ÇATI BOSTANI PROJESİ

 

Dilek Yürük

Peyzaj Mimarı

Permakültür Tasarımcısı

Eğitmen

 

 

Çatı bahçeleri dünyanın 7 harikasından biri olan Babilin Asma Bahçeleriyle başlayan bir geçmişe sahip. İçinde sedir, servi, hurma gibi boylu ağaçların yetişebileceği kök derinliğine göre ayarlanmış bu devasa yapılarda üst katların sulanması için Fırat nehrinden su pompalama sistemi bile kurulmuştu.

Zaman geçti, teknoloji gelişti, ihtiyaçlar değişti. Kentler hızlı bir dönüşüm içerisinde. Nüfus artışı, temiz ve sağlıklı gıdaya ulaşmanın zorluğu, giderek değişen yaşam tarzlarının getirdiği mimari anlayış, kentsel dönüşüm, yeşil ve kamusal alanların kent içerisinde giderek azalması, kentli insanların ve özellikle de çocukların toprakla / tabiatla bağlarının kopması sorunlarla birlikte farklı çözümlerin ortaya çıkmasına da neden oldu.

Bu çözümlerden biri olarak mart ayında Fransız parlamentosundan geçen "yeşil çatı" yasası, gelecekte inşası bitecek olan binaların eko-çatı yada solar panellerine sahip olmasını zorunlu hale getirdi. Ülkemizde gerçekleştirilen 4. Uluslararası Yeşil Çatı Kongresinde de konuşan Paris Belediyesi Yeşil Alanlar ve Çevre Müdürlüğünden Caroline Haas, Paris Belediyesinin 2014 - 2020 dönemi için şehirdeki yeşil çatı ve duvarların artırılmasını içeren bir strateji belirleyerek uygulamaya koyduğunu, bunun için Pariste 1 milyon metrekare yeşil çatı ve duvar uygulaması yapmayı planladıklarını ve işe ilk olarak Paris Belediye Binasından başladıklarını paylaştı. Bu konuşmada özellikle dikkat çekici bir nokta da yeşil çatıların aynı zamanda halkın tarımla uğraşabileceği mekânlara dönüşmesinin belediye tarafından desteklenmesi konusu idi.  

 

Çatı Bostanları Projesi işte tam bu süreçte birden fazla sunduğu çözümle ‘Çatı bahçeleri ve kentsel tarım ana fikriyle yola çıkarak Permakültür Tasarımcısı Peyzaj Mimarı Dilek Yürük, Gazeteci Pınar Dağ, Mimar Şehir Plancısı Tania Feldzerden oluşan inter disipliner bir ekip tarafından İstanbulda kurgulanmaya başlandı.

NEDEN ÇATI BOSTANLARI PROJESİ

Projenin üç ana konuya faydası permakültür ilkelerine bağlı kalınarak ve sürdürülebilirlik temasıyla çalışıldı:

  • Çevreye Faydası
  • Sosyal Faydası
  • Ekonomik Faydası

 

ÇEVREYE FAYDASI;

Çatı Bostanlarının çevreye olumlu etkilerinin başında kentteki ısı adalarının etkilerini azaltması söylenebilir, ayrıca bioçeşitliliğe olumlu bir iz bırakan çatı bostanları serinleme / havalandırma masraflarını da azaltıyor. Kış aylarında ise % 15 - % 20 arasında daha fazla ısı tuttuğu biliniyor. Ayrıca yağmur sularını emerek, kanallardan akıp giden suyun harcanmamasında da büyük bir rol oynuyor. Yani yağan yağmur bizim ekosistemimizde zarardan çok fayda sağlıyor. Yapılan araştırmalar çatının ömrünü uzattığını da ortaya koyuyor. Çatı bostanları ayrıca ses geçirmemeleriyle de biliniyor. Dışarıdan gelen sesi 40 desibel daha fazla azaltıyor. Elektromanyetik radyasyonu azaltıcı etkisi, havadan savrulan partiküllerin filtrelenmesi, karbondioksit ve oksijenin karşılıklı değişiminin sağlaması, gıdanın şehir içerisinden karşılanmasıyla uzak noktalardan gelirken yarattığı karbon ayak izinin azalması da bu başlıktaki kazanımlar olarak sıralanıyor.

 

SOSYAL FAYDASI;

Sosyal faydalar kentli insanın mutlu olması olarak özetlenebilir. (Yapılan araştırmalarda toprakla uğraşan kişilerin mutlu olma durumlarının daha yüksek olduğu kanıtlanmıştır.) Kişilerin gıdanın tohumdan ürüne tüm süreçlerinin içerisinde yer almaları ve gözlem yapmaları bu sayede sağlıklı ve mevsime uygun beslenme alışkanlığı kazanmaları, çevre bilinci, doğal kaynakların kullanılmasıyla ve korunmasıyla ilgili farkındalıkların oluşması, paylaşmak, topluluk olmak, iletişim kurmak, sorumluluk almak, sabırlı olmak, çocukların el becerilerini geliştirmesi, okul derslerindeki bazı konular için uygulama ve deneysel öğrenme ortamı yaratılması, kendi yiyeceğini yetiştirmeyi öğrenmek, şehirden uzaklaşmadan doğanın içerisinde olabilmek, insanların bir araya geldiği kamusal alanlar yaratmak, düzenlenecek eğitim ve atölyelerle bireylerin kişisel ve ruhsal gelişimlerini desteklemek, dezavantajlı gruplardaki (yaşlılar, engelliler, çocuklar) bireylere uygun gerçekleştirilecek tasarımlarla kişilerin hareket kabiliyetlerini arttırmak ve görünür olmalarını, topluluk içerisinde yer almalarını sağlamak.

 

EKONOMİK FAYDASI;

Ekonomik etki de kentli bireyin tüketici olmak dışında üretici olarak da kendilerini görebilmeleri temel noktaydı. Kısa sürede gıdaya ulaşmanın maliyeti düşürmesi, gıda güvenliği ve kalitenin artması, geri dönüştürülebilecek her türlü malzemenin uygun şekillerde ve yerde proje içerisinde kullanılması, kişilerin kendi gıdalarını yetiştirmelerinin bütçelerine yansıması, yağmur suyunun depolanarak bostanın sulama işleminde kullanılması ve işletme maliyetlerinin düşürülmesi, kullanılacak tüm tohumların atalık tohumlar seçilerek bostanın kendi tohum ihtiyacını karşılayarak sürdürülebilirliğini desteklemesi, gerçekleştirilecek atölye ve eğitim çalışmalarıyla bütçeye katkıda bulunulması.

 

 

ÇATI BOSTANI PROJESİNE NEREDEN/ NASIL BAŞLADIK

Pilot projenin uygulanacağı binanın seçimi yapılırken tüm bu faydalar düşünülerek hastane, yaşlı bakım evi, üniversite ve/ veya bunların bir arada bulunduğu bir yerleşke üzerinden kurgu yapıldı. Bina seçimiyle birlikte iş akış şeması,  zaman ve bütçe çizelgeleri hazırlandı.

Çatının böyle bir uygulamaya fiziksel uygunluğu için gerekli kriterlerin neler olması gerektiği ile ilgili bir liste oluşturuldu. Su yalıtımı, statik olarak uygunluk, güneş alma süresi, hakim rüzgarlar, çevredeki binaların çatıya etkileri (güneşlenme süresine etkisi vb.), güvenlik. Bu kriterlerde olumsuz olabilecek durumlar için alternatif revizyon senaryoları yazıldı.

Alanın en iyi şekilde kullanılması için tasarımlar yapıldı. Yatay ve dikey alanların hepsi değerlendirildi bu tasarımlarda. Dezavantajlı bireylerin de alana rahatlıkla ulaşmaları, kullanabilmeleri ve çalışabilmeleri için sebze dikim yatakları, dinlenme alanları onlara uygun halde planlandı. Kullanılan malzemelerin seçiminde % 60 gibi bir oranda (yükseltilmiş sebze yatakları, dinlenme alanı, kompost ve solucan gübresi) geri dönüştürülmüş ve dönüştürülecek olanlar tercih edildi. Sulama gibi süreklilik gerektiren konularda tek bir kaynağa bağlı kalınmadan alternatif çözümler de sisteme eklendi. Yağmur suyu toplama depolarıyla sulamanın bir bölümünün karşılanması hedeflendi.

Çatıda kullanılacak tüm bitkiler ve tohumlar türünü kendi tohumlarıyla devam ettirebilecek özelliklere sahip olanlardan seçildi (Atalık tohumlar). Bulunulun coğrafyaya ve mevsime uygun sebzelerin yetiştirilmesi temel hedeflerden biriydi. Kimyasal gübre ve ilaç kullanılmadan bu bitkilerin yetiştirilmesi öngörüldü. Genel olarak çatı bostanındaki bitkisel tasarımı bodur meyve ağaçları (sayısı çok olmamak koşuluyla), sebzeler, meyveler, şifalı otlar, yenilebilir çiçekler, yeşil salatalık bitkileri, bioçeşitliliği arttırmak amaçlı seçilen türlerden meydana gelmesi planlandı. Yaz ve kış mevsimlerine uygun olarak ekim / dikim takvimi ve tahmini hasat miktarları oluşturuldu.

Bostanın bakımıyla ilgili bir ekip oluşturulması ve bu ekibin düzenli olarak buradaki işleri takip etmesini sağlamak için yıllık ve aylık bakım çizelgeleri yazıldı.

Şehir tarımının nasıl yapılabileceğinin ipuçlarından, tohum çimlendirmeye, çocuklarla böcek hoteli yapmaktan, masallar gecelerine, domatesin bu coğrafyaya nasıl geldiğinin anlatıldığı bir tarih atölyesine kadar farklı başlıklarda çatı bostanının kullanılması amaçlandı. İnsanlar gönüllü olarak çalışarak ya da buradaki düzenli eğitim, atölye, söyleşi programlarıyla bir araya gelerek farklı kesimlerden topluluk olma kavramını da yaşayabileceklerdi. Mahalle kültürünün yeniden canlandırıldığı alanlar olarak çatı bostanları alternatif alanlar olarak kurgulandı.

Hastane ve yaşlı evi gibi daha spesifik yapılarda ise çatı bostanları iyileşme süreçlerine de etkili bir alan. Alzheimer hastaları için teropatik bahçelerin oluşturulmasının iyileşme süreçlerine katkısı yakın zamanda Fransada bu işin yaygınlaşmasına sebep oldu. Bireylerin buradaki faaliyetlere katılarak boş zamanlarını değerlendirmeleri yanında bu etkileriyle de çatı bostanları önemli bir ihtiyaç olarak kendini göstermeye başladı.

 

PROJENİN SON HALİ

Dünyadaki örneklere bakılınca görünen odur ki, çatı bostanları çatı bahçelerine bir alternatif olarak yerlerini kısa sürede kentlerde alacaklar.

Ancak ülke olarak bizim bu noktalara gelebilmemiz için iki konuda çalışmamız esas görünmekte. Bu sorunlardan birincisi bürokrasi. Avrupa ülkelerinde devlet tarafından fonlanarak desteklenen bir durumken bizde halen sadece romantik bir konu olarak çatı bostanlarının değerlendirilmesi ne yazık ki hızımızı kesmekte.

İkinci bir sorun ise inşaat firmalarının yaptıkları binaları çevreden kopuk olarak düşünmeleri hatta izole etme çabaları. Mahalle kültürü dediğimiz anlayışın bu tasarımlarla zayıflatılması. Ortak toplanma alanlarının iletişim kurmaktan uzak şık spor salonları, yüzme havuzları, standart çocuk oyun alanlarıyla sınırlandırılması. Çatı bostanı olan bir binada aslında bunların pek çoğuna çözüm bulunabilmekte iken sadece ekstra bir masraf kalemi olarak algılanması.

Değer taşıyan farklılıklar yaratmak ve toplumda farkındalık oluşturmak kamu ve özel sektörün görevlerinden. Bu yüzden bu konu üzerine düşünülmesi, uygulamaların desteklenmesi önemli. 

Çatı Bostanları projemiz şu anda uygulamanın gerçekleşmesi için uygun bir bina arayışında. Gerekli fonlama ve diğer konularla ilgili farklı kurumlarla görüşmelerimiz devam ediyor. Umuyorum ki, bir sonraki yazımın bu uygulamanın nasıl yapıldığı hakkında olabilmesi. Böylece kimlerle ve nasıl yol alabildiğimizi paylaşabilir ve bu konunun değerinin farkında olan kurum ve tasarımcılara ilham verebiliriz.

Proje ile ilgili sorularınızı catibostanlari@gmail.com adresinden iletebilirsiniz.

 

 

‘Roof Melons are going to take their places in cities in a short-term as an alternative to roof gardens. This concept is supported by government funding in Europe but in Turkey Roof Melon approach couldnt go further than a romantic subject. Unfortunately, this approach retards us.

 

 


Paylaş: