IŞIK KİRLİLİĞİ VE PARKLARDA AYDINLATMA

IŞIK KİRLİLİĞİ VE PARKLARDA AYDINLATMA
  Doç Dr. Ahmet Tuğrul POLAT
  4 Ekim 2016 Salı
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
TERAPİK PEYZAJLAR
2 Mayıs 2017 Salı

 

Nesnelere veya çevreye ışık uygulayarak en iyi şekilde görünüp algılanabilmesini sağlamak aydınlatma olarak tanımlanmaktadır. Güneş ve ay ışığının yeterli olmaması insanlığı bilimin ve teknolojinin gelişimiyle birlikte yapay aydınlatmaya yönlendirmiştir. 19. yüzyıla kadar mum, kandil, çıra ve yağ lambaları aydınlatma araçları olarak kullanılmıştır. T.A. Edisonun 1879da akkor telli lambayı yeniden icat etmesiyle aydınlatma farklı bir boyut kazanmıştır. Zaman içinde osmiyum, tantal ve tungsten tellerine geçiş ve deşarj lambalarındaki gelişim ile floresan lambaların yayılması ve ardından ışık yayan iyotları kullanan led lambalar aydınlatma konusunu bugünkü noktasına ulaştırmıştır.

Her şeyden önce ışık, doğal ya da yapay olsun, görmemize olanak veren bir enerji biçimidir. Işık varsa mekân, renkler, fikirler ve duygular vardır. Mekânın kimlik kazanması, görsel konfor ve estetik değerlere sahip olması, fizyolojik ve psikolojik ihtiyaçlara cevap verebilmesi için aydınlatma teknolojisinden yararlanılmalıdır. Görsel algılamanın en iyi koşullarda gerçekleşmesi, ilk kurulum ve kullanma harcamaları bakımından ekonomik olması, insan doğasına, estetik değerlere ve mimariye uygunluğu açılarından aydınlatma tekniği önem taşımaktadır.

İyi bir aydınlatma ile gözün görme yeteneğinin artması, göz sağlığının korunması, kazaların azalması, iş ve üretim alanlarında verimliliğin artması, enerji tasarrufu sağlanması, ekonomik potansiyelin artması, yaşam konforunun yükselmesi, suç oranlarının azalması, güvenlik sağlanması ve ticarette iş hacminin büyümesi gibi yararlar sağlanır.

 

 

IŞIK KİRLİLİĞİ

 

Doğru şekilde yapılamayan kentsel aydınlatma sebebi ile yapay ışığın atmosferdeki asılı toz parçacıkları sayesinde dağılarak gökyüzünü parlak hale getirmesine “Işık Kirliliği” denir. Ya da başka bir tanımlama ile belirli bir amaç için üretilen ışığın istenilen yerlerin dışına düşerek etkisiz aydınlatma yapması ve rahatsız edici sonuçların ortaya çıkması “ışık kirliliği” olarak tanımlanır.

Işık kirliliği her çeşit etkisiz aydınlatmayı kapsar. Bunların başlıcaları şunlardır; şehir gök kızarıklığı, (şehrin üzerinde kubbe biçiminde oluşmuş ışık), ışık taşması (yakın veya komşu alan veya nesnelerden taşarak gelen ışık), görsel keşmekeş (aşırı ve çeşitli ışık), göz kamaşması (yanlış aydınlatma aygıtı ve yanlış yönlendirilmiş ışık) ve dikine ışık (doğrudan gökyüzüne giden ışık).

Işık kirliliği kavramı, yirminci yüzyılın başlarına kadar bir anlam ifade etmezken gelişen teknolojiyle yapay ışık kaynaklarının aşırı ve yanlış kullanımları dolayısıyla aydınlatma tasarımında yapılan hatalar sonucunda ortaya çıkmış ve modern kentlerin karşılaştığı önemli sorunlardan biri haline gelmiştir.

Işık kirliliği, dış cephe aydınlatmaları, iç mekân aydınlatmaları, ilan ve reklâm panoları, yol, cadde, sokak ve spor alanları aydınlatmaları, park ve bahçe aydınlatmaları, güvenlik amaçlı yapılan aydınlatmalar, turistik tesislerin aydınlatılması, evlerden ve binalardan taşan ışıklar ile ortaya çıkmaktadır.

