23 Ekim 2017 Pazartesi
| YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR |
|
KENT PARKLARININ YAŞAM KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ROLÜ 27 Nisan 2017 Perşembe |
Korunan alan statülerinden biri olan ve biyolojik çeşitliliğin korunmasında etkin rol üstlenen milli parklar, küresel ölçekteki kaynak çeşitliliği ile yerli ve yabancı ziyaretçiler açısından birer çekim noktası konumundadır. 19. yyden itibaren sanayi devrimi ve paralelinde artan bir ivme gösteren nüfus artışı, çevre kirliliği, küresel ısınma ve alternatif turizm hareketliliği milli parklar için tehdit unsuru haline gelmiştir.
Özellikle bu alanlarda gelişigüzel gerçekleştirilen turistik ve rekreasyonel etkinlikler doğal ve kültürel kaynak değerleri üzerinde ciddi hatta geri dönülemez tahribatlara neden olmuş ve olmaya da devam etmektedir. Dünya genelinde milli parkları tehdit eden en önemli dört tehdidin yönetim personeli eksikliği, flora ve faunaya müdahale, toprak erozyonu ve yerel uygulamalarla verilen zararlar olduğu vurgulamıştır (Maclish ve Tichnell, 1985). Milli parkların gen kaynağı sağlama, enerji üretimi, iklim denetimi ve biyolojik çeşitliliği koruma gibi işlevleri göz önüne alındığında ortaya çıkan ve bundan sonra çıkabilecek büyük ölçekli çevresel etkilerin göz ardı edilemeyeceği açıktır. Küresel ekonomik hareketliliğin önemli bir bileşeni olan turizm sektörünün kontrolsüz büyümesi de dikkate alındığında rekreasyonel ve turistik etkinliklere bağlı olarak kaynak değerleri üzerindeki etkilerin gözlemlenmesi, değerlendirilmesi, yorumlanması ve stratejilerin geliştirilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Öyle ki Dünya Turizm Örgütü (UNWTO)ya göre küresel çapta 2016 yılında 1.235 milyar kişinin turizm hareketliliğinde bulunduğu, 2030 yılında bu rakamın 1.8 milyar olacağı belirtilmektedir (UNWTO, 2017). Dolayısıyla doğal ve kültürel kaynak değerleri ile turizm arasındaki bu hassas organik bağın korunması son derece önemlidir.
Günümüzde birçok milli park ne yazık ki "kağıt" üzerinde gerçekleştirilen planlamalar nedeniyle o bölgede yaşayan yerel halk, alana gelen yerli ve yabancı ziyaretçiler ile diğer paydaşların beklenti ve ihtiyaçlarına cevap verememektedir. Bu nedenle alınan kararlar çoğunlukla turizm ve rekreasyonel amaçlarla çelişmekte ve kaynak değerleri üzerinde tahribatlara yol açmaktadır.

Meydana gelen tahribatların önüne geçebilmek amacıyla ilk olarak 1972 yılında 2. Dünya Milli Parklar Konferansında milli parklara yönelik olarak parkın içindeki ve dışındaki çevresel etmenleri inceleyen, iyileştirmeye yönelik eylemleri ortaya koyan yıllık park çevre raporunun hazırlanması tavsiye edilmiştir (Hockings, vd., 2004). Daha sonra IUCN tarafından birtakım yönetim planları ortaya konmuştur. Bu planlar üst ölçekli planlar olup biyolojik çeşitliliğin nasıl korunacağı, doğal kaynakların yönetimi ve alanda yapılacak faaliyetler arasında ilişki kurmaktadır (Cırık 2007). Bir korunan alan yönetim planında olması gereken özellikler şunlardır (Thomas ve ark., 2003);
- Açık ve anlaşılır olmalı,
- Kısa ve ayrıntılı olmalı,
- Doğru ve amaçlara uygun olmalı,
- Sistematik ve mantıklı olmalı,
- Kabul edilebilir olmalı,
- Pratik olmalı,
- Konuya odaklı ve etkili olmalı
- Ülkelerin kendi sistemlerine adapte edilebilir olmalı,
- AB, IUCN, RAMSAR, UNEP gibi uluslararası korunan alan sistemleri ve rehberleri ile uyumlu olmalıdır.
Bununla beraber IUCN bünyesinde yer alan Dünya Korunan Alanlar Komisyonu (WCPA) tarafından 1964 yılından günümüze bir takım yönetim modelleri geliştirilmiştir. Bunlardan birisi de "Ziyaretçi Yönetimi"dir.
ZİYARETÇİ YÖNETİMİ
Ziyaretçi yönetimi, ziyaretçiler tarafından gerçekleştirilen etkinlikler sonucu meydana gelen çevresel, sosyal, kültürel ve ekonomik etkileri ortadan kaldıran veya en aza indirgeyen, ziyaretçilerin sürdürülebilir çevresel tutum içinde nitelikli deneyimler elde etmelerini sağlayan, çevre kalitesini sürdürmesi yanında farklı türdeki deneyimler hakkında ziyaretçi memnuniyetini gerçekleştirmeye çalışan bir yönetim planıdır (Giongo, ve ark., 1994; Akten, 2009). Ziyaretçi yönetiminde temel amaç ziyaretçilerin memnuniyet düzeyini en üst seviyede tutmaktır. Ancak bunun yanında kaynak değerleri üzerindeki baskının artırılmadan sürdürülebilirliğini sağlanması elzemdir. Çünkü koruma ve kullanma arasındaki hassas denge göz önüne alındığında bu dengenin kullanıma kayması ancak kısa vadeli bir katma değere neden olacaktır. Ziyaretçi odaklı bu yaklaşımda her türden farklı insan grupları milli parkları ziyaret etmektedir. Bu nedenle kültürel farklılıkları dikkate alınması gereken yönetim modelinin etkin, uygulanabilir, koruma-kullanma dengesini gözeten ve katılımcı yaklaşımı içermesi gerekmektedir. Öyle ki, 5. Dünya Milli Parklar ve Korunan Alanlar Kongresinde katılımcılık konusuna yer verilmiştir. Buna göre yerel halkın korunan alanların tesis edilmesi ve yönetimi süreçlerine tam katılımlarının sağlanması ve buna yönelik mekanizmaların geliştirilmesine yönelik kararlar alınmıştır (IUCN, 2003). Gelişmiş ülkelerdeki yeni yönetim anlayışı koruma-kullanma dengesini gözeten katılımcı yaklaşımı içermektedir. Ancak katılım düzeyi, kimlerden oluşacağı, hangi zaman dilimlerinde gerçekleşeceği gibi konularda dünya genelinde ortak bir yaklaşım bulunmamaktadır.
Katılımcılığın sağlanması ile şu yararlar elde edilmektedir (Thomas ve Middleton, 2003);
- Alanı sahiplenme duygusunun oluşması,
- Alanın korunmasında elde edilecek başarının artması,
- Yönetim amaçlarından paydaşların haberdar olması,
- Yöneticiler ile ilgi grupları arasında iletişim mekanizmasının kurulması.
Bu nedenle katılımcılığın mutlak suretle uygulanması ve ilk aşamadan son aşamaya kadar yer verilmesi gereklidir. Bunun için farklı teknikler içeren uzun süreli gözlemlere ve ziyaretçilerin sosyo-demografik veri tabanı oluşturulmalıdır. Bu doğrultuda oluşturulacak etkinlik çeşitliliğinin alanın doğal ve kültürel kaynak değerleri ile uyumu son derece önemlidir.

Bununla beraber İngiltere Çevre Bakanlığı İstihdam Bölümü ve İngiliz Turist Kurulu (ETB) tarafından ziyaretçi kapasitesinin ve dağılımının sınırlandırılması, ziyaretçi-kaynak değeri arasında uyumun sağlanarak zararların en aza indirgenmesi ve ziyaretçi davranışlarının değiştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır (Mason, 2005).
Kronolojik bir sıralama yapılacak olursa ziyaretçi yönetimi ile ilgili öne çıkan yöntemlerden bazıları şunlardır;
- Taşıma Kapasitesi (C-CAP) (1964)
- Rekreasyonel Olanakların Dağılımı (ROS) (1978)
- Kabul Edilebilir Değişim Sınırı (LAC) (1985)
- Ziyaretçi Etkinlikleri İçin Yönetim Süreci (VAMP) (1985)
- Ziyaretçi Etki Yönetimi (VIM) (1990)
- Ziyaretçi Deneyimini ve Kaynağını Koruma (VERP) (1993)
- Korunan Alanlarda Ziyaretçi Etki Yönetimi (PAVIM) (2002)
- Milli Parklarda Ziyaretçi Etki Yönetimi (MPZEY) (2015)
Geliştirilen yöntemlerin temeli taşıma kapasitesine dayanmakta ve her bir yöntem bir öncekinden beslenerek geliştirilmiştir. Dolayısıyla her bir yöntemin kendi içinde avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. 2015 yılında Düzgüneş (2015) tarafından ortaya konan MPZEY haricinde diğer yöntemler Amerika ve Avrupanın yasal, sosyal ve kültürel şartları doğrultusunda geliştirilmiştir. Dolayısıyla farklı ülkelerde bu yöntemler uygulandığında kimi zaman yetersiz kalabilmekte ya da etkili olamamaktadır.
Küreselleşen yenidünya düzeninde ortaya atılan yeni fikir ve düşüncelere Türkiye de ayak uydurmaya çalışmaktadır. Bu nedenle bir takım yasal ve yönetsel düzenlemelere gidilmiştir. Milli park planları 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu ve Uzun Devreli Gelişme Planları (UDGP) ile yapılmaktadır. Ancak gelişmekte olan diğer ülkelerle birlikte ülkemizde de milli park planları yapılırken merkeziyetçi yapıdan uzaklaşılamadığı ve Küre Dağları Milli Parkı dışında ziyaretçi yönetimi ile paydaş katılımına olması gerektiği gibi yer verilmediği görülmektedir. 1958 yılında ilan edilen Yozgat Çamlığı Milli Parkı referans alındığında aradan geçen 59 sene düşünüldüğünde maalesef yasal mekanizmaların ne denli yavaş çalıştığı ortadadır. Ancak UDGPler incelendiğinde ziyaretçi yönetimine dair "iz"lerin bazı aşamalarda rastlandığını söylemek de yerinde olacaktır. Şöyle ki, sadece ziyaretçilerin etkinliklerini gerçekleştirebilecekleri alanların belirlenmesi ve buralara nasıl yönlendirilmesi gerektiği noktasında ilke ve kararların alındığı görülmektedir. Buna rağmen korunan doğal alanların sertifikalandırılmasını sağlayan ve uluslararası bağımsız bir kuruluş olan PAN Park ziyaretçi yönetim planlarının yapılmasını zorunlu hale getirmiştir. Dolayısıyla ülkemizde de ilan edilecek yeni milli parkların bu önemli kriter göz önüne alınarak yapılacağı belirtilmektedir.
Farklı coğrafyalarda ve kültürlerde milli park anlayışı değişkenlik gösterdiğinden ülkemiz ölçeğine inildiğinde Türkiyede bu alanların korunması için kendine özgü bir yönetim planı ve stratejisinin oluşturulması gerekliliği doğmuştur. C-CAP, LAC, ROS, VAMP, VERP, PAVIM ile Milli Parklar Kanunu ve UDGPler doğrultusunda Düzgüneş (2015) tarafından geliştirilen MP-ZEY ile bu açığın kapatılması hedeflenmiştir. Pilot alan olarak Trabzon ili Maçka ilçesi sınırlarında bulunan ve sahip olduğu kaynak değerleri ile uluslararası platformda tanınan Altındere Vadisi Milli Parkında uygulanmıştır. Bu yönetim modeli koruma ve kullanma olmak üzere iki temel eksen üzerinde işlemektedir. İlki koruma, ikincisi ise kullanmadır. Koruma-kullanma dengesinin sağlanabilmesi için öncelikle doğal ve kültürel kaynak değerlerine dayalı alan analizi yapılmaktadır. Koruma yapısının ortaya konulabilmesi için "Ekolojik Duyarlılık Analizi" ve "Görsel Peyzaj Analizi" ve kullanma yapısının belirlenebilmesi için ise "Etkinlik Alanları Envanterinin Çıkartılması" ve "Etkinlik Alanları için Mevcut Etki Sorunlarının Tespiti" gerçekleştirilmektedir. Tüm bu aşamalar katılımcı yaklaşım ile gerçekleştirilmektedir. Koruma ve kullanma değerlerinden elde edilen verilerin çakıştırılmasıyla "Etkinlik Eylem Planı" hazırlanmakta ve "Bütüncül Ziyaretçi Yönetim Çerçevesi ve Yönetim İlkeleri" belirlenmektedir.

Söz konusu yöntemde katılımcılığa yöntemin aşamalarında yer verilerek paydaşlara düşüncelerini ifade edebilme imkanı ve alınan kararları sahiplenmeleri sağlanmaktadır. Böylece uygulama noktasında gerçekleştirilecek faaliyetleri desteklemelerine imkan tanınmış olacaktır. Aksi halde paydaş katılımının göz ardı edilmesi istenilen hedeflere ulaşmada engel teşkil edeceğinden etkin bir koruma sağlanamayacaktır. Yöntem genellikle doğal kaynak değerlerine yönelik hazırlanan UDGP içerisine entegre edilebilecek bir ziyaretçi yönetim yaklaşımını ortaya koyması açısından önemlidir. MP-ZEY sayesinde temelde biyolojik çeşitlilik korunarak kaynak değerleri üzerindeki baskı ve tahribatın en aza indirgenmesi ve sürdürülebilirliğin sağlanması hedeflenmiştir. Elde edilen çıktılar ile geliştirilen bu yöntemin ülkemizdeki diğer milli parklar için bir rehber niteliği taşıyacağı düşünülmektedir.
KAYNAKÇA
Akten, S. 2009. Korunan Doğal Alanlarda Ziyaretçi Etki Yönetim Yaklaşımı (Gölcük Tabiat Parkı Örneği). Yüksek Lisans Tezi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Süleyman Demirel Üniversitesi, Isparta.
Cırık U. 2007. Milli parklar ve uzun devreli gelişme planları. TMMOB Şehir Plancıları Odası Yayını, 39, 45-50.
Düzgüneş, E. 2015. Milli Park Planlamasında Ziyaretçi Yönetimine İlişkin Yeni Bir Model Önerisi: Altındere Vadisi Milli Parkı (Maçka/Trabzon) Örneği. Doktora Tezi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Karadeniz Teknik Üniversitesi, Trabzon.
Giongo, F., Bosco Nizeyye, J. ve Wallace, N. 1994. A Study of Visitor Management in the Worlds National Parks and Protected Areas. Ecotourism Society.
Hockings, M., Stolton, S. ve Dudley, N. 2004. Management Effectiveness: Assessing Managements of Protected Areas, Journal of Environmental Policy and Planning, 6, 2, 157-174.
IUCN, 2003. Message of the Vth IUCN World Parks Congress to the Convention on Biological Diversity. Vth IUCN World Parks Congress, Durban, South Africa 2003, http://www.iucn.org/about/work/programmes/pa/pa.event/wcpa.wpc. Son erişim tarihi: 10 Kasım 2014.
Maclis, G.E. ve Tichnell, D.K. 1985. The State of the Worlds parks: An International Assessment of Resource Management Policy and Research. West View, Boulder, Co.
Mason, P. 2005. Visitor Management in Protected Areas of the Periphery: Polar Perspectives. Tourism and Hospitality Planning and Development, Vol: 2, No. 3, 171-190.
Thomas, L.ve Middleton, J. 2003. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. USA: Best Practices Protected Areas Guidelines Series No: 10, The World Conservation Union -IUCN, IUCN World Commission on Protected Areas-WCPA, Series, Editor: Adrian Phillips, Cardiff University, ISBN_13: 978-2831706733.
Thomas, L., Middleton, J. ve Phillips, A. 2003. Guidelines for Management Planning of Protected Areas. World Commission on Protected Areas (WCPA).
UNWTO, 2017. World Tourism Organization, Tourism Highlights, 2017 Edition.
The main goal in visitor management is to keep the level of satisfaction at the highest level. However, it is essential to ensure sustainability without increasing the pressure on resource values. Because, given the delicate balance between protection and use, this shift of use will only cause a short-term added value. In this visitor-focused approach, different groups of people from all sorts visit national parks. For this reason, the management model that needs to take into account cultural differences needs to include a participatory approach that considers the effective, feasible, conservation-use balance.


