15 Mart 2016 Salı
Baran GÖKMEN
Gökmen Çiçekçilik
Genel Müdürü
Primula cinsi, bahçede çiçek parterlerine dikilen, iç mekanda ve balkonda saksılı süs bitkisi olarak kullanılan, kış-ilkbahar (aralık-nisan) döneminin en güzel çiçeklerine sahip türleri içerir.
I. BİLİMSEL SINIFLANDIRMA
Takım: Ericales
Familya: Primulaceae (çuha çiçeğigiller)
Cins: Primula L.
Önemli Türleri (Hatipoğlu ve Gülgün,1999;Karlsson,1997;Dole ve Wilkins, 1999; Hessayon, 1980 ve 2002):
P. kewensis: Sarı çiçekli primula, Kew primrose, P. Horibunda x P. Verticillate melezi, İngilteredeki Kew Botanik Bahçesinde 20. yüzyılda bulunmuştur. Soğuğa az dayanıklı olup, ısıtılan seralarda mart-nisanda saksılı çiçek sağlamak için kullanılır.
Primula x Polyantha = P. Veris x P. Vulgaris,P.polyanthus,Polyanthus primula(Polyantha primrose): Melez, çok çeşitli renklerde, iç mekanda ve bahçede yetiştirilen 15-25 cm boyunda çeşitlere sahiptir. Soğuğa dayanıklıdır.
P. malacoides: Fairy primrose, baby primrose saksılı çuha çiçeği, orijini Çin, aralık-nisanda saksılı çiçek eldesinde kullanılır. Çiçekleri kokuludur. Dona dayanıksızdır.
P. obconica: On bir ay çiçeği, poison primrose, German primrose, orijini Çin, kasım-nisan arasında saksılı çiçek temini için kullanılır. Orta ve Kuzey Avrupada sıcaklık uygun olduğundan bütün yıl çiçekli bitki elde etmek için yetiştirilir. Çiçek taslaklarının oluşması için soğuklama istemez. Eski çeşitler Primin adlı alerji yapan bir alkoloid içermesine karşın yeni çeşitlerde bu özellik ortadan kaldırılmıştır. Dona dayanıksızdır.
P. sinensis (P. Praenitens): Çin çuha çiçeği, Chinese primrose, orijini Çin olup, kışın çiçeklenen saksılı bitki için kullanılır. Dona dayanıksızdır.
P. vulgaris (P. acaulis): Çuha çiçeği, English primrose, çiçekleri çok kısa saplı olup, en çok üretilen türdür. Kışın çiçek parterlerinde ve balkonlarda saksılı bitki sağlamak için kullanılır. Soğuk serada yetiştirilen, çok renkli çiçekleri ile kışın göz dolduran bir türdür. Orijini Güneydoğu Avrupadır. Bazı çeşitlerde çiçekler kokuludur. Soğuğa dayanıklıdır.
II. YETİŞTİRME ŞARTLARI
En çok yetiştirilen P. Vulgaris, P.polyanthus ve P.sinensis türleri esas olarak açıklanacaktır.
A. Sıcaklık ve Işık
Primula yetiştiriciliği üç kısma bölünebilir:
1- Bitkilerin geliştirilmesi
2- Çiçek taslaklarının oluşması
3- Bitkilerin çiçek açımına zorlanması
Her bölümün kendine özgü sıcaklık isteği vardır. Bitkilerin gelişmesinde 16-18 °C gündüz ve 13-16 °C gece sıcaklığı ilk 4 hafta uygulanır ve sıcaklığın 8 °Cnin altına düşmesine izin verilmez. Çiçek taslaklarının oluşması için, soğuk uygulamasından önce, bitkilerde kök gelişmesi tamamlanmış ve en az 6 yaprak gelişmiş olması gerekir. Bu safhada sıcaklık gündüz 7-9 °C, gece ise 2-4 °C olmalı ve 6 hafta bu rejim sürdürülmelidir. Çiçek tomurcukları görüldüğünde sıcaklık gece 13-14 °Cde tutularak bitkiler çiçek açımına zorlanır. Gün uzunluğunun artırılması (8 saatten 14 saate) çıkarılması ve ışık seviyesinin 2 mol/m2dden 10 mol/m2de yükseltilmesi çiçek taslaklarının oluşmasını hızlandırmıştır. 2 mol/m2d karşılığı olarak 3780 lüks 8 saat veya 2160 lüks 14 saat olarak alınabilir. 10 mol/m2 d ise yaklaşık olarak 18360 lüks 8 saat veya 10800 lüks 14 saat demektir. Gün uzunluğu 12 saatten az ise, gün uzunluğunu ışıklandırma ile uzatmak ya da 108 lüks ışığı gece (her yarım saat içinde 5 dakika) uygulayıp, uzun geceyi kırma yoluna gidilebilir. Kısa günde gece sıcaklığını gündüz sıcaklığından daha yüksek tutmak, çiçeklenmeyi hızlandırmıştır. Bu gövde uzunluğunu uzatıp, bitkiyi bodur tutmak için de yararlıdır.
Primula üretiminin maksimum ışık seviyesi 32400 lüks olmalıdır. Daha fazlası güneş yanıklıklarına yol açar.
Çiçek taslaklarının oluşumu, 6 yaprak içeren, 8 °Cde 14 saat gün uzunluğunda, 10 mol/m2 d ışık alan bitkilerde önce görülmüştür. Bitkiler 19 °Cde 8 saat gün uzunluğunda, 2 mol/m2 d ışıkta yetiştirildiğinde, çiçek taslakları 26 yapraktan sonra meydana gelmiştir. Erken çiçek taslaklarının belirlenmesinde en büyük etken gün uzunluğunun fazla olmasıdır. Yüksek seviyede gübreleme ve NH4-Nu bitkilerde istenmeyen büyük yaprak oluşturur (Hamrick,2003).
B. Kök ortamı
Çok geçirgen, orta seviyede besin elementi içeren, tuzluluğu düşük, pHı 5.5 - 6.2 olan, torf-perlit (1:1) karışımı uygundur Primula için drenaj hayati önem taşır. Saksılar, altlarında su tutmayan tezgahlara yerleştirilmelidir.
C. Sulama
Gelişmiş bitkilerde saksılar, sulamalar arasında biraz kurumalı, sulama sırasında da kök ortamı boyunca iyice nemlendirilmelidir. Çimlenme ve fide gelişmesi sırasında kök ortamı kurumamalıdır. Fideler aşırı sulamaya ve kök ortamının sürekli saturasyon kapasitesinde olmasına da hassastır. Kuru kök ortamı ve düzensiz sulama yaprak kenarlarında kurumalara yol açar. Düşük sıcaklıkta aşırı sulama, soğuk kök ortamında, yapraklarda pörsümeye, zayıf büyüme ve kloroza neden olur. Hastalık gelişmesini önlemek için yaprakların akşama kuru girmesi sağlanmalıdır. Kök ortamındaki aşırı tuzluluk da su stresi oluşturur.
III. ÜRETİM ve GÜBRELEME
Soğuk serada yetiştirilen primulada kök ortamına verilen NH4un mikroorganizmalarla NO3e dönüşmesi düşük seviyede olur. Bu, NH4 zehirlenmesine yol açtığından, özellikle kışın NH4-Nu kullanılmamalıdır. Primula yüksek tuzluluğa hassas olup, bu yaprak kenarlarında yanıklık yapar. EC (1:2 suspansiyon yöntemine göre) 0.26 - 0.75 mS/cm, yani düşük seviyede tutulmalıdır. Besin elementlerinin alınabilmesi için pH 5.5 - 6.2 olmalıdır.
Primula üretimi; Çimlenme dönemi (ekimden kökçük çıkışına kadar olan safha ile kökçük çıkışından kotiledon gelişmesine kadar olan safha) ve gelişme dönemi (kotiledon gelişmesinden gerçek yaprakların iyice büyümesine kadar olan safha ile gerçek yaprakların iyice büyümesinden dikim veya nakliye için pişkinleştirmeye kadar olan safha) olmak üzere iki dönem ve dört safhayı içerir. Bu safhalarda yapılacaklar ise şöyledir (Hamrick,2003;Roger ve David,1997):
SAFHA 1 (EKİMDEN KÖKÇÜK ÇIKIŞINA KADAR OLAN SAFHA):
Primula tohumla üretilir. Üretim uzun sürer ve yazın serin ortam gerektirir. Bu koşulları sağlamak yetiştirici için zordur. Bu nedenle birçok yetiştirici viyolde fide satın alır. P. vulgaris, P. polyanthus ve P. sinensis tohumları benzer irilikte olup, bin dane ağırlıkları 1 gdır. Ekimde torf-perlit (hacim olarak 1:1) karışımı kullanılabilir. Bu çok iyi drenaj olan bir ortam sağlar. Ekim sırasında kök ortamı ECsi (1:2 suspansiyona göre) 0.5 mS/cmden düşük olmalıdır. pH ise 5.5-5.8 arasında tutulmalı, en uygun besin alımı için 6.5den düşük olması sağlanmalıdır. Tohumların etrafındaki nemi korumak ve tohumların ışık almalarını sağlamak için kapak olarak, iri vermikulitten çok ince bir tabaka kullanılmalıdır. P. vulgaris ve P. polyanthus tohumlarına ekimden 7-10 gün sonra yani kökçük çıkışından sonra kapak atılması daha uygundur. Kök ortamı sıcaklığı 18-20 °C olmalı ve 20 °Cyi aşmamalıdır. Aksi halde çimlenme yüzdesi düşer. Viyoller (406 gözlü) tek düze nemli olmalı fakat saturasyon durumunda tutulmamalıdır. Nem, kök ortamı yüzeyinde görülmemeli fakat parmakla dokunulduğundan hissedilmeli, ortam yüzeyi açık renkte olmamalıdır. Bu safhada ışık, fide uzamasını engellemek için, 1100 - 4300 lüks arasında tutulmalıdır. Ortamdaki NH4 seviyesi 10 ppmden daha az olmalıdır. Bu safha, 7-10 gün sürer.
SAFHA 2 (KÖKÇÜK ÇIKIŞINDAN KOTİLEDON GELİŞMESİNE KADAR OLAN SÜRE):
Kotiledon çıkışından sonra kök ortamı nemliliği düşürülmeli, sulama öncesi kök ortamının biraz kurumasına izin verilmelidir. Sıcaklık kök ortamında 17-18 °Cye düşürülmeli ve ışık 11000-16000 lükse çıkarılmalıdır. Kotiledonlar gelişince haftalık olarak 60 ppm N ve 60 ppm K2O içeren sulu gübre uygulanmasına başlanmalıdır. Kök ortamının ECsi (1:2 suspansiyon) 0.75 mS/cmden az olmalıdır. İkinci safha yaklaşık 14 gün sürer.
SAFHA 3 (KOTİLEDON GELİŞMESİNDEN GERÇEK YAPRAKLARIN İYİCE BÜYÜMESİNE KADAR OLAN SÜRE):
Kök ortamı sıcaklığı 16-17 °Cye düşürülür ve kök ortamının sulamalar arasında iyice kurumasına izin verilir fakat fideler solma noktasına getirilmemelidir. Sulu gübreleme haftalık olarak 125 ppm N ve 125 ppm K2O şeklinde uygulanır. NH4NO3 gübresi sulu gübrede kullanılmamalıdır. EC (1:2 süspansiyon) 1 mS/cm den düşük olmalıdır. Bu safha 35 gün sürer.
SAFHA 4 (GERÇEK YAPRAKLARIN İYİCE BÜYÜMESİNDEN DİKİM VEYA NAKLİYE İÇİN PİŞKİNLEŞTİRMEYE KADAR OLAN SÜRE):
Kök ortamı sıcaklığı bir hafta süreyle 15-16 °Cde tutularak fideler pişkinleştirilir. Sulamalar arasında kök ortamının kurumasına izin verilir. Sulu gübre haftalık olarak 125 ppm N ve 125 ppm K2O şeklinde sürdürülür. EC (1:2 süspansiyon) 0.75 mS/cmden düşük olmalıdır. Bu safha 7-14 gün sürer. Toplam fide üretim süresi 60-80 gün kadardır. Işık seviyesi safha 3 ve 4te 32000 lüksden aşağıda tutularak yaprak yanıklığı önlenmelidir. Kök ortamı sıcaklığı 17 °Cyi geçerse önerilen normal sulu gübreyle dönüşümlü olarak 120 ppm N, 60 ppm P2O5 ve 120 ppm K2O sulu gübresi uygulanarak fidelerde yeşil renk korunur. Soğuk havada NH4 seviyesi düşük tutularak yaprak büyümesinin aşırı olması engellenir.
IV. ÜRETİM PLANI
P. vulgaris, P. polyanthus ve P. sinensis için üretim planı (Karlsson, 1997):
|
Üretim Süresi |
Kültürel İşlem |
Sıcaklık |
|||
|
10 gün |
Tohum ekimi
Çimlenme |
16 °C |
|||
|
6,5 - 7,5 hafta |
Viyoldeki 1.25 cmlik fidelerin 10 cm çapındaki saksılara şaşırtılması |
16-18 °C |
|||
|
14-20 hafta |
Çiçeklenme |
6-10 yapraklıyken sıcaklığı 5-7 °Cye düşür. Tomurcuklar görününce 13-16 °Cye yükselt veya sıcaklığı 13-16 °Cde tut, ışık 10-12 mol/m2 d ve uzun gün (yaklaşık 9180-10800 lüks, 16 saat/gün) olmalıdır. |
|||
|
Ekimden itibaren toplam yetiştirme süresi= 22-28 hafta (5.5-7 ay) |
|||||
P. polyanthus ve P. vulgaris için üretim planı (Dole and Wilkins, 1999):
|
Üretim Süresi (hafta) |
Kültürel İşlem |
Sıcaklık |
|
2 |
Tohumlar ışıkta ekilir. Tohum çimlenmesi |
18 °C |
|
4-6 |
Viyoldeki fideler 10 cm çapındaki saksılara şaşırtılır. Saksılar birbirine bitişik tutulur. |
16 °C |
|
2-3 |
Gelişme için uygun sıcaklık sağlanır. Fideler 6-10 yaprak olunca saksılar aralanır. |
16 °C |
|
6 |
Tomurcukların görülmesi |
12-16 |
|
2-4 |
Tomurcukların renklenme belirtileri başlar |
16 °C |
|
2 |
Çiçeklenme |
16 °C |
|
Toplam süre= 18-23 hafta (4.5-5.5 ay) |
||
V. SAKSILARIN YERLEŞTİRİLMESİ
Viyolden çıkarılıp 10 cm çapındaki saksılara dikilen fideler, yaprakları birbirine dokununcaya kadar bitişik tutulur. Daha sonra 15x15 cm veya 18x18 aralık ve mesafeyle saksılar yerleştirilebilir.
VI. HASTALIK VE ZARARLILAR
Yaprak biti, mantar sineği, beyaz sinek, trips ve kırmızı örümcekler zarar yapabilir. Botrytis, Pythium, Rhizoctonia, Ramularia yaprak lekesi mantarı ile domates lekeli solgunluk virüsü (TSWV) ve İmpatiens nekrotik leke virüsü (INSV) sorun yaratabilir.
VII. FİZYOLOJİK BOZUKLUKLAR
Bitkilerde kloroz; aşırı sulama, yüksek pH (Fe noksanlığı), Mg ve N noksanlığı nedeniyle görülür. NH4 zehirlenmesi, yüksek EC ve aşırı N; köklere zarar verip, yapraklarda da sorun yaratır. Yüksek miktarda NH4lü gübrelerin verilmesi büyük yapraklı bitkilere neden olur. Zayıf uzun çiçek sapı, yüksek ışık seviyesi ve yüksek sıcaklık (21 °Cnin üzerinde) nedeniyle oluşabilir. Nekrotik yaprak kenarları bitkilerin susuz kalması, düzensiz sulama ve yüksek tuzluluk belirtisidir. P. vulgarisde çiçeklerin oluşmaması; bitkilerin iyi bir kök sistemi gelişmesinden önce soğuklamaya maruz kalması ve çiçek tomurcuklarının meydana gelmesi sırasındaki yüksek sıcaklıklar nedeniyledir. Çiçeklenmeden sonra çiçekli kalma süresinin kısa olması, sıcaklığın 15den fazla olması ve ölmüş çiçeklerin koparılmamasındandır.
VIII. SATIŞ VE NAKLİYE
Bitkilerde 5-7 çiçek açıldığında satış başlar. Etilen, çiçeklerin solmasına neden olur, primula etilene çok hassastır. Satıştan 8-10 gün önce bitkilere gümüş thiosülfat (STS) 0.2-0.5 mM püskürtülmesi çiçek ömrünü uzatır. Bitkilerde erken çiçeklenme görülürse, çiçekler koparılabilir. Altı hafta sonra yeni çiçekler açar.
Bitkiler kutularda, 2-6 °Cde nakledilir ve kök ortamının kurumasına izin verilmez aksi halde yapraklar bozulur. Satış yerinde bitkiler kutulardan çıkarılıp, saksılar, aydınlık, serin ve sıcaklığı 21 °Cden daha düşük bir yere konur. Dışarıda tutulacaksa yağmur ve dondan korunmalıdır.
IX. SONUÇ
Primula saksıları; iç mekanda, serin ve direkt güneş almadan maksimum ışık alabileceği aydınlık pencere önünde, don tehlikesi yoksa balkonda veya bahçede tutulabilir. Ayrıca bitkiler 25x25 aralık ve mesafeyle bahçeye de dikilebilir.
Baharın başlangıcı, primulaların güzel, parlak ve kokulu çiçekleriyle anlaşılır. Yetiştiriciler için primula kolay bir bitki olup, maliyeti de düşüktür. Soğuk serada yetiştirilebilir ve satışa kadar işçiliği de düşüktür.
P. vulgaris(primrose) ve P. polyanthus, soğuğa dayanıklı çok yıllık türler olup, P. vulgaris, serada şubat-mayıs, açıkta eylül-ekim arası ekilebilir. Dikim sonbaharda, çiçeklenme, şubat-mayıs dönemidir. P. polyanthus ise, serada ocak-şubat arası, açıkta mart-haziran dönemi ekilip, sonbaharda dikilir ve mart ayından mayıs sonuna kadar çiçekli kalır.
Her iki tür de, çiçek parterlerine dikilerek veya saksılı bitki olarak, bahçe, balkon ve avlulara baharda renk katan mükemmel çiçeklerdir.
X. KAYNAKLAR
1-) Dole, J. M. and Wilkins, H. F. 1999.Floriculture: Principles and Species. New Jersey: Prentice Hall.
2-) Hamrick, D. ed. 2003. Ball Red book: Crop Production. Batavia: Ball Publishing
3-) Hatipoğlu, A. ve Gülgün, B. 1999. Tek ve çok yıllık mevsimlik çiçekler. İzmir: Kent Matbaası.
4-) Hessayon, D.G. 1980. The House Plant Expert. Waltham cross: pbi publication.
5-) Hessayon, D.G. 2002. The Bedding Plant Expert. London: Transworld Publishers.
6-) Karlsson, M.G. 1997. Primula. In: Tips on Growing Specialty Potted crops (ed. Gaston, M.L., Carver, S.A., Irwın, C.A. and Larson, R.A.) pp: 107-111, Ohio: ohio Florists Association.
7-) Roger, C.S. and David. S.K. 1997. Plug and Transplant Production. Batawia: Ball Publishing.
Genus Primula has species which are the best of all winter and spring (from December to April) flowering plants, planted in flower beds in the garden, used as flowering potted plants in the home and balconies. The coming of spring is felt by the bright, beautiful and fragnant flowers of primrose.


