GÜBRELERKEN YAKMAYIN, YANMAYIN!

Ayhan ŞENER

 

Ziraat Mühendisi

 

 

1-      GİRİŞ

Yanlış gübreleme bitkileri yakar, bu da, yetiştiricinin bitki kaybıyla yanmasına neden olur. Bitkilerin tuzluluğa dayanıklılık durumlarının bilinmesi, yetiştiriciye, bitki ve gübre seçimi, gübreleme derişimi ve sıklığının belirlenmesi ve kök ortamının yüksek tuzluluğa karşı yıkanması konusunda yarar sağlar.

 Bu makale, tuzluluğu etkileyen faktörler, yüksek tuzluluğun belirtileri, tuzluluğun ölçülmesi ve bitkilerin tuzluluğa dayanıklılığına göre sınıflandırması konularında bilgi vererek, yetiştiricinin, yakmadan ve yanmadan gübreleme yapmasını sağlamak amacıyla yazılmıştır.

II- TUZLULUK (EC=Electrical Conductivity= Elektriksel İletkenlik)

Bir tuz çözeltisindeki pozitif veya negatif iyonlar serbestçe hareket ederler. Bu çözeltiye iki metal levha konup, biri bir pilin pozitif kutbuna, diğeri negatif kutbuna bağlanırsa, katyonlar negatif levha, anyonlar ise pozitif levha tarafından çekilirler. Bu şekilde çözeltide bir elektrik akımı oluşur ve şiddeti, iyon miktarına bağlıdır. Elektriksel geçirgenlik (EC=Electrical Conductivitiy), bir geçirgenlik ölçme cihazıyla ölçülür ve sonuç milimhos/cm(mmhos/cm) olarak belirtilir.mho, direnç birimi ohm`un tersidir. Günümüzde mmhos/cm yerine milisiemens/cm (mS/cm) birimi kullanılır.

Bir toprağın veya harcın tuzluluğunun belirtilmesinde, saturasyon ekstraktı metodu, süspansiyon(1:2) metodu ve ıslak kök ortamı drenaj ECsi(PourThru) metodu olmak üzere, genelde, üç farklı yöntem kullanılmaktadır. Saturasyon ekstraktı metodunda, önce satüre edilmiş toprak macunu hazırlanır. Bu macun, toprak ve suyun bir karışımı olup, su ile iyice doyurulan bir toprağın bir spatüle alındığında, kendi ağırlığının etkisiyle kolaylıkla düşecek kıvama gelmiş halidir. Satüre edilmiş yani suyla doyurulmuş topraktan, vakumla alınan su ve erimiş tuzlara, saturasyon ekstraktı denir. Elektriksel geçirgenlik ölçümleri de saturasyon ekstraktında yapılır. Sonuç EC(mS/cm ) olarak belirtilir. 

Saksıdaki kök  ortamının  alttan 2/3ü örnek olarak kullanılır. Üstteki 1/3lük tabaka kullanılmaz.Saturasyon yönteminde, kök ortamından 300 ml alıp, behere yerleştirilir ve yavaş akan saf suyla sürekli karıştırılarak macun haline getirilir. Karışım 60 dk. bekletilip, filtreden geçirilir veya vakumla filtreden çekilerek ölçüm yapılır.

 Süspansiyon (1:2) yönteminde, behere 50-100ml kök ortam konup, üzerine iki hacim saf su katılarak iyice karıştırılır. Çözelti 30-60 bekletilerek ölçüm yapılır.Bu metot, hazırlanış ve sonuçlanma yönünden çabuk olmasına karşın, saturasyon ekstraktı metodu kadar hasas değildir

 Islak kök ortamı drenaj ECsi (PourThru) da , kök ortamı ölçümden bir saat önce sulanır. Saksı 30-60 dk. drenaja bırakılır. Drenaj bitince, saksı altlığa konur ve  kök ortamının yüzeyi sulanarak altlıkta 50 mllık drenaj çözeltisi sağlanıp, ölçüm yapılır. Bu 50 mllik drenaj çözeltisini elde etmek için üstten verilecek su  miktarı  10 cm çapındaki saksı için 50 ml, 15 cmlik  saksı  için ise 75 mldir.Bu yöntemde, çözelti hazırlanması gerekmediğinden, yetiştirici, kolay ve çabuk bir şekilde ölçüm yapabilir.

Saf su elektriği geçirmez. EC ne kadar yüksekse, çözeltinin elektriksel iletkenliği de o kadar yüksektir. Kök  ortamının ECsi bitkinin gübreleme durumu konusunda bilgi verir. EC Metre (elektriksel iletkenlik ölçüm cihazı) çözeltideki gübreler dahil tüm tuzların toplamını ölçer fakat bunların tipi ve her birisinin miktarı konusunda bilgi vermez.

 

A.    Asit, Baz ve Tuz oluşumu

Asitler, suda çözündükleri zaman (H+) iyonlar veren, çoğu ekşi lezzetle ve aşındırıcı olup, turnusolün  mavi rengini kırmızıya çeviren hidrojenli bileşiklerdir. Alkali veya baz denen maddeler ise, suda çüzündüklerinde (OH-) iyonu verirler ve asitlerin kırmızıya çevirdiği bitkisel mavi rengi eski haline döndürüp, asitleri nötrleştirebilirler. Bir asit ve alkalinin birleşip, asitin (H+) nin bir metalle yer değiştirilmesiyle tuz ve su oluşur:

H2SO4+2KOH à K2SO4+2H2O

Eğer tuzu katı halde elde etmek istersek,suyu buharlaştırırız. Kalan iyonlar, tekrar birbirlerini çekerek tuz kristalleri oluştururlar. Birçok kişi tuz denince sadece NaClyi düşünür fakat gübrelerin hepsi bir tuzdur.

B.     Tuzluluğu (EC)yi Etkileyen Faktörler

 

1-      Gübreler

      Kök ortamının ECsi bitkilerin beslenmesinin düzenlenmesinde kullanılabilir. Her sulamada sulu gübre verilmesinde kök ortamı ECsi periyodik sulu gübre verilmesine göre daha süreklidir. Periyodik sulu gübre uygulamasında gübrelemeden sonra ortamdan örnek alınma zamanının süresi ve gübrelemeler arasında sadece su verilmesi, tuzlulukta değişmelere neden olur. Gübreler kök ortalamının ECsini etkiler. En önemlileri NO3, NH4,PO4, K, Ca, Mg, SO4 ve Cldir. Organik maddedeki bileşikler de çözünebilir duruma geçtiklerinde ECyi etkiler.

2-      Sulama Suyu

Suda yüksek derişimdeki Ca,Mg,SO4,Na ve HCO3, ECyi yükseltir. Aşırı HCO3, zamanla kök  ortamı pHnı da zarar verici seviyeye çıkarır. Tohum çimlenmesi ve çelik köklenmesinde, saturasyon yöntemine göre ECnin, 0.5 mS/cmden yüksek olması zararlıdır. Gelişmiş bitkiler, genç bitkilere göre tuzluluğa daha dayanıklıdır

3-      Sulama Yöntemi

 Kök ortamı ECsi yıkamayla düşürülebilir. Aşırı yıkama veya açıkta aşırı yağış düşük EC sorunlarına yol açar.

4-      Kök Ortamı

Bazı kök ortamları temel gübre olarak katılan gübre miktarlarının fazlalığı nedeniyle yüksek ECye sahiptir. Bunlar gelişmiş bitkiler için uygundur. Sphagnum yosunu düşük EC içerir. Hindistan cevizi torfu (cocopeat,coir) genelde saturasyon yöntemine göre  0.5 mS/cmden daha yüksek ECye sahip olduğundan, tohum  çimlenmesi ve çelik köklenmesinde uygun değildir.

5-Bitkinin Besin İsteği

Genelde sera bitkileri ıslak kök ortamı drenaj ECsi (Pour Thru) 2.0-3.5 mS/cm olduğunda iyi gelişir fakat hassas bitkiler için optimum büyüme 1.0-2.6 mS/cmde olur.Bazı bitkiler yüksek seviyede gübreleme isterler ve 2.6-4.6mS/cm  uygundur.

6-      Bitki Gelişme Safhası

Bitkinin besin gereksinimi, bitki  gelişme safhasına göre değişir. Fideler ve köklenen çelikler ,düşük seviyede besin isterler ve gelişme artıkça besin ihtiyacı da artar. Aktif şekilde büyüyen bitkiler, en yüksek besin ihtiyacında olup, süs bitkilerinde, çiçeklenme ve tomurcuklanmayla besin gereksinimi azalır. Bir çok süs bitkisinde, çiçek yaşam süresi, gübrelemenin, tomurcuk görünümünde veya çiçek açımından hemen önce azaltılması  ya da durdurulmasıyla artmıştır.

C) Farklı Yöntemlere göre, Aktif Şekilde Gelişen ve Orta Seviyede Besin İsteyen Bitkiler için EC Seviyeleri( mS/cm):

 

1:2                   Saturasyon      PourThru         Açıklama

0-0.25              0-0.75            0-1.0               Çok düşük:Hızlı büyüme için yetersiz seviyede besin içerir.

0.26-0.75         0.76-2.0         1.0-2.6            Düşük:Fideler, yazlık çiçekler ve tuza hassas bitkiler için                                                                                                    uygun

0.76-1.25        2.0-3.5            2.6-4.6            Normal:Gelişmiş bitkilerin çoğu için uygun. Tuzluluğa hassas bitkiler için                                                                                          yüksek.

1.26-1.75         3.5-5.0           4.6-6.5            Yüksek:Özellikle yüksek sıcaklıkta büyüme ve gelişme azalır.

1.76-2.25         5.0-6.0           6.6-7.8            Çok yüksek:Su alımını azalttığından tuzluluk zararı ortaya çıkar. Büyüme                                                                                           hızı azalır. Yaprak kenarlarında yanıklık ve bitkide solma görülür

>2.25              >6.0                >7.8                Aşırı: Birçok bitkide tuz zararı oluşur. Hemen yıkama gerekir                                                                                                                            

 

 

 

D) Aktif Olarak Gelişen Sera Bitkilerinin Besin Gereksinimleri ile Saturasyon ve PourThru yöntemine göre EC Seviyeleri (azotun %30u NH4-Ndur):

                                                                                                                                                                                                    Ek Gübreleme  Gerekmez                     

Amaryllis, crocus, Narcisus

Düşük Gübreleme Gerekir

Saturasyon EC :0.76-2 mS/cm,PourThru EC: 1.0-2.6 mS/cm

Aconitum,AfricanViolet,Ageratum,Anemone,Anigozanthos,Asclepias,Aster,Astilbe,Azalea,Balsam,Begonia,Caladium,Calceolaria,CallaLily,Celosia,Cineraria,Coleus,Cosmos,Cuttings,Cyclamen,Freesia,Geranium,Gerbera,Gloxinia,Impatiens,Marigold,NewGuineaImpatiens,Orchids,Pansy,Plugs,Primula,Salvia,Streptocarpus,Snapdragon,Zinnia

Orta Gübreleme Gerekir

Saturasyon EC: 1.5-3.0 mS/cm,PourThru EC:2.0-3.5mS/cm

Alstroemeria,Alyssum,Bougainvillea,Calendula,Cactus,Christmas,Carnation,Cauliflower,Centaurea,Cleome,Clerodendrum,Crossandra,Dahlia,Dianthus,DustyMiller,Exaum,Geranium,Hibiscus,Hydrangea,Jerusalem Cherry,Kalanchoe,Larkspur,,Lily,Lobelia,MorningGlory,Onion,OrnamentalKale,OrnamentelPepper,Oxalis,Pepper,Petunia,Phlox,Platycodon,Portulaca,Ranunculus,Rose.Sunflower,Tomato,Verbena,Campanula

Yüksek Seviyede Gübreleme Gerekir

Saturasyon EC: 2.0-3.5mS/cm,PourThru EC:2.6-4.6mS/cm

Chrysanthemum,Poinsettia,Vegetative Petunia

E)Sebzelerde Tuzluluk

Dayanıklı bitkiler: Pancar, kuşkonmaz ve ıspanak.

Orta derecede dayanıklı bitkiler: Domates, lahana, biber, karnabahar, karpuz,patlıcan, havuç, soğan,bezelye,kabak ,hıyar ve kavun.

Hassas bitkiler: Turp , fasulye, marul, bezelye

F) Meyvelerde Tuzluluk

 Dayanıklı bitkiler:Hurma

Orta derecede dayanıklı bitkiler:Zeytin,Üzüm,İncir,Nar

Hassas bitkiler:Çilek,Ahududu,Limon,Portakal,Elma,Greyfurt,Şeftali,Kayısı,Badem,Armut

 

G) Tuzluluk Belirtileri

Yüksek tuzluluk,sürgün ve kök gelişmesini azaltır.Alt yapraklarda sararma başlar,daha sonra yaprak uçları ve kenarlarında yanma ve kurumalar görülür.Kök ortamı kuruyunca ,bitkiler,kök uçlarının ölmesi nedeniyle, su ve besin alamadığından solma ve sararmalar oluşur.Yüksek EC Pythium kök çürüklüğünün artmasına da neden olur. Fideler yüksek tuzluluğa gelişmiş bitkilere göre daha hassastır. Afrika menekşesi ve Açelya özellikle hassas olup, saturasyona göre 1.5mS/cmden yüksek ortamlarda yetiştirilmezler. Aslanağzı çiçeği orta dayanıklı olup ,2.5mS/cmden düşük ortamlar uygundur.Bir çok ev bitkisi de hassas olup, bunların EC seviyeleri konusunda yeterli araştırma yapılmamıştır. Yüksek tuzlulukta bitki bodurlaşır,çiçeklenme azalır ve gecikir.

Yüksek tuzluluk, bitkinin su alımını azaltarak veya bazı iyonların zehirlilik oluşturmasıyla zarar yapar. Belirli iyonların (Mn ve B) zehirlilik etkisi çok sık görülmez fakat N ve Klu gübrelerin bitkice alınan ve yıkamayla kaybedilenden daha fazla verilmesi ve iyice çürütülüp, yıkanmamış ahır gübresi kullanılmasıyla daima yüksek tuzluluk oluşur. Tuzluluğun zararı özellikle yüksek sıcaklık ve düşük nem şartlarında daha çoktur. Tohumun çimlenmesi yavaş ve fideler lekelidir. Bitkide yavaş büyüme ve bodurlaşma görülür. Yapraklar koyu mavimsi renkten sarı renge kadar değişebilir. Ayrıca özellikle alt, yaşlı yapraklarda nekrotik lekeler, yaprak yanıklığı ve dökülme de görülebilir. Eğer kökler zarar görmüşse toprak nemli olsa bile yapraklar solar. Tuzluluğun esas etkisi köklere olmasına rağmen, bitkinin üst kısmında belirtiler görüldüğü halde, kökler görünüşte etkilenmemiş olabilir. Bu durumda tuzlar yapraklara taşınmış ve suyun buharlaşmasıyla tuz konsantrasyonu zehirlilik seviyesine ulaşmıştır.

Tuzluluğu önlemek için; Harç nemli tutulmalı, kuru harca kuru ve sulu gübre verilmemeli, sulu gübreler harçta drenaj oluşturacak miktarda verilmeli; çok kuvvetli sulu gübreyle aralıklı gübreleme yerine, zayıf sulu gübreyle sık gübreleme yapılmalı; sulu gübrelerin yapımında kolay eriyen, verilen besin element miktarına göre tuzluluk etkisi en az olan ve birden fazla besin maddesi içeren gübreler kullanılmalı; harçta tuzluluk yüksekse harç suyla yıkanmalı, bitkiler gölgede tutulmalı ve zemin sulanarak oransal nem yükseltilmelidir.

Sulu gübrenin her sulamada uygulanması, bitkinin gelişmesi ve mevsimin yaza dönüşmesiyle, sulamayla verilen gübre miktarı arttığından, tuzluluğun yükselmesine de yol açar. Bunu önlemek için, ya sulu gübre yarı kuvvetine indirilir, ya da suyla dönüşümlü olarak verilebilir. Yapılacak en uygun şey, sulu gübre kuvvetini ayarlayıp, sulu gübrelemeyi , her sulamada  yapmak ve harçtaki tuzluluğu en az ayda bir kere ölçüp, gerektiğinde yanlızca su vererek yıkamaktır.

Sera toprağında tuzluluk yüksek ise, 82-136 litre/m2 su 4-5 güne bölünüp, günlük aralıklarla yağmurlama borularıyla verilerek toprak yıkanması yapılabilir.

Demek oluyor ki, harçta ve toprakta tuzluluk, bitkinin gelişmesini sınırlandıran en önemli faktördür. Harçta temel gübre öncesi ve sonrası tuzluluk kontrol edilmeli, bitkinin gelişme devresinde, sürekli sulu gübre uygulanması yapılırken, sulu gübre kuvveti iyi seçilmeli ve tuzluluk belirli aralıklarla (en az ayda bir) ölçülerek gerektiğinde harç suyla yıkanmalıdır.

 

EC seviyesi çok düşük ise bitki bodurlaşır ve yapraklarda besin noksanlığı nedeni ile renk bozukluğu başlar. Özellikle N noksanlığı alt yapraklarda sararma ile görülür. Alt yapraklarda damarlar arası sararma ise Mg noksanlığıdır. K noksanlığı ise alt yapraklarda damarlar arası sararma ve yaprak kenarlarında ölü dokular oluşturur.

 

III- SONUÇ

 

Süs bitkileri için piyasada satılan ticari gübreler,genelde ,çiçekli bitkiler , yapraklı bitkiler ve tüm süs bitkileri için olmak üzere, üç tipte olup,bitkilerin tuzluluğa dayanıklılık sınıflamasına bakılmaksızın,birçok bitkiyi kapsamaktadır.Çoğunun besin seviyeleri, tuzluluğa hassas bitkiler için çok yüksektir.Özelikle yavaş etkili granül ve çubuk gübrelerin mineralizasyonu,biyolojik,kimyasal ve fiziksel faktörlere bağlı olup,bunların çoğu kontrol edilemez.Bu gübreler,yarayışlı duruma ,bitkiler aktif büyüme devresine ulaşmadan geçerlerse,özellikle tuzluluğa hassas bitkilere zarar verebilirler.

 

Çabuk alınabilen sıvı gübreler ile yavaş etkili gübreler,ticari yetiştiricilikte,serada veya açıkta,bitkilerin, optimum sıcaklık,ışık ve nem koşullarında ,aktif olarak geliştikleri dönemde kullanıldığında, sorun çıkarmayabilir.Fakat iç mekan süs bitkilerinin, ev ve ofislerde,sıcaklık uygun olsa bile,ışıklanma yönünden yetersiz olan koşullarda, aktif olarak büyüyemediği veya yavaş geliştiği dönemlerde, bu çabuk etkili sıvı gübreler ile yavaş etkili gübrelerin kullanılması ,tuzluluğa hassas bitkileri yakabilir.Bunu önlemenin yolu,tuzluluğa hassas bitkiler için, yavaş etkili granül ve çubuk gübreleri, ev ve ofis ortamında kullanmamak,çabuk etkili sulu gübreleri ise, özelikle kışın, düşük seviyede veya aylık önerilen dozun ½ ‘si dozunda, uygulamaktır.Gübreleme her sulama şeklinde önerilmişse,önerilen dozun ¼ü dozda uygulanması yerinde olur.Özellikle tuzluluğa hassas olan Afrika menekşesi ,ev ve ofislerde düşük ışık şartlarında yetiştirildiğinde ,bitkilere,çabuk etkili ticari sıvı gübrelerin şişedeki önerilen dozlarda verilmesi veya yavaş etkili granül ve çubuk gübrelerin uygulanması, onların, ölümüne yol açabilir.

 

Demek oluyor ki,yetiştirici, yakarsa yanacağını bilmeli ve ona göre gübreleme yapmalıdır

 

IV- KAYNAKLAR

Hamrıck,D(2003)Ball redbook,crop production,volume:2 , Batavia:Ball Publishing

Nelson,P.V. (1998) Greenhouse operation and management.New Jersey:Prentice Hall.

Varış S (1991). Sera sebzelerinin perlit doldurulmuş torbalarda topraksız yetiştirilmeleri. NKÜ Ziraat Fakültesi, Yayın no:128, Derleme No:10.

Whipker,B.E,Gibson,J.L ve Cavins,T.J.(2001)Plant root zone management,NCCFGA.

 

 

 

 

 

 

 APPLYING FERTILIZER : DONT BURN, DONT BE BURNED

         Wrong fertilizer application can burn the plant, which cause the loss of the crop, as a result the grower can be burned. The knowledge of salt tolerance of plants, helps the grower for crop and fertilizer selections, the determination of fertilizer concentration and aplication frequency and leaching of root media.

         This article, explains the factors affecting the salinity, the symptoms of high salinity, measurement of salinity and classification of plants according to their salinity tolerance, and helps grower to apply fertilizer without burning and being burned. 


Paylaş: