1 Haziran 2016 Çarşamba
Bill Mollison 1960 ve 70lerde kendi başına, daha sonra da David Holmgren ile birlikte permakültür kavramlarını geliştirdi. Permakültür terimini; permanent=kalıcı, agriculture=tarım kelimelerinden türetti.
Mollison, permakültürü "doğal ekosistemlerin çeşitliliğine, istikrarına ve esnek dirençliliğine sahip verimli tarımsal ekosistemlerin bilinçli tasarımı ve bakımı" ve "doğa ile insanın uyumlu bir şekilde bütünleşmesi" olarak tanımlıyor. "Permakültür tasarımı uzun süreli ve düşüncesizce yapılan işgücünden çok, zamana yayılmış ve akılcı gözlemden çıkar" diyor.
Özetle, bu tasarım enerji ve su tasarrufunu, sürdürülebilir yerel gıda üretimini ve bölgesel kendine yeterliliği amaçlar. Mollisonun şekillendirdiği biçimiyle permakültür, bize gıda, enerji, barınak ve diğer ihtiyaçlarımızı sağlayan, bu arada da dünyanın kaynaklarını koruyan "sürdürülebilir bir dünyayı gözetme" sistemi ve ekolojik bir tasarım, yaratım modelidir.
Permakültürün on iki tasarım ilkesi, bir arada kullanıldıkları takdirde daha az enerji ve kaynak ile çevremizi ve davranış biçimlerimizi yaratıcı bir biçimde yeniden tasarlamamıza olanak tanıyacak olan düşünme araçlarıdır.
Bu ilkeleri uygulamaya dökmekte kullanılan yöntemler mekâna ve duruma uyum sağlayacak şekilde değişiklik gösterecek olsalar da, ilkelerin kendisi evrensel kabul edilmektedir.
Permakültürün ahlaki esasları -Yeryüzünü Gözetme, İnsanları Gözetme ve Adil Dağılım- söz konusu tasarım araçlarının kullanılmasına rehberlik eder, bunlardan gerektiği şekilde faydalanılmasını sağlarlar.
Çeşitli derinlik ve uygulama düzeylerinde anlaşılabilecek farklı bir bakış açısı sağlayan her bir ilke, bütüncül bir düşünce sistemine açılan bir kapı gibi düşünülebilir. (*)
GÖZLEMLEYİN ve ETKİLEŞİME GİRİN
Sükunet ve gözlemlemekle ilgili olan bu ilke, permakültür tasarımının temelini oluşturmaktadır. Ani değişimlerle dolu, her şeyin "hızlı" olduğu bir dünyada, mevsimleri gözlemleyebilmek, bir arazi parçasında meydana gelen mikroiklim değişimlerini izleyebilmek, rüzgâr, hava ve eğim örüntülerinin don bölgeleri ve bitkilerin büyümesi üzerinde nasıl etkileri olduğunu anlayabilmek, Yeryüzünü Gözetme ilkesini daha derin yönleriyle kavramaya başlamak için bir fırsattır. Bu aynı zamanda peyzaj projelerini nasıl tasarlayacağımız ve planlayacağımız konularında daha akılcı kararlar alabilmemizi sağlar.

ENERJİYİ YAKALAYIN ve MUHAFAZA EDİN
Bir tasarım aracılığıyla enerjiyi yakalama sanatı, gözlemleme ile yakından ilintilidir, böylece dışarıdan kaynak sağlama gereksinimimizi asgariye indirir. Bir bahçede enerjiyi yakalamak, ilkbaharda don bölgelerine narin fidanlar dikmekten kaçınmak demektir. Ya da, bir binanın güney cephesine bir sera/kış bahçesi kurarak güneşten azami şekilde faydalanmaktır; böylece hem mevsimi uzatabilir hem de bir evi güneşten edilgen kazanım yoluyla ısıtabiliriz. Amacımız, her fırsatta su, güneş ışığı, ısı, toprak, biyokütle ve verim yakalayarak kendimizi daha dirençli kılmaktır.
FAYDALI ÇIKTI ELDE EDİN
Olağan bir permakültür bahçesi, yararlı böcekleri çekecek uygun çiçeklerin eşlik ettiği, yenilebilir ürünlerin bulunduğu bir arazidir. Bir bina ise gizil bir ısı deposudur ve ayrıca güneş panellerinin yerleştirilebilmesini sağlayacak bir yapıdır. Ancak "faydalı çıktı" kavramı yalnızca yenilenebilir enerjiden veya sebzelerden ibaret değildir; faydalı çıktı, sosyal sermaye ile de ilgili olabilir.
KENDİ KENDİNİZİ YÖNETİN ve GERİBİLDİRİMLERE AÇIK OLUN
Fosil yakıtlar yaktığımızda atmosfere CO2 salarak ısıyı hapseder ve sıcaklığın artmasına sebep oluruz. Bu da buzların erimesine yol açar, dolayısıyla da yansıtıcı yüzeylerin yok olmasıyla daha çok güneş ışığı emilir ve çok daha yüksek ısılar meydana gelir. Tasarım ve uygulamalarımızın sorumluluğunu almalıyız.

YENİLENEBİLİR KAYNAK ve HİZMETLERİ KULLANIN ve DEĞERLERİNİ BİLİN
"Doğaya müdahale etmeyin."
Permakültür, mümkün olduğunca yenilenebilir kaynaklardan faydalanmayı amaçlar. Ekolojik yapılar inşa etmeyi, koruluklar oluşturmayı, toprak korumasını ve çok yıllık besin ürünlerinin ekilmesini, bunun yanında da tohum saklayarak yıllık ürünler ekmeyi de içerir.

ATIK ÜRETMEYİN
"Bugünün çöpü yarının madenidir", projeyi kurgularken atık üretmemek önemli ilkelerden biridir. Çöp olarak adlandırılan bitkisel atıklar komposta dönüştürülür ve bu kompost tasarladığınız bahçedeki yenilebilir bitkileri besler.
ÖRÜNTÜLERDEN AYRINTILARA DOĞRU TASARIM YAPIN
Büyük resme, yani nasıl bir sürdürülebilir yaşam örüntüsü oluşturabileceğimize odaklanın. Ev ile bahçe arasındaki "kenarı" ve besin ürünleri ile enerji hasadı bakımından bu ayrımı nasıl hem estetik hem de verimli kılabileceğimizi düşünün.
AYIRMAKTANSA TÜMLEŞTİRİN
Sebze bahçelerini çiçek bahçelerinden ayırmaya ve mekânımızı tasarlarken keskin sınırlar çizmeye yönelik kültürel bir eğilimimiz var. Oysa çeşitlilik meraklısı peyzaj mimarları, meyve bahçesi ile kır çiçeklerinin bulunduğu çayırlık ya da sebzeler ile faydalı böceklerin uğrak yeri olan çiçekler ne kadar iç içe olursa haşerelerin de o kadar az olacağını bilirler. Aynısı insanlar için de geçerlidir. Kültür çeşitliliği sağlıklı ve üretken bir kültür sağlarken, siyasi ve dini olarak tek tipli katı bir kültür kısırlığa, hatta sosyal ve siyasi baskıya yol açabilir.

KÜÇÜK ve YAVAŞ ÇÖZÜMLERDEN FAYDALANIN
Bu ilke, kolayca onarılabilen doğru teknolojiler ve yerelleşmeye dönüş ile ilgilidir. Tasarımı gerçekleştirirken en iyisi temel ihtiyaçlarımızı yeniden yerelleştirerek sistemlerimizin direncini olabildiğince artırmak ve onarabileceğimiz teknolojik seçeneklere sahip olmaktır.
ÇEŞİTLİLİKTEN FAYDALANIN ve DEĞERİNİ BİLİN
Biyolojik çeşitlilik sağlıklı ekosistemler yaratır. Ekinler, enerji kaynakları ve istihdam daha fazla sürdürebilirliğin yolunu açar. İnsanlar arasında çeşitliliğe değer verilmesi daha barışçıl ve adil bir toplumun oluşmasına yardımcı olur. Çatışma ve savaşlar sürdürülebilir kalkınmanın en büyük katilleridir.
KENARLARI KULLANIN ve MARJİNAL OLANIN DEĞERİNİ BİLİN
Doğadaki "kenar"lara verilebilecek örnekler şunlardır: bir ormanda havayı, güneş ışığını ve çiçek bolluğunu kendine çeken, yüksek dallardaki yapraklardan oluşan doğal bir gölgelik ile açıklığın buluştuğu yer; bir denizin ya da nehrin, omurgasızlar, balıklar ve kuşlarla dolu koyların verimli ara yüzü aracılığıyla toprakla buluştuğu yer; taşkın zamanlarında taşıdıkları toprak çökeltisi ve kum ile bolca bitkiye hayat veren akarsu yatağı ve suyun birleştiği bereketli yer; taşarak alüvyonlu toprakları yığan suyun ve bunları tutan düzlüklerin buluştuğu yer...
Doğadaki kenar kavramı, toprak, hava, ateş (güneş) ve su öğelerinin arasındaki karşılıklı ilişkilerin artmasıyla çeşitliliğin de artmasını anlatır. Bu doğal olgu, barındırdığı olağanüstü tür bereketliliği ile yaşama daha fazla fırsat tanır.
İnsan toplumunda kenar, kültür çeşitliliğinin olduğu yerdir. Burası, özgür zihinlerin ve "alternatif" olarak adlandırılan kimselerin yetiştiği, yeni fikirlerin gelişmesine izin verilen ve asla yaşlanmayacak olan bilgeliğin hak ettiği saygıyı gördüğü yerdir.
DEĞİŞİMDEN YARATICI BİÇİMDE FAYDALANIN ve ONA CEVAP VERİN
Doğanın seyri içinde her şey birbirini izler [ardıllık]. Yabani otlar toprağı istila eder, fakat onlar da böğürtlenler tarafından yerlerinden edilir. Daha sonra ise huş ağacı, akçaağaç ve katırtırnağı gibi toprağı dengeleyen öncü türler gelir. Hatta bunlardan son ikisi, meşe, kayın ve porsukağacı gibi yavaş büyüyen ılıman iklim türlerine ev sahipliği yapabilecek bir ortam yaratmak için azot da tutarlar. Ancak doğa devingendir ve otlayan hayvanlar, ağaçları deviren, bitkileri söküp götüren fırtınalar veya doruklarda yaşayan meşe ve kayın gibi bazı dev ağaçlar için pek de hoş karşılanır olmayan iklim değişimleri, bu ardıllılığı sekteye uğratabilir. Bir permakültür tasarımcısının karşı karşıya olduğu zorluk, tüm bu etmenlerin bir bahçe ya da arazi parçası üzerinde birbirleri ile nasıl bir etkileşim içinde olduklarını anlamak ve bu doğrultuda tasarım yapmaktır. Geyikleri çitin dışında bırakmadan bir koruyu yeniden canlandırmak ya da on yıl içinde güneş panelini gölgede bırakacak ağaçlar dikmek fayda sağlamaz.
Yazın daha yüksek ısılara, kışın ve baharda ise daha büyük miktarda yağmura ve rüzgâr hızı daha kuvvetli olan daha şiddetli fırtınalara neden olan iklim değişiminin tarımımızı nasıl etkileyeceğini de aynı ölçüde kavramalıyız. Daha sıcak yazlar, çıplak yaylaların hafif eğimli güney yamaçlarında üzüm bağlarının artmasını sağlayabilir. Aynı zamanda Quercus rubraların kuzeyde yaşayabilmesi için alan yarata bilir... O halde ne dikmeli ve yerleşim yerlerimize dirençli olacak biçimde nasıl tasarım yapmalıyız? Verilebilecek örneklerden bazıları, ekilebilir arazilere daha çok rüzgâr siperi koymak ve taşkın yataklarına inşaat yapmaktan vazgeçmektir.
Ne var ki bu ilkenin esası bahsi geçenlerden daha derindir. Benzinin ucuz olmadığı ve atmosfere salınan karbon miktarının ciddi ölçüde azaltılmak zorunda kalındığı bir dünya hayal etmeye davet etmektedir bu ilke bizi. Bunu yaparak, o dünyayı yaratmak için ilk adımları atmış oluruz. Sırtımızı permakültürün ahlaki ilkelerine -dünyayı ve insanları gözetme ve adil dağılım- dayıyor, planlarımızda ve eylemlerimizde bize yol gösterecek bir dizi ilkeden güç alıyoruz.
İnsanoğlu gezegenin yok edicisi de olabilir, kendi kendini seçmiş hizmetkârları da. Ahlaki değerlerimizi eyleme dökme, yani harfiyen "dediğini yapma" kapasitesine sahibiz. Permakültür tasarımı ile yerküre ile yararlı ve güçlü bir ilişki içine girme imkânını doğurmuş oluyoruz. Bir yandan doğayı belki de en kudretli ve bilge öğretmenimiz olarak kabul etme açıklığını ve mütevazılığını korurken, bir yandan da dünyamızın hizmetkârları olabiliriz.
İnanıyorum ki, insanlık olarak uykumuzdan uyandıkça ve farkındalığımız arttıkça kendi özel cennet bahçemizi tasarlamaktan vazgeçip, insanlığın geri kalanı ve biyosferle tamamen yakın bir ilişki kurmaya başlayacağız. Gün be gün kötüye giden bir gezegende ekolojik cennet bahçeleri inşa edemeyiz. Karşılıklı bağımlılığa dayalı ekolojik bir sistemin parçasıyız. Ekolojide "onlar" ve "biz" olamaz. Ayrıca, yalnızca kendisinin ve çevresindekilerin hayatlarını dönüştürmek değil, aynı zamanda ekolojik olarak dengeli, eşitlikçi ve daha yumuşak başlı bir dünya yaratmakta kendine düşeni yapmayı isteyen tasarımcılar için olan, ahlaki temelli bir tasarım sistemidir.
KAYNAKÇA;
* Bu makalenin Permakültür İlkeleri bölümü Maddy Harland,tarafından yazılıp " Permakültür İlkeleri "başlığıyla Permakültür Dergisinin 61. sayısında yayınlanmıştır.
* http://www.permacultureprinciples.com
* Permakültür - Sürdürülebilirliğin Ötesinde İlke ve Yollar, David Holmgren.
We lean our back to moral principles of permaculture, we receive power from a set of principles to guide us in our plans and in our actions. We have a capacity of obey the moral principles. By permaculture design we find an opportunity to create strong and beneficial relationship with the earth.