Yanlış aydınlatma araç ve uygulamaları ile oluşan ışık kirliliği, enerji kaybına, kamaşma ve aşırı yansıma ile göz sağlığı ile ilgili problemlere, doğal hayatı etkileyerek bazı canlı türlerinin yok olmasına, estetik açıdan olumsuz görüntülere, insanın sosyal yaşantısını etkileyerek çeşitli psikolojik sorunlarının artmasına neden olmaktadır. Işık günümüzde bir kirlilik ajanı olarak kabul edilmekte ve özellikle kent ortamına adapte olmuş bitki ve hayvanları strese sokarak foto periyotlarını bozmaktadır.

Bugün ışık kirliliğinin kent, insan ve canlı yaşamı üzerindeki olumsuz etkileri deneylerle kanıtlanmıştır. Bazı sayısal verilerle bunları sıralayabiliriz. Yapılan bir araştırmaya göre kırsal bölgelerde geceleri gözle görülen yıldız sayısı yaklaşık 2000 iken, aşırı ışıklandırılmış bir kent merkezinde bu sayı yaklaşık 5’tir. Bunun yanı sıra, nüfusun % 25’inin gökyüzü ve yıldızları tanımadığı ve samanyolunu hiç görmediği belirtilmektedir.

 

 

IŞIK İSRAFI

 

Günümüzde, kentlerde sadece sokak aydınlatmaları için harcanan enerji kentin toplam harcadığı enerjinin % 4 ile % 6’sına karşılık gelmektedir. Reklam amaçlı aydınlatmalar ve bina cephelerinin aydınlatılmasının oluşturduğu aydınlatmaların bu orana eklenmesi % 10’lara varan bir sonuç doğurduğu ve bu tür aydınlatmalarda Uluslararası Karanlık Gökyüzü Birliği’nin yaptığı araştırmaya göre, kullanılan enerjinin % 30’unun boşa gittiği ifade edilmektedir. Londra’da 2.9 milyon dolar, Paris’de 3.3 milyon dolar, New York’da 14 milyon dolar ve Amerika’nın tamamında 2 milyar dolar civarında dışarı ve yukarı giden ışık israf edilmektedir.

Ülkemiz ve diğer ülkelerde yapılan istatistiksel analizlere bakıldığında, elektrik enerjisinin % 20-25’i aydınlatma amacı ile değişik sektörlerde tüketilmekte olduğu görülmektedir. Doğru bir aydınlatma sistemi tasarımı yapmak ve görsel konfor koşullarını sağlamak koşulu ile aydınlatmada etkin enerji kullanımına ilişkin temel ilkelerin uygulanması sonucu, en azından aydınlatma amacı ile tüketilen enerjinin % 20’sinin tasarruf edilebileceğini ileri sürmek fazla bir iyimserlik olmaması gerekir. Türkiye’de uzaya kaçan elektrik enerjisinin parasal karşılığı yılda 6 trilyon TL’den fazladır. Buna şehirlerarası yol aydınlatması dâhil değildir.

Avrupa ülkelerinde ışık kirliliğini önlemek amacıyla çeşitli önlemler alınmıştır. Üye ülkeler ışık kirliliğine karşı ulusal ekonomiyi korumak, enerji tasarrufunu sağlamak amacıyla yasal düzenlemeler getirilmesi konusunda ortak karara varmıştır. Işık kirliliğine karşı mücadele konusunda halkı bilinçlendirmek amacıyla belirli aralıklarla eğitimler verilmesine ve konferanslar düzenlenmesine karar verilmiştir. Bu bağlamda ülkemizde ise ışık kirliliği tehdidine karşı girişimler 1990’larda başlamıştır. TUG (TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi), İ.T.Ü, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, TEDAS, TSE ve Karayolları Genel Müdürlüğü ile birlikte bir çalışma grubu oluşturulmuştur ve bu grup 2001 yılına kadar yaptığı araştırmalar sonucunda “Elektrik Dış Aydınlatma Yönetmeliği” yasa tasarısını hazırlanmıştır.  

