POSTMODERN PEYZAJDA YOLLAR VE `AKS` KAVRAMI

POSTMODERN PEYZAJDA YOLLAR VE `AKS` KAVRAMI
  Fırat Can TOKURİ
  23 Aralık 2016 Cuma
YAZAR'A AİT DİĞER YAZILAR
MİNYATÜR PARKLARDA PEYZAJ MİMARININ YERİ
28 Eylül 2016 Çarşamba

Peyzaj projelerinin karakterini, etkilendikleri kültürleri ve düşünce akımlarını, estetik ve planlama başarılarını ortaya koyan, projelerin ana iskeletini oluşturan en önemli öğelerden birisi yollardır. Yollar peyzaj projelerinde yaya ve araç sirkülasyonunda ulaşım ve erişimi belirlediği gibi, yeşil alanlar için sınırlar da oluşturmakta ve bu alanların şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır. Özellikle kamuya açık ve geniş yeşil alanların projelendirme başarısı, doğru sirkülasyon planlamasından ve özgün tasarımlarla bu planlamanın optimum şekilde birleştirilmesinden geçmektedir.

Yollar planlanırken, kullanım amacı ve yoğunluklarına göre derecelendirme yapılmalı, yol genişlikleri ve şekilleri bu derecelendirmeye uygun olarak tasarlanmalıdır. Genellikle en geniş, olabildiğince düz ve en kısa sirkülasyon hattı olarak ortaya çıkan birincil yolların, aynı zamanda acil durum yolu ve ziyaretçiler için kestirme yol alternatifi olma fonksiyonları da vardır. Bu işlevleri de düşünülerek birincil yolların, tasarımla bütünlük içerisinde, alanın çeşitli bölgelerine eşit mesafede yaklaşabilecek şekilde tasarlanması, projenin başarısı için önemli bir adım olacaktır. Bu çok amaçlı ulaşım hattı, ikinci ve bazen üçüncü derece tali yollarla desteklenerek, kullanıcıların amaca uygun yönlendirilmeleri ve rahatsızlık duymadan her bölgeye ulaşabilmeleri sağlanmalıdır. Tali yolların gereğinden fazla kullanılması peyzaj alanını işlevsiz parçalara böleceği için tasarımın bütünlüğünü bozacak ve sonraki tasarım aşamalarında problem yaratacaktır. Yine bu ara yolların gereğinden az kullanılması da projenin başarısını olumsuz etkileyecek, eksik yolların yerleri ve şekilleri kullanıcıların tercihleriyle belirlenecektir. Bazı uygun alanlarda, sadece birincil yolların yapılması ve tali yolların, kullanıcıların sıklıkla tercih ederek oluşturduğu yürüyüş izlerine yakın tasarlanması da bir yöntemdir.

Özellikle kamusal peyzaj alanlarında önemli yeri olan ve kullanıcı tercihlerinde rol oynayan konulardan birisi de güven ve huzur duygusudur. Yolların doğru tasarlanmasıyla bu duyguların desteklenmesi mümkündür. Özellikle giriş bölgelerinde, nereye gittiği açıkça görülebilen, geniş yollar, ziyaretçilere daha çok güven verecektir. Peyzaj alanı içerisinde de genel olarak ani dönüşlerden ve fazla kapalı/gizli alanlar oluşturmaktan kaçınmak, görüş mesafesini olabildiğince uzun tutmak, ziyaretçilerin daha güvenli hissetmelerini ve huzurlu bir gezinti yapmalarını destekleyecektir.

 

 

PEYZAJ PROJELERİNDE AKS KAVRAMI

 

Her peyzaj projesinin en az bir ana aksı bulunmaktadır ve bu aks yalnızca yoldan ibaret olmak zorunda değildir. Örneğin; projenin odak noktasına yönelen ya da proje dışında bulunan birden fazla odak noktasını birbirine bağlayan ve dış çevreyle alanın iletişimini sağlayan; bitkilerle, sanatsal öğelerle ve her türlü peyzaj elemanıyla vurgulanmış; bazen de tamamen soyut çalışılmış bir hat da projenin ana aksını oluşturabilir. Bu aksın şekli ve işlevi, projenin karakterini ortaya koymak açısından oldukça önemlidir. Örnek verecek olursak; birbirini dik kesen, dikdörtgen havuzlarla desteklenen, simetrik, düz yollar özellikle İslam bahçelerinde ve sonraki dönemde de Rönesans bahçelerinde kendisini göstermektedir. Günümüzde de sıklıkla kullanılan bu uzun ve düz yollar bazen tematik amaçla, bazen alandaki özel bir objeye ya da kullanıma yönlendirilerek odak oluşturmak için, bazen de bitkilerle ve suyla desteklenerek estetik amaçlarla kullanılabilmektedir. Ege - Yunan bahçeleri ve Roma bahçelerinde ise arazinin engebeli yapısı, toplumsal düzen ve yaşayış etkileriyle, çok katmanlı, teraslı ve yuvarlak hatlı peyzajlar öne çıkmaya başlamıştır. Yüksek bölgelere yuvarlak seyir terasları inşa edilmiş, evlerin avlularında yuvarlak süs havuzları kullanılmış ve bunların çevresinde bitkilendirmeler yapılmıştır.

Peyzaj tarihine baktığımızda ana akslarda görülen şekil ve işlev farklılıklarının genelde inanışlarla, günlük yaşantıyla, toplumsal kültürlerle ve zamanın şartlarıyla ilgili olduğunu görürüz. Günümüzde ise bu ayrım biraz daha belirsiz bir hal almış, makinelerin kullanımıyla, düşünsel, sanatsal ve mimari akımların etkisiyle, doğayı şekillendirmede dinî ve kültürel sınırlar aşılmış, peyzaj alanlarının karakterleri de değişmiştir. Bölgesel ve toplumsal kültürlerin geliştirilerek devam ettirilmesi ya da bunların yok sayılarak yeni tarzların oluşturulması bireysel tercihlere bırakılmış ve dolayısıyla hem bölgeler hem de ülkeler bazında, özgür ama bütünlükten yoksun, karmaşık bir peyzaj yapısı ortaya çıkmıştır.

 

 

MODERN VE POSTMODERN PEYZAJ TASARIMLARINDA YOLLAR

 

Peyzaj projeleri de dünyada hâkim olan felsefe ve sanat akımlarından etkilenmekte, projelerin tasarım hedefleri de bu akımlar doğrultusunda şekillenmektedir. Modernist bir peyzaj projesinde yolların öncelikli amacı en rahat ya da en kısa yoldan bir sonraki alana insanları ulaştırmak olurken postmodernist bir projede yollar sanatsal öğelere dönüşebilmekte, bir ulaşım aracı olmaktan ziyade, görsel bir gösteriye ya da kişisel bir dışa vuruma konu olabilmektedir. Farklı amaçlar için oluşturulmuş bölgeler arasında ulaşımı sağlayan, yeşil alanların içine dağılmış ve işlevlerine göre planlanmış yollar postmodern akımda peyzaj alanının kendisini oluşturabilmekte ve yeşil alanlar bu yollar için bir yardımcı eleman ya da bir kontrast malzemesi olarak kullanılabilmektedir. Modernist akımda peyzaj alanının çevresiyle uyumu, doğallığı ve üstlendiği toplum mühendisliği görevi, postmodernist akımda yerini doğanın imgelerle taklit edilmesine, zıtlığın vurgulanmasına ve bireyselliğe bırakmıştır.

İmgelerin ve kişisel zevklerin öne çıktığı postmodernist akım, tasarımda genelgeçer kabulleri reddetmiş, “doğru”nun subjektifliğini vurgulamıştır.  Ancak tek başına incelendiğinde bu iki bakış açısı da genele hitap eden bir peyzaj projesinin başarısı için yeterli değildir. Yeşil alanların giderek kişiselleşmesi, tasarımcının bireysel tarzına ya da kamusal peyzaj alanlarının özelleşmesiyle tasarıma taraf olan müşterinin taleplerine göre şekillenmesi,  belirli bir ekonomik sınıfın hedef kitle olarak seçilmesine ve peyzaj alanlarının da ekonomik rant alanları arasına girmesine neden olmuştur.

Amsterdam’ın Zuidoost bölgesinde Mecanoo Peyzaj Mimarları tarafından  tasarlanan ve 2011 yılında tamamlanan Nelson Mandela Park (Bijlmerpark), 1960-1970 yılları arasında modernist akımın etkileriyle yapılanan Zuidoost bölgesiyle uyum içerisinde olması için, yine modernist bakış açısıyla tasarlanmıştır. Park; bünyesinde bulundurduğu spor alanları, oyun parkları, uzun bisiklet ve yürüyüş parkurları vb. birçok sosyal aktivite olanağı sayesinde, modernist parkların temel amaçlarından olan topluma yön verme rolünü üstlenmiştir. Parkın, düşük gelir grubundan insanların büyük ve sıkışık toplu konutlarda yaşaması sonucunda yükselmiş olan suç oranının düşmesine katkıda bulunduğu görülmüştür. Parkın plan görünüşüne baktığımızda, çevreyle bağlantılı ana sirkülasyon hattını ve aktivitelerin daha çok bu hat üzerinde oluşturulduğunu net olarak görmekteyiz. Gereksiz yollardan kaçınılmış, yollar ulaşım, koşu, bisiklet vb. belirli fonksiyonlar için belirli genişliklerde ve yumuşak hatlarla tasarlanmıştır.

Postmodern akımın öncülerinden ve teorisyenlerinden olan Peyzaj Mimarı Charles Jencks’in The Garden of Cosmic Speculation ve Northumberlandia adlı çalışmalarında ise fonksiyonellikten ziyade sanatın ve imgelemin ön planda olduğunu, yolların daha çok estetik amaçlarla, tasarıma şekil ve doku kazandırmak için kullanıldığını görebiliyoruz. Bu radikal örneklerin dışında, yine karakteristik bir postmodern peyzaj tasarımı olan ve peyzaj mimarı Allain Provost tarafından tasarlanmış Parc Andre Citroen incelendiğinde de doğanın, hem sanatsal bir ürün, hem de bir sergi sahnesi olarak kullanıldığını açıkça görmekteyiz. Birbirini dik kesen simetrik yollar ve bitki parterleri, bütün parka tamamen asimetrik olarak uzanan bir aksla net bir şekilde kesilmiş, postmodern akımın kuralları ve hiyerarşiyi reddeden tavrı simgesel olarak parkta yer bulmuştur.

 

Her ne kadar ele aldığımız örneklerde söz konusu akımların etkileri çok belirgin olsa da artık tasarımcılar bütün bu bakış açılarının harmanlandığı, pozitif özelliklerin bir araya getirildiği, ne çok kuralcı ne de tamamen kuralsız olan, hem topluma hizmet edecek hem de estetik ihtiyaçları karşılayacak çözümlere yönelmekteler. Belki de, mevcut bütün eleştirilere cevap barındıracak ve de günümüz toplumlarının ihtiyaçlarını olması gerektiği gibi karşılayacak olan bu yeni akım, neomodernizm adı altında şekillenmeye başlamıştır.

Landscape projects are also influenced by philosophy and artistic trends that are dominant in the world, and the design goals of the projects are shaped by these trends. In a modernist landscape project, roads where people are transported to the next area from the most convenient or shortest route, which is the primary objective, as well as roads can be transformed into artistic elements in a postmodernist project, and can be subject to a visual display or a personal outward expression rather than a means of transportation.

 

 


Paylaş: