurmaya özen göstermiş ve ozanlar onlardan övgüyle söz etmişlerdir. Urartu Kralı İşpuini Dönemi’nden (İÖ. 830–820) başlayarak Van Gölü Havzası’nda üzüm bağları, meyve ağaçları ve sebze bahçeleri oluşturmaya önem verdikleri anlaşılmaktadır. Urartu bahçelerinin biçim ve konumları hakkında fazla kaynak bulunmamakla birlikte halen izleri bulunmaktadır.

 

Van’da, tarihten gelen bahçe kurma geleneği XIX. yüzyılın sonlarına kadar devam etti. Bu dönemde eski Van şehri, bağlar ve bahçeler arasında seyrek dokulu bir yerleşim birimi özelliğine sahipti. Şehir, Aşağı Şehir olarak nitelendirilen surlu kesim Van’ın iş ve ticaret merkezini oluştururken, şehrin ikinci kısmını oluşturan ve surlu kesimin üstünde yer alan Yukarı Şehir, bahçeleri bol, güzel meyveleri ve zengin şarap üretimleri ile ünlüydü. Geliştirilen geleneksel Van bahçeleri gerek fiziksel, gerekse fonksiyonları ile insan ve toplumun, daha iyi yaşaması için düzenlenmiş bir alan haline getirilmişti. Bu düzenleme tarzı bölgede ilgi görmüş ve Geleneksel Van bahçeleri şöhret bulmuş ve bu şöhret “Dünyada Van ahirette İman” şeklinde özetlenmiştir.

 

 

BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ

 

Van bahçesinin bitkisel özellikleri incelendiğinde, bahçelerinin en önemli özelliği doğal olmasıydı. Bahçelerin tümünde kesin bir aks yoktu. Van Bahçelerinde, yaşanabilirlik ve kullanım ön plandaydı. Bahçede yeme, içme, eğlenme, dinlenme, dolaşma, oyun oynama gibi ihtiyaçların tümü gerçekleştirilirdi. Bu nedenle bahçenin fonksiyonel olmasına önem verilmiş, bahçe; seyredilecek değil, yaşanacak dinlenilebilecek ve kullanılabilecek bir mekân olarak görülmüştür. Bahçenin en göz alıcı, en güzel manzarasına, en serin yeri oturma yerleri olarak ayrılırdı. Oturma yerleri genellikle bir ağaç altıydı. Bahçede, salkım söğüt ve dişbudak gibi ağaçlar, bahçede gölgesinden yararlanılmak üzere, soliter olarak da kullanılmıştır.

 

Bahçede genel olarak sınır bitkilendirmesi olarak duvar kenarına kavak ve karaağaç gibi uzun boylu türler, bu ağaçların bir sıra önünde vişne (Prunus cerasus), ayva (Cydonia oblonga), kuşburnu (Rosa canina), çit gülü (Rosa hemispherica), Sarı gül (Rosa foetida), ve Şürübi gül (Rosa heckellana subsp. vanheurckiana) gibi çalı formunda bitkiler bulunurdu. Güllerin önüne soğanlı bitki olan Vanlalelsi (Tulipa sylvestris), Portakalnergisi (Hemerocallis fulva) ve Zerinkadeh (Narcissus poeticus) dikilirdi. Bu bitkilerin önünde sulama kanalı geçerdi. Bahçenin birinci kısmı olan avluda duvar boyunca uzun boylu ağaçlar dikilmezdi. Böylece kadınların komşu kadınlarla iletişimine izin verilirdi. Bu kısımda sadece eski bahçe gülleri yetiştirilirdi. Bahçe sınırlarını belirlemek için yetiştirilen çit bitkileri bahçenin informal kısmıydı. Bu kısımda insanların etkisinin en aza indirgendiği yerlerdir. Bitkilere müdahale edilmemiş, doğal formlarında bırakılmışlardı. Bitkilerin gelişimlerini kontrol altına almak için hiçbir budama uygulaması yapılmamaktaydı.

 

Bahçe iki ana kısımdan oluşmuştur. Eve yakın olan ve hayat olarak da isimlendirilen ön bahçe ve sebze ve meyvelerin yetiştirildiği bahçe. Geleneksel Van Evlerinde hayat ev ile bahçe arasında kalan ve evin günlük ihtiyaçlarının karşılandığı mekânlardır. Hayat, Van evlerinin hem biçimsel hem de işlevsel bakımdan vazgeçilmez elemanıdır. Arazinin durumuna göre hayat; kare, dikdörtgen veya yamuk bir düzenlemeye sahiptir. Zemini sal taşı ile kaplı olan hayatın içinde çoğu zaman bir su kuyusu bulunur. Hayatın çevresinde korkulukla çevrili çiçek partnerleri bulunurdu.

 

Oturma yerlerinde veya evin etrafında oluşturulan çiçek tarhları bahçelere renk veren ve ortama hareketlilik katan önemli yeşil yapı elemanı olarak görülmüştü. Çiçek parterleri belli bir şekille sahip değildir. Bahçenin büyüklüğü ve kullanım şekline göre çiçek tarhları yuvarlak ve köşeli olurdu. Genel olarak bahçede, bakım kolaylığı nedeniyle çok yıllık türlere ağırlık verilmişti. Çiçek kullanımında dikkat çeken özellik, grup yapıp yayılan türler dışındaki çiçek tarhlarının karışık olmasıydı. Çiçeklerde renk ve tür ayrımı söz konusu değildi. Çiçek tarhlarında farklı türler yetiştirildiği için çiçek tarhları her dönem çiçekli olurdu. Bahçe gülleri gibi grup yapıp yayılan türler tek dikilip ocak yapmasına izin verilirdi. Bahçelerde en çok yetiştirilen gül olup bahçede kullanılan türler; Rosa foetida, Rosa foetida var. bicolor, Rosa heckellana subsp. vanheurckiona, Rosa hemispharica, Rosa hemispharica ‘Flore Pleno’, Rosa laxa var. harputensis, Rosa pisiformis, Rosa X centifolia, Rosa X damascena, Rosa X damascena var. semperflorens. Soğanlı bitkilerden; Allium hirtifolium, Dahlia, Fritillaria imperialis, Helianthe tubereux, Hemerocallis fulva, İris germanica, İris spuria subsp musulmanica, Narcissus poeticus, Tulipa sylvestris, Mevsimliklerden ise Aster ssp, Alcea rosea, Coreopsis grandiflora, Viola odorata’dır. Kullanılan ağaç ve çalılar ise, Amygdalus trichamygdalus, Crataegus oriantalis, Eleagnus agnustifolia, Fraxinus excelsiyor, Marus alba, Marus nigra, Qercus rubra, Salix babylonica, Salix caprea, Syringa vulgaris, Ulmus minor’dır.

 

Hayatın önünde çitlerle ayrılan bir bölümden sebze ve meyvenin yetiştirildiği bahçeye geçilir. Bahçenin ikinci kısmı meyve ve sebzelerin yetiştirildiği bölümdü. Van bahçelerinde işlevselliğin ön planda olması nedeni ile sebzelere ve meyve ağaçlarına daha çok yer verilirdi. Sebzelerin yetiştirildiği alanlar meyvelik bölüm ile avlu arasında yer alır ve mutfağının sebze ihtiyacını karşılanırdı. Bu kısımda her bir sebzenin içinde yer aldığı bölüme yörede “kerdi” denilmektedir. Kerdilerde; kişniş, zeyturun, süpürge otu, nane, maydanoz, yeşil soğan, patates, yarpuz (yabani nane), havuç, lahana gibi sebzeler yetiştirilirdi. Sebzeliklerden sonra meyve yetiştirilen bölüm bulunurdu. Meyve ağaçları belli bir düzen içinde dikilirdi. Yazlık türler eve yakın kısımda iken kışlık türler bahçenin arka kısmında yer almaktaydı. Meyve olarak elma, armut, kayısı en fazla yetiştirilen türlerdir. Van bahçelerinde yetişen mahalli türler açısından çok zengindir. Yaklaşık olarak 30 elma, 10 armut çeşidi çek sayıda kayısı ve ayva tipi tespit edilmiştir. Meyve ve sebze yetiştiriciliği için gerekli ola su tarihi Şamran kanalından veya dağlardan getirilen kerhiz sularıyla sulanmaktaydı.

 

 

BAHÇENİN KISIMLARI

 

Bahçenin meyvelik kısmında ağaçların altındaki toprak sürülmez, çayır olarak kullanılır. Böylece alandan evde beslenen hayvanlar için ot elde edildiği gibi evde bulunan hayvanların da zaman zaman otlamasına olanak verilmektedir. Bahçenin bu kısmı çocuk oyun alanı olarak da kullanılırdı.

 

Bahçelerin çevresi çamurdan yapılmış möhre olarak adlandırılan duvar ile sınırlandırılırdı. Bahçeleri birbiriden ayırmak amacıyla yerden yaklaşık olarak 1.50 cm. yüksekliğinde bölgede bad adı verilen çamurdan inşa edilirdi. Bad; toprağın içine tutuculuğu sağlamak için uzun doğranmış saman ile haşarat ve tohumların gelişmesini önlemek için tuz katılarak hazırlanırdı. Bahçe duvarlarının önüne yüksek boylu ve çalı formundaki ağaçlar dikilerek bahçenin güvenliği sağlanırdı. Bazı bahçe duvarına sarmaşık özelliğe sahip olan çobandeğneği ve sonbahar leylağı gibi sarılıcı ve tırmanıcı bitkilerle kaplatılırdı.

 

Van’da bahçe, bir bütün olarak algılamak yerine, her bir kısmı ayrı bir kullanıma hizmet etmek için tanzim edilmiştir. Van bahçesi; yaşam mekanı olması ve işlevselliği ile tanımlanabilir. Van bahçesinin en önemli özelliği doğal olmasıydı. Van bahçeleri arazi yapısı, büyüklüğü ve evin konumuna göre bahçenin büyüklüğü ve şeklinde değişiklik olabiliyordu. Avrupa bahçelerinde olduğu gibi yapı ile bahçe arasında simetriyi yaratan belirgin bir aks yoktu. Bu özelliği Van bahçelerinin Osmanlılar dönemindeki Türk bahçe yapısıyla uyumlu olduğu ve Avrupa’daki bahçe düzeninde ayrıldığı söylenebilir.

 

Van’da konut, bahçe, sokak ve avlu (hayat) bir birini tamamlayan ve vazgeçilmez unsurlardır. Bu yüzden konut mimarisiyle bütünleşen bahçe düzeni, yaşamın önemli bir yanını oluştururdu. Bahçenin meyvelik ve sebze yetiştirilen kısmında formal bir yapı görülürken, bahçenin hayat kısmında tamamen yumuşayarak informal bir hale dönüştürülmüştü.

 

Bölgede bahçe; genellikle kadına hastı. Bu sebeple bahçeler genellikle kadının çalıştığı, dinlendiği ve toplumsal ilişkiler kurabildiği biçimde gelişmiş ve bunun sonucu olarak geleneksel Van bahçeleri kadının zevkine göre şekillenmiş ve zamanla sanat haline dönüşerek Van şehrinin kimliğinde önemli bir unsuru haline gelmişti.

 

Bahçelerde kullanılan yapısal elemanlar, bölgenin geleneksel özelliklerine ve bahçe sahibinin sosyo-ekonomik durumuna bağlı olarak değişse de, bahçede kalak, tandır evi ve hayvan barınağı bulunurdu. Osmanlılar döneminde Türk bahçelerinde havuz ve fıskiyeler ağırlıklı kullanılırken Van bahçelerinde su hiç kullanılmamıştı. Türk bahçelerinde bulunmayan kalak, tandır gibi bazı unsurlar Van bahçelerinde bulunmaktaydı.

 

Van bahçelerinde meyve, sebze ve süs bitkileri bahçenin yeşil dokusunda bir araya getirilmişti. Van bahçelerinin oluşmasında ve yetiştirilen bitkilerin seçiminde iklim ve günlük gereksinimleri yanında dış dünya ile olan ilişkiler ve estetik kaygılar hakim olmuştur. Bahçede kullanılan bitkilerin seçiminde estetik değerlerden çok, mutfakta kullanılabilirliği, hızlı gelişen, budanabilen veya sağlamlık gibi değerler ön planda olmuştur. Gölge, renk veya koku gibi estetik değerler bahçenin hayat kısmında kullanılan bitkilerin seçiminde kullanılmıştı.

 

Van kent kimliğinde, bahçe kurma tarihin ilk dönemlerinden beri mevcuttu. Bu özelliğini 1960’lı yıllara kadar devam ettirdi. 1960’lı yıllardan sonra kentleşmeyle birlikte bu yapının giderek sarsıldığı ve yeni yapılanmayla birlikte dinamizmin dikkat çekici bir şekilde geliştiği görüldü. Bahsedilen yıllarda kent merkezlerinin hızlı gelişimi, yakın çevrede bulunan eski bahçelerin azalmasına ve bir kısmının da tamamen yok olmasına neden oldu. Bu süreç içinde şehrin eski yerleşim alanlarında bulunan bahçeli eski evler korunamadığı gibi var olanlar da küçüldü veya tamamen yok edildi.

 

 

Van’da Urartulardan günümüze kadar devam eden tarihsel bahçe düzenini yansıtan bir kaç kötü örnek dışında hemen hemen hiç kalmamıştır. Fakat eski bahçe düzenini bilen ve eski günleri hatırlayan kişiler halen yaşamaktadır. Bahçenin nitelikleri hakkında bu kişilerden fikir edinilebilmektedir. Van bahçe özelliklerini bu kişilerden tanımaya çalışarak, batı etkileriyle zenginleştirilmiş ama yozlaşmalardan arındırılmış biçimiyle yeniden oluşturmak ve böylece geleneksel Van bahçelerini yaşamak için ciddi bir çabaya girmek gerekmektedir. Bu konuda şehir bölge plancıların, mimarların, iç mimarların ve peyzaj mimarlarının geleneksel Van bahçe mimarisi bilgilerini, modern mimarı tasarımları ile bütünleştirip günümüz konut mimarisine aktarmalarını temenni ederiz. 

 

When the plant characteristics of Van gardens were examined, the most important feature of the gardens was naturalness. There wasn’t a definite axe on all of the gardens. In Van Gardens, liveability and functionality were at the forefront. All the needs such as eating, drinking, playing, resting, circulating, playing games were all realized in the garden. That’s why the importance of the garden is given to the functional part and garden is seen as a place that can be used and rested, not to be watched, but to be experienced.


Paylaş: