27 Nisan 2017 Perşembe
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
MİLLİ PARKLARDA ZİYARETÇİ YÖNETİMİ 23 Ekim 2017 Pazartesi |
Yrd. Doç. Dr. Ertan DÜZGÜNEŞ
Karadeniz Teknik Üniversitesi

Günümüzde yoğun kentleşme baskısı ve kentlerdeki yeşil alan yoksunluğu bireylerin doğal alanlara yönelme ihtiyacının artmasında etkili olmaktadır. Hızlı kentleşmenin neden olduğu ekolojik bozulmalar ile birlikte yoğun iş temposu ve stres bireyler üzerinde fiziksel ve ruhsal tahribatlara neden olmuştur. Dolayısıyla yeşil alanların bireyler üzerindeki yaşam kalitesini artırıcı olumlu etkilerini kentlilere sunmak son derece önemli bir konu haline gelmiştir. Bu anlamda belirtilen olumsuzlukları gidermede etkin bir role sahip olan yeşil alanlardan birisi de kent parklarıdır.
Kamusal alanlardan kent parkları bir yandan kent ekolojisi ve estetiğine katkılar sunarken bir yandan da bireylerin fiziksel ve ruhsal açıdan yenilenmelerine ve birçok aktif-pasif rekreasyonel faaliyetlerde bulunmalarına olanak tanımaktadır. Geçmişten günümüze gelinen süreç incelendiğinde kentsel açık yeşil alanların planlanmasında özellikle yoğun iş temposunun yaşandığı sanayi devrimi sonrası bireylerdeki düşük motivasyon ve beden yorgunluğunun önüne geçilerek bireylerin yaşam kalitesini yükseltmek hedeflenmiştir. Aslında bu noktada temel felsefe kırsal yaşamın kentsel yaşama entegrasyonu şeklinde düşünülebilir. Kenti yeşil altyapıya katarak bireylerin refahı, huzuru ve gereksinimlerini karşılama içgüdüsü ile doğaya yeniden dönmek istenmektedir. Öyle ki, yapılan bir araştırmada ameliyat sonrası hastanede kalış sürelerinin küçük bir orman parçasına bakan odada kalan hastalarda, bir bina duvarına bakan hastalardan daha kısa olduğu ve daha az ağrı kesici ilaçlara ihtiyaç gösterdikleri ortaya konmuştur. Aynı zamanda ruhsal ve duygusal yenilenmeye, korku ve üzüntüde ise azalmaya yol açmaktadır (Hodge, 1995).
Bu noktadan hareketle yaşam kalitesi kavramını farklı meslek disiplinleri içerisinde geniş bir yelpazede değerlendirmek mümkündür. Bu nedenle her meslek grubu bu kavramı tanımlarken farklı bileşenlerce sorgulamaktadır. Ancak en kapsamlı tanımlama olarak çevrenin ölçülebilir mekânsal, fiziksel ve sosyal bileşenleri ve bu bileşenlerin algılanma biçimlerini bir arada ele alan ve buna göre bireylerin algılama biçimlerinin sadece objektif özellikleri ile değil aynı zamanda bireysel etkilerin de değerlendirildiği bir yaklaşım gösterilebilir (Van Kamp ve ark., 2003). Bir başka tanıma göre ise bireyin yaşadığı kültür ve değer yargılarının hedef, beklenti ve standartlarla ilişkili olarak algılanma ve değerlendirilme biçimidir (WHO QoL Group, 1999).
1996 tarihinde gerçekleştirilen Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı Habitat II İstanbul Deklarasyonunun 30. ve 36. maddelerine göre yaşam kalitesinin ekonomik, sosyal, çevresel ve kültürel etmenlerin yanında köy, kasaba ve kentlerin fiziki ve mekansal koşullarına bağlı olduğu ve bu alanlardan din, dil, ırk, cinsiyet ayrımı gözetmeksizin her bireyin yararlanabileceği belirtilmiştir (T.C. Başbakanlık Toplu Konut İdaresi Başkanlığı, 1999).
Günümüzde Central Park (Amerika), Hyde Park (Londra), Tuileries Park (Paris) ve Göksu Parkı (Ankara) kentlerde çağdaş, yaşanılabilir alanlar sağlayan ve kentlinin yaşam kalitesini yükselten önemli kent parklarına örnek olarak verilebilir (Şekil 1). Özellikle ülkemizde de yeşil alanların öneminin anlaşılması ile kamu kurum ve kuruluşları da bu konuda önemli adımlar atmış ve atmaktadır.

Şekil 1. Kent parkları (sırasıyla Central Park, Hyde Park, Tuileries Park, Göksu Parkı)
Doğa ile baş başa kalabilme fırsatı sunan ve kent kültürünün oluşmasının yanı sıra kullanıcıların yaşam kalitesini artırmada önemli roller üstlenen kent parklarının yaşam kalitesindeki rolünü oraya koymada birtakım bileşenler bulunmaktadır. Bu bileşenler "fiziksel çevre", "doğal kaynaklar, sosyal altyapı ve hizmetler", "güvenlik", "kişisel ve toplumsal gelişim" ve "sağlık"tır.
Fiziksel Çevre: Yaşam kalitesinin belirlenmesinde nicelden ziyadede nitelik önemlidir. Dolayısıyla kent parklarının sahip olduğu yeşil alan varlığı, donatı elemanları, doğal ve yapay öğelerin niteliği kullanıcıların yaşam kalitesini artırıcı bir özellik sergilemektedir (Şekil 2).

Şekil 2. Sazova Parkı (Eskişehir)
Doğal Kaynaklar, Sosyal Altyapı ve Hizmetler: Parkın sahip olduğu bitki, hayvan, su varlığı veya jeomorfolojik çeşitlilik parkı kullanan kişilerin tercih edilebilirliğinde cazibe noktaları oluşturmaktadır. Bu özellikleri paralelinde sunduğu rekreasyonel etkinlikler ve sosyal altyapı ile kullanıcıların kötü alışkanlıklardan uzak durmalarında etkili bir rol üstlenmektedir (Şekil 3).

Şekil 3. Maggie Daley Park, Chicago
Güvenlik: Güvenlik kullanıcılar için önemli bir bileşendir. Kullanılan alanın kendi kontrolünde olduğunu hissetmek bireyin herhangi bir tehlike anında o alandan kolayca kaçabilmesine veya yardım alabilmesine imkan tanımaktadır (Altman ve Zube, 1989). Aynı zamanda park içerisinde bulunan donatı elemanlarının ve kullanılan malzemelerin, bununla beraber kamera sistemi gibi güvenlik ekipmanlarının da varlığı kullanıcıların kendilerini güvende hissetmesinde etkilidir.
Kişisel ve Toplumsal Gelişim: Kent parkları farklı din, dil, ırk, cinsiyet ve yaş gruplarının bir araya geldikleri, sosyal ve kültürel etkileşimde bulundukları kamusal alanlardandır. Konserler, mitingler, sanatsal gösteriler gibi yönleriyle kullanıcıların kişisel gelişimlerinde pozitif katkılar sunmaktadır.
Sağlık: Kent parklarının iklim kontrolü, su döngüsünü düzenleme, gürültü kirliliğini önleme ve karbon salınımını azaltma gibi çevresel katkıları bulunmaktadır. Bunun dışında barındırdığı aktif ve pasif rekreasyonel etkinliklerle kullanıcıların gerek bedensel gerekse ruhsal açıdan yenilenmelerine fırsat sunmaktadır.
Görülüyor ki, kent parkları eskiden olduğu gibi imar planlarında imar alanları ve ulaşım aksları dışında kalan "ücra" alanlar yerine günümüzde kente kimlik kazandıran ve kentli kültürünü oluşturma gibi kazanımlar sağlayan alanlarda tesis edilmektedir. Bir yandan kent mikro klimasını düzenlerken diğer yandan da kentlilerin ve diğer kullanıcıların yaşam kalitesini yükseltmektedir. Bu anlamda ekonomik ve siyasi ranttan uzak, bireylerin sosyalleşmesine fırsat tanıyan, bir yandan kişisel diğer yandan da toplumsal gelişime katkı sunan nitelikli park alanlarının planlanması ve tasarlanması için peyzaj mimarları, şehir plancıları, sivil toplum kuruluşları ve yerel yönetimlere önemli görevler düşmektedir.
Kaynakça
Altman, I. ve Zube, E. H., (1989). Public places and spaces, 164-165, Plenum Press, New York.
Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Konferansı Habitat II, Habitat Gündemi ve İstanbul Deklarasyonu, Hedef ve İlkeler, Taahhütler ve Küresel Eylem Planı, 1999. T.C. Başbakanlık Toplu Konut İdaresi Başkanlığı, Ankara.
Hodge, S. J., 1995, Creating and Managing Woodlands Around Towns, The Forestry Authority, Forestry Commission, Handbook 11, London.
World Health Organization QoL Group (1999) "The World Health Organization Quality of Life Assessment (WHOQOL)" Position Paper form the World Health Organization - Social Science and Medicine, 41: 1403 -1409.
Van Kamp, I.; K. Leidelmeijer; G. Marsman; A. de Hollander, (2003) "Urban Environmental Quality and Human well-being. Towards a Conceptual Framework and Demarcation of Concepts; a Literature Study", Landscape and Urban Planning, 65:5-18.
Urban parks are being built in areas that provide reconstruction, such as the creation of urban culture and urban identity, rather than the reconstruction areas and the "remote" areas outside the transportation axes. On the one hand, urban parks regulates the the cities microclimate while on the other hand it increases the quality of life of urban and other users. In this sense, landscape architects, city planners, non-governmental organizations and local governments have important duties to plan and design qualified parking spaces that are economically and politically savvy, give individuals the opportunity to socialize, on the one hand, and on the other hand contribute to social development.