 

 

PARKLARDA AYDINLATMA

 

Günümüz kent insanının doğaya özlemini gideren, eğlenme ve dinlenme için fırsatlar sunan ve yaşam konforunu artıran parklar, kentsel yeşil alan sisteminin en önemli unsurları olarak görev yapmaktadırlar. Parkların, estetik ve fonksiyonel ilkelere göre tasarlanması kullanıcıların memnuniyeti açısından çok önemlidir. Kent insanı, ulaşım ve erişimin yanında kent yaşamının stresi ile gün içinde sık sık dış mekânları kullanmaktadır. Gündüz kullanım sürelerine aydınlatma işlevi ile akşam ve gece saatleri de eklenerek parklardan yararlanma olanakları önemli ölçüde artırılabilmektedir. Özellikle sıcaklığın fazla olduğu yaz dönemi gece saatleri iklimsel açıdan daha konforlu olduğundan parkların kullanılabilmesi açısından aydınlatma bir zorunluluk haline gelmektedir.

 

Bu kapsamda park aydınlatmasında aşağıda belirtilen hususlara dikkat etmek gerekmektedir;

Ø  Parkların güvenlik gerektirmeyen ve pasif kullanılan alanlarda ışık kaynaklarının kullanım saatlerine kısıtlama getirilmelidir. Park genelinde aydınlatma aygıtlarının normal çalışma saatlerinin kontrollü olması ve gece yarısından sonra kapatılması gerekmektedir.

Ø  Dolaşım ve ulaşım sirkülasyonunun meydana geldiği dengeli aydınlatılmış yollar, yayalara yürüme rahatlığı ile beraber çevrelerindeki peyzaj öğelerini rahatlıkla algılayabilmelerini sağlayacaktır.

Ø  Zemin kaplama materyali yol aydınlatmasını etkiler. Dökme beton gibi basit materyalle oluşturulmuş yollarda daha düşük bir aydınlatma seviyesi kullanılabilir. Ancak tuğla gibi, daha koyu renkte ve karmaşık yaya yollarından kullanıcıda rahatlık hissi yaratması için aydınlatma seviyesinin yükseltilmesi gerekir. Geniş yaya yolları daha düşük aydınlatma seviyesi gerektirirken, dar yaya yolları daha yüksek bir aydınlatma gerektirmektedir.

Ø  Meydanların aydınlatma düzeneklerini de, çevresinde yer alan yollar, yapılar ve bunların işlev ile biçimleri etkiler. Meydanda bulunan dinlenme alanı, restoran ve kafe gibi alanların daha ilgi çekici atmosfer yaratacak biçimde aydınlatılması gerekir. Meydanın ilgi çekici ve toplayıcı özellikte olması için hem tabanın hem de onu sınırlayan öğelerin aydınlatmasının iç bükey yani bir araya getirici özellikte olması gerekir. Meydanın giriş ve çıkış noktaları belirgin ise, buralar meydanın diğer kısımlarına oranla daha yüksek aydınlanma düzeyinde aydınlatılmalıdır.

Ø  Spor sahalarının ve otoparkların aydınlatılmasını sağlayan aydınlatma sistemleri, yukarı doğru direkt akı yayımını azaltacak ya da tam olarak ortadan kaldıracak şekilde tasarlanmalıdır.

Ø  Çocuk oyun alanlarında aydınlatma oyun alanındaki aktiviteye göre yapılmalıdır. Çocukların oyun elemanlarını ve çevresindeki öğeleri rahatça algılayabilmeleri ancak yeterli ve doğru aydınlatma ile sağlanabilir. Oyun alanlarında yer alan aydınlatma aygıtları çocuğun gözüne ışığın direkt olarak gelmesini engelleyecek şekilde yerleştirilmelidir.

Ø  Başarılı bir cephe aydınlatması sadece mimari yapının estetik görünümünü değil, aynı zamanda bu yapıyı tüm peyzaj tasarımı ile bütünleştirir ve parıltısız rahat bir çevre oluşturur.

Ø  Aydınlatılacak olan parkta tüm ağaç ve bitki gruplarının aydınlatılması doğru değildir. Karakter bitkileri seçilerek bunların üzerinde vurgu yapılmaya çalışılır.

Ø  Bir bitkinin aydınlatılmasında kullanılacak uygun aydınlatma tekniği, bitkinin plantasyonda oynadığı role ve bitkinin beklenen görsel etkisine göre belirlenir. Işık yönünün (aşağı, yukarı veya yandan) seçimini bitkinin görünümü etkiler.

Ø  Bunun yanı sıra, bazı ağaçların karanlık bazılarının ise aydınlıkta bırakılması, bunlar üzerindeki derinlikle beraber siluet etkisinin de güçlenmesine yardımcı olur.

Ø  Ağaç gövdesinden belli bir uzaklığa yerleştirilmelidir. Yakına yerleştirilen veya gövde üzerine yerleştirilen aydınlatma elemanları ağaç gövdesi üzerinde ışık lekesi oluşmasına neden olur.

Ø  Çiçekli bitkilerden oluşan çiçek tarhlarının aydınlatılması ise ölçü ve büyüklüklerine göre yapılabilir. Çiçeklerin ömrü sürekli olmadığından ışıklandırma sisteminin, yeni düzenlemeler yapılmak istendiğinde kolaylık sağlayacak şekilde yerleştirilmesi önemlidir.

Ø  Gerek çim tarhları gerek ağaç ve yeşilliklerin aydınlatmasında dikkat edilmesi gereken bir başka önemli konu ise, kullanılan ışık kaynaklarının renkleridir. Soğuk renkli nesneler soğuk renkli ışıkta, sıcak renkli nesneler ise sıcak renkli ışıkta daha etkileyici görünürler.

Ø  Yapay göl ve gölet gibi hareketsiz su yüzeylerinin içeriden aydınlatılması ekonomik olmamakla beraber bazen imkânsız da olabilmektedir. Bu tarzda su yüzeylerinde gece algısını daha net sağlamak için gölün etrafında yer alan öğeler aydınlatılarak da bunların su yüzeyinde yansımaları sağlanabilir.

Ø  Havuz aydınlatmasında kullanılacak ışık kaynaklarının havuzun mavi rengini vurgulayacak şekilde seçilmesine dikkat edilmelidir. Su altı aydınlatma aygıtları havuzun içinde su bulunmadığı zamanlarda dikkate alınarak mümkün olduğunca gizlenmeye çalışılmalıdır.

Ø  Doğal ya da yapay su akıntıları, fıskiyeli havuzlar, su oyunlarının tasarlandığı alanlarda dikkat çekici etkiler yaratabilmek için güçlü noktasal ışık kaynakları kullanılmalıdır. Burada asıl amaç, su taneciklerini görünür kılabilmektir. Dolayısı ile ışık tanecikleri üzerinde ışık kaynaklarının görüntülerinin oluşmasına olanak sağlayan bir aydınlatma tasarımı her zaman doğru olacaktır. Bu görüntünün algılanabilmesi içinde daima arka planın az ışıklı olması gerekir. Bununla birlikte su öğelerini aydınlatırken renkli ışık kullanmaktan mümkün olduğunca kaçınılmalıdır.

Ø  Girinti çıkıntısı olmayan büyük afişler, seramik panolar ve resimlere ilişkin aydınlatma tasarımında öğe ışıklılığı çevre ışıklılığına göre en az üç kat fazla olmalıdır. Ayrıntı boyutları küçüldükçe ya da ayrıntılar koyulaştıkça, yüzeyde sağlanması gereken aydınlık düzeyi yükseltilmelidir.

Ø  Heykel, anıt tarzındaki öğelerin aydınlatma düzenekleri kurulurken, öğe ile çevresi arasında karşıtlık oluşturabilmek için, koyu renk öğelerin arkasında mavi göğün, açık renkli öğelerin arkasına ise ağaç dizisi gibi koyu renkli bir arka planın gelmesi önerilir. Öğe rengi koyulaştıkça, sağlanması gereken aydınlık düzeyi de yükseltilmelidir. Öğenin hem parlak yüzeyli hem de koyu renkli olması durumunda ise, öğeyi görünür kılmak çok zor olduğundan, bunların aydınlatılması yerine, dış çizgilerinin algılatılması yoluna gidilmelidir. Renkli gereçlerden yapılmış öğelerin, kendi renk türlerine uygun bir ışıkla aydınlatılması, daha etkili bir görünüm yaratır.

 

Kent parkları, kent insanının boş zamanlarını değerlendirdikleri ve yoğun kullanılan mekânlardır. Bu alanlar insanlara rekreasyon için çok sayıda fırsat sunmaktadır. Park içerisinde yer alan aktivite çeşitliliği çok fazladır. Bu aktiviteler için ayrı ayrı mekânlar, objeler kullanılmakta ve bunlar aydınlatılmaktadır. Aydınlatma teknolojisi hızla gelişmiş led ışıkların yer aldığı aydınlatma elemanları park alanlarının vazgeçilmezi haline gelmiştir. Park peyzajı üzerine yapılan aydınlatma projelerinde yeterli aydınlatma için gerekli standartlar dikkate alınmamaktadır. Park projeleri yoğun yaya ve patika yollarını kapsamakta bu yollar iki taraflı yüksek aydınlatmalar ile kısa mesafede kullanılarak aydınlatılmaktadır. Ayrıca, bol miktarda alçak aydınlatma, meydanlar ve spor alanları için büyük projektörler kullanılmaktadır. Bunu yanında park donatıları, mimari ögeler, yönlendirme ve bilgilendirme levhaları renkli ve etkili led ışıklandırma ile aydınlatılmaktadır. Estetik amaçlı bu uygulamalar görsel açıdan olumsuz manzaralara sebep olmaktadır. Parklarda meydana gelen bu ışık kirliliği milli servetimizden kaybettiğimiz hatırı sayılır bir enerji israfına neden olmaktadır. Ayrıca, park kullanıcılarının görsel kalite ve estetik değerlere ilişkin memnuniyeti açısından ışık kirliliğinin olumsuz fiziksel ve psikolojik etkileri bulunmaktadır. Bir park ziyaretçisi için gece vaktinde bitkilerin, topoğrafyanın ve gökyüzünün birlikte veya ayrı ayrı sergilediği eşsiz manzaralar ışık kirliliği ile bozulmakta ve algılanamamaktadır.

During design a park landscape, lighting projects doesn’t contain necessary standards for enough lighting. Unique views of plants, topography and the sky together at night prevented by light pollution and park visitors couldn’t perceive the details as well.

  

 

KAYNAKLAR

 

Aksay, C.S., Ketenoğlu, O., Kurt, L. 2007. Işık Kirliliği, AKÜ-Fen Bilimleri Dergisi 7(2)

Anonim1, 2016. https://en.wikipedia.org/wiki/Landscape_lighting

Anonim2, 2016. https://www.flickr.com/photos/sea-turtle/2044651495

Anonim3, 2016. http://scienceinpoland.pap.pl/en/news/news,407880,holiday-decorations-increase-light-pollution-of-the-sky.html

Anonim4, 2016. http://lightmynest.com/walkway-lighting-101/

Anonim5, 2016. http://www.fastcoexist.com/3043742/light-pollution-is-a-public-health-issue-its-not-just-making-you-tired-its-making-you-sick

Anonim6, 2016. https://en.wikipedia.org/wiki/Light_pollution

Demir, N. 2012. Peyzaj Aydınlatması: Antalya Mardan Palace Örneği, İstanbul Teknik Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi.

Dokuzcan, H. 2006. Işık Kirliliği Açısından Kent Aydınlatması ve Taksim Meydanı Örneği, Bahçeşehir Üniversitesi, F.B.E. Mimarlık Anabilim Dalı Çevre Tasarımı Programı, Yüksek Lisans Tezi.

Fitoz, İ., Sunar, P., Saraf, M. 2009. Işık Kirliliği Ve Aydınlatma Teknolojisi İle Hesaplaşan Kentler, V. Ulusal Aydınlatma Sempozyumu ve Sergisi, 07-10 Mayıs, İzmir.

Şirel, Ş. 1995. Aydınlatma Tasarımında Temel Kurallar, YFU Kitapçık No:07

 

Yavuz, C. 2004. Şehir Aydınlatmacılığı, Işık Kirliliği ve Aydınlatmada Enerji Verimliliği, Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Elektrik-Elektronik Mühendisliği Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.


Paylaş: