15 Mart 2016 Salı
Kentsel ve kırsal alanlarda bitki materyali birçok fonksiyon üstlenir. Bitkiler; oksijen üretme, sera etkisini azaltma, gürültü ve görsel kirliliği azaltma, insan bioklimatik konforuna katkı sağlama, ısıtma ve soğutma masraflarını azaltma, trafik tekniğinde birçok olumlu katkı (yönlendirme, dikkati çekme, vurgu, far ışıklarını engelleme, can ve mal güvenliği sağlama gibi) sağlamaktadır. Mekânı insan ölçeğine indirgeyerek istenmeyen görüntüleri maskelemektedir.
Yaban hayatına katkı, toprağı koruma ve ıslah etme, gelir kaynağı oluşturma, tarım topraklarını koruma, hava sirkülasyonlarını yönlendirme, rüzgar perdesi oluşturma, havayı filtre etme, kentsel ortamlarda kırsal yaşantı özlemine giderme gibi bir çok ekolojik, estetik, ekonomik, sosyo-psikolojik faydalar sağlamaktadır.
Ülkemiz, coğrafik konumu dolayısı ile toprak, iklim ve topografyasındaki farklılıklar sayesinde eşine az rastlanır farklı ekosistemleri (kıyı, ova, dağ, vadi, yayla gibi) bünyesinde barındırmaktadır. Her bir ekosistem bünyesinde çevre şartlarındaki değişikliğe bağlı olarak simgesel bitki türlerini barındırmaktadır.
Bir bölgede bitki türü kullanımı belirleyen çok değişik faktörler bulunmaktadır. Bunlar arasında iklim, toprak, rakım, yöney ve bitki orijinleri önemli yer tutmaktadır.
Herhangi bir alanın iklim özellikleri doğal ve egzotik bitkilerin sağlıklı olarak gelişmelerinde en önemli faktördür. Sıcaklık, yağış, nem, rüzgar ana belirleyiciler olmakla beraber sıcaklığın günlük, aylık ve yıllık değişimleri ve özellikle de gece gündüz sıcaklık farkları dış mekan bitki kullanımını belirlemektedir.
Yağışın yıl içindeki dağılımı, özellikle vejetasyon dönemindeki yağış seyri ve miktarı, ortamdaki nem, rüzgârın sıcaklık değerleri ile bağlantısı bitki türü bakımından farklıklar göstermektedir. Bu iklim verileri kentsel ortam ile kırsal veya kırsala yakın mekânlarda değişiklik göstermektedir. Yoğun yapı blokları, sert ve geçirimsiz yüzeyler, bitki dikim alanındaki ve çevresindeki yeşil doku, yansıma yüzeyleri, kentin eğimi gibi faktörler bazı bitkilerin gelişimine olumlu etki sağlarken bazı bitki türlerine ise olumsuz etki yapmaktadır. Rüzgâr faktörü rakım, yöney ve diğer iklim parametreleri ile beraber özellikle geçiş mevsimlerinde bitki gelişimini doğrudan etkilemektedir. Rüzgâr, kış aylarında don çukurlarının oluşmasına engel olarak bitkileri korur iken, bazen de yaz aylarında kuru hava ile beraber nemi seven bitki türlerinin gelişime olumsuz etki yapmaktadır.
Toprağın fiziksel ve kimyasal yapısı, derinliği, özellikle PHsı bitki gelişiminde belirleyici rol oynar. Bazı bitki türleri sadece asitli topraklarda gelişebilirken bazı bitki türleri nötr bazıları ise alkali toprakları sevmektedir. Toprağın ağır ve killi olması, taban suyu seviyesi, kireçli, taşlı, verimli, içerdiği fauna, iz elementler ve ana besin elementlerince fakir veya zengin olması bitki türü kullanımını doğrudan etkilemektedir.
Yüksek rakımlı alanlarda toprak özellikleri, yöney-bakı yanı sıra özellikle iklim parametrelerindeki ekstrem değişimler bitki türü seçimine doğrudan etki etmektedir. Rakımı 1000 mnin üzerinde bulunan alanlarda bitki gelişimini sınırlandıran birçok faktör bulunmaktadır. Kısa dalga boylu ışınların fazlalığı, gece gündüz sıcaklık farkları, nemin az olması, bitki bünyesinde buharlaşma, kuraklık ve aşırı rüzgârdan dolayı su kaybının artması, yağışın düzensiz olması ve vejetasyon döneminde düşmemesi, vejetasyon döneminin kısalığı dolayısı ile bitkinin gelişimini tamamlayamadan kışa girmesi gibi birçok olumsuz çevre şartları bitkilerin gelişimini olumsuz etkilemektedir. Bundan dolayı bitki boyları küçülmekte, bitki yaşamını devam ettirmek için çevre şartlarına adaptasyonunu sağlayacak yeni arayışlara girmektedir. Ekstrem iklim şartlarının hüküm sürdüğü bu bölgeler yükseğe çıkıldıkça ve özellikle 1500 mnin üzerinde bitkilerin gelişimini daha da sınırlandırmaktadır Bununla beraber bu şartlara adapte olabilen bazı bitkiler zorlu çevre şartlarında yaşamlarını sürdürebilmektedir.
ERZURUM KENTİNİN ÖZELLİKLERİ
Rakımla beraber, kuzey yarı küresi ile kutup bölgelerinde gelişebilen bitkiler soğuk iklim bitkileri olarak adlandırılmaktadır. Ülkemizin değişik ekolojik koşullara sahip yüksek dağ ekosistemleri ile özellikle Doğu Anadolu Bölgesinin birçok kentsel ve kırsal alanları bitki gelişimi için ekstrem iklim şartlarına sahiptir. Bu anlamda Erzurum gibi yaklaşık 1800 m yükseklikte konumlanan yerleşimlerde kullanılan tüm bitkiler soğuk iklim bölgesi bitkilerini temsil etmektedir.
ABD tarafından iklim verilerini dikkate alınarak yapılan sınıflandırmada (USDA) soğuk iklim zonlarını 1a-5be kadar olan aralıkta yetişebilen bitki türlerini kapsamaktadır. Ülkemizde bu sınıflandırmaya göre 4a ve 5b zonlarını içine alan Doğu Anadolu Bölgesi karasal soğuk iklimi tanımlamaktadır.
Erzurum kenti ortalama sıcaklık 5.5 °C, en yüksek sıcaklık 11.08.2008 tarihinde 36.5°C, en düşük sıcaklık ise 28.01.2002 tarihinde -37.2 °C olarak ölçülmüştür. Yıllık ortalama donlu gün sayısı 179 gün, ortalama yıllık yağış 402 mm, karla örtülü gün sayısı ortalama 106 gün, yıllık rüzgâr ortalaması 2.7m/sndir (Dursun ve ark, 2015).
Erzurum kentinde geçmişte yaygın olarak kullanılan bitki türleri daha çok Orman ve Su İşleri Bakanlığı Erzurum Bölge Müdürlüğü fidanlıklarında üretilen bitkiler, ağaçlandırma çalışmalarında kullanılmış, ayrıca bu kurum sayesinde kamu kurumları ile belediye ve özel konut alanlarına fidan temin edilmiştir. Kentte en yaşlı ağaç türlerini sarıçamlar (Pinus slyvestris) ile Cumhuriyet Döneminde yaygın olarak kullanılan yalancı akasyalar (Robinia pseudoacacia) oluşturmaktadır.
Resmi kurum bahçeleri (Orman ve Su İşleri Bölge Müdürlüğü, DSİ Bölge Müdürlüğü, Karayolları Bölge Müdürlüğü, Atatürk Üniversitesi yerleşkesi gibi) tarihi süreç içerisinde bitki türleri sayısının artmasına katkı sağlamıştır. Kent içinde ve yakın çevresindeki tüm askeri alanlar ve bu kurumun bölgedeki yapmış olduğu ağaçlandırma çalışmaları (özellikle Aziziye Tabyaları ile karşısındaki Topçu Kışlası) kentin yeşil dokusuna büyük katkı sağlamıştır. Geçmişten günümüze yerel yönetimler ve özellikle son 15-20 yılda alt belediyeler ile Erzurum Büyükşehir Belediyesinin refüj, kaldırım bitkilendirmesinden başarılı sonuçlar alınmıştır.
Kent merkezi ve yakın çevresinde kullanılan geleneksel bitki türlerine (sarıçam, huş, akçaağaç, kavak, yalancı akasya, söğüt gibi) ek olarak ilk kez Atkestaneleri sadece 2 adet olarak kent merkezindeki Lalapaşa Camisi bahçesine 1960lı yıllarda, Avrupa Ladinleri DSİ bahçesine 1970li yıllarda, Mavi Ladin ise Orman İl Müdürlüğü bahçesine 1990lı yıllarda, süs erikleri yine 1990lı yıllarda Tarım İl Müdürlüğü bahçesine dikildiği tahmin edilmektedir. Cumhuriyet dönemi resimlerinden kentin ana caddesinde refüjlere yalancı akaysa, akçaağaç dikildiği anlaşılmaktadır. Hakiki mavi ladin ilk kez tarafımızdan Erzurum Kongre Binası bahçesine 2000li yıllarda dikilmiştir. Aynı yıllarda belediye danışmanı olarak tarafımızdan Top Akasya (ilk kez), Mavi Ladin, Filbahri, Altınçanağı, Kartopu, Süs Elması, Süs Eriği, Süs Kızılcıkları, Avrupa Ladinleri caddelerde yaygın olarak kullanılmaya başlanılmıştır.
Atatürk Üniversitesinin kurulması ile 1960lı yıllardan sonra birçok bitki türü yerleşkede kullanılmış ve başarılı sonuçlar alınmıştır. Yerleşkenin kuzeyi, güneyi ve batısında oluşturulan sarıçam ağırlıklı kitle koruluklar ile yerleşke kentin en önemli yeşil alanlarına kavuşmuştur. Ana ulaşım aksı boyunca kullanılan değişik geniş yapraklı ağaç türleri, bakımlı açık yeşil alanları ile yerleşke özellikle sonbaharda yerleşke essiz görsel peyzaj kalitesi sunmaktadır. Yerleşkede 1960lı yıllardan itibaren yaygın olarak sarıçam ve huşlarla değişik akçaağaç türleri, Salkım Söğüt, Karaağaç, Yalancı Akasya, Dişbudak türleri, Kavak türleri, Süs Elmaları, Alıç, Süs Kızılcıkları, Leylak, Frenk Üzümleri kullanılmıştır. Yerleşkenin yeşil dokuya kavuşmasına ve bitki çeşitliliğine Peyzaj Mimarlığı Kürsüsü ve Bölümü akademik personelinin özellikle Prof. Dr. Fuat Tanrıverdi hocamın katkıları büyüktür. Bununla beraber Bahçe bitkileri bölümü akademisyenleri de yerleşkede oluşturduğu meyve bahçesi ile birçok meyve ve sebze türünü kente ve bölgeye kazandırmıştır. 2000li yıllarda başkanlığımızda oluşturulan Peyzaj Mimarlığı Bölümü Mini Arboretumunda ilk kez Erzurum kentinde denenen 20ye yakın bitki türünden başarılı sonuçlar alınmıştır. Bu bitkiler arasında çok sayıda Ardıç türleri, Mazı türü, Leylak türü, Süs Üvezleri, Süs Elmaları, Akçaağaç türleri, Ladin türleri, Sibirya Göknarı, Meşe türleri,Top Akasya, Kartopu bulunmaktadır. Üniversite bünyesinde kurulan yeşil alan birimi ve fidanlığının başarılı uygulama ve yönetimi sayesinde, ülkemizde Atatürk Üniversitesi yerleşkesi açık yeşil alanları ile bir model durumuna gelmiştir. Kent merkezi ve yakınında bulunan fidanlıkların bitki çeşitliliğinin yaygınlaştırılmasında katkıları bulunmaktadır.
ATA BOTANİK BAHÇESİNDE KULLANILAN SOĞUK İKLİM BİTKİ TÜRLERİ
Ata Botanik Bahçesi (tarafımızdan projesi yapılan ve yönetilen) 2006 yılında yapılan literatür çalışmaları sonucu mevcut bitki türlerine ek olarak yeni türler ve kültür formları üzerinde adaptasyon çalışmalarında bulunulmuştur. Ülkemizdeki resmi ve özel fidanlıklar yerinde incelenerek ülkemizden ve yurtdışından bitki türleri getirilmiş ve bahçeye 2007 yılından itibaren dikilmeye başlanılmıştır. Dikilen bitki türlerinin çevre istekleri göz önüne alınarak en uygun dikim yerleri belirlenmeye çalışılmıştır. Botanik bahçesinde ilk kez denenen ve başarılı olunan bitki türleri peyzaj mimarları, fidanlıklar, yerel yönetimler ve halk tarafından sürekli gözlemlenerek, kentte bitki kullanım çeşitliliğin artmasına büyük katkı sağlanmaktadır.
Ata Botanik bahçesi 1850m rakımlı, dünyada bu yükseklikte kurulan nadir botanik bahçesinden birisidir. Dolayısı ile bu bahçe tipik olarak soğuk iklim bölgesini ve bitkisel kullanımları simgelemektedir. Bahçede kullanılan bitki türleri bu anlamda ülkemizdeki soğuk bölge bitkilerinin bir arada kullanıldığı açık hava bitki müzesi niteliğinde tek bahçedir.
Yaklaşık 10 yıldan beri uygulama çalışmaları devam eden Ata Botanik Bahçesinde çok sayıda doğal ve ekzotik ağaç türü denenmiş ve başarılı sonuçlar alınmıştır. Bölgenin yüksek dağ ekosistemlerindeki doğal bitki türlerinin adaptasyon çalışmaları devam etmekte olup, her yıl çok sayıda odunsu ve otsu bitki türü bahçede denemeye alınmaktadır.
Erzurum kentinde ilk kez Ata Botanik bahçesinde tarafımızdan denenen ve başarılı olan bitki türleri aşağıda verilmiştir.
İğne yapraklı bitki tür ve kültür formları,
Abies concolor , Abies koreana, Abies lasiocarpa, Abies nordmanniana * Abies sibirica, Chamaecyparis nootkatensis Pendula, Juniperus oxycedrus, Juniperus sabina Tamariscifolia , Juniperus virginniana, Juniperus virginniana Sky Rocket, Juniperus squamata Blue carpet, Picea glauca Conica, Picea omorica, Picea pungens Glauca, Picea pungens Hoopsii , Picea pungens Glauca Compacta, Picea pungens Pyramidalis, Pinus eleyi, Pinus mugo, Pinus mugo Mughus, Pinus mugo Hesse, Pinus mugo Pumila, Pinus mugo Winter Gold, Pinus nigra pallasiana Pyramidata, Pinus nigra Brebo ,Pinus panderosa, Pinus slyvestris Watereri, Pinus slyvestris Glauca, Taxus baccata*, Thuja occidentalis Smaragad*, Thuja occidentalis Aurea Pyramidalis, Tsuga canadensis
Geniş yapraklı tür ve kültür formları;
Acer campestre, Acer platanoides Sentry*, Acer sacharinum, Acer platanoides Globosum, Amelachier canadensis, Betula nigra, Betula verrucosa Youngii, Betula pendula Tristis, Betula utilis*, Catalpa bignonoides*, Cornus alba Elegantissima, Creategus laevigata*, Celtis australis*, Cestrum elegans, Cotinus coggygria, Cotinus coggygria Royal Purple*, Euonymus alatus , Euonymus eoropea, Frangula alnus, Gladitshia triacanthos Sun Burst, Hamamelis mollis, Malus eleyi, Mespilus germanica, Morus alba Pendula*, Parrotia persica*, Populus tremula, Prunus cerasus Pendula, Prunus spinosa, Prunus kanzana, Prunus x sistina, Pyrus calleryana, Pyrus elaeagrifolia, Rhus typhia, Ribes orientalis, Robinia pseudoacacia Frisia, Robinia x hispida, Robinia pseudoacacia Umbraculifera, Rosa x damascena, Rosa hybrida, Rosa x Meiland, Rosa pinferia, Quercus rubra, Salix caprea Hemolock, Sambucus nigra Aurea, Sophora japonica Pendula, Syringa hakae, Ulmus glabra Pendula, Tilia cordota ,Viburnum opulus, Viburnum lantana
(*) soğuklara hassas olan bitkiler
Kentte ve özellikle yerleşkede bulunan aşağıdaki bitki türleri de Ata Botanik Bahçesine temin edilerek çok sayıda dikilmiş olup, sağlıklı şekilde yaklaşık 10 yıldan beri gelişimlerine devam etmektedir.
Acer negundo, Acer negundo Variegata(*y), Acer platanoides* , Acer platanoides, Crimson King(*y), Acer pseudoplatanus, Aesculus carnea*, Aesculus hippocastanum, Ailanthus altissima*, Berberis thunbergia Atropurpurea, Betula verrucosa, Cedrus libani* , Cornus alba ‘Sibirica , Cornus mas, Cotoneaster horizontalis( *y), Craetegus monogyna, Elaeagnus angustifolia, Forsythia intermedia, Fraxinus excelsior, Hiphophea rhamnoides, Juniperus chinensis Stricta(y), Juniperus chinensis Pfitzeriana Aurea(y), Juniperus chinensis Pfitzeriana Glauca(y), Juniperus virginniana Blue Arrow, Laburnum vulgare* , Lonicera tatarica, Mahonia aquefolium(*y), Malus communis, Malus hybrida, Malus x purpurea Eleyi, Parthenocissus quenquefolia*, Philadelphus coronarius, Picea pungens Glauca, Pinus slyvestris, Populus alba, Populus balsamifera, Populus nigra, Populus nigra Italica, Populus canadensis, Prunus avium, Prunus cerasus(h), Prunus ceracifera Pissardii Nigra*, Prunus domestica , Ribes aureum, Ribes petreum, Ribes nigrum, Robinis pseudoacacia, Rosa canina, Rosa rugosa , Salix babylonica,Salix alba, Sambucus nigra , Sorbus aria(y) , Sorbus aucuparia(y), Spirea japonica(y), Spirea wanhouthei, Symphoricarpos albus, Quercus robur* , Syringa vulgaris, Thuja occidentalis, Thuja orientalis Aurea Compacta Nana*, Ulmus glabra, Quercus frainetto*
(*) soğuklara hassas olan bitkiler, y; ilk kez 2000li yılında Peyzaj Mimarlığı Mini Arboretumunda denenmiştir.
Erzurum ekolojik şartlarına adapte olabilecek ve sağlıklı bir şekilde gelişebilecek çok sayıda bitki türü ve kültür formu tespit edilmiş olup, bu bitkilerin bir kısmı yurtdışı fidanlıklarından temin edilme süreci devam etmektedir.
KIŞ PEYZAJLARINDA BİTKİSEL TASARIM
Kış kentlerinde bitkisel ve yapısal elemanlar yoğun olarak iklimin olumsuz etkilerine maruz kalmaktadır. Erzurum kent merkezinde bitki gelişimi sınırlandıran faktörler arasında iklimin rakıma bağlı ekstrem değerler göstermesi ilk sırayı almaktadır. Bu faktörler arasında,
- vejetasyon döneminin kısa olması
- yağışın vejetasyon dönemindeki yetersizliği
- düşük nem buna bağlı bitkinin fazla su isteği, topraktaki nemim hızlıca kaybolması
- erken baharda rüzgarın olumsuz etkisi yanı sıra, yaz aylarında rüzgarın ortamdaki nemi uzaklaştırması
- kış aylarında don çukurlarının oluşması
- bitki yüzeyinden olan aşırı terleme ve su kaybı
- özellikle gece gündüz sıcaklık farkının ortalama 15-20 derece civarında olması, kış aylarında donma-çözünme sayısındaki fazlalığı
- erken baharda gündüz ısınan havanın akşam saatlerinde aniden soğuması ve bitki fizyolojisine olan olumsuz etkileri, gövde kabuğunun yarılması
- topraktaki geç ısınmaya bağlı olarak beslenme yetersizliği, erken yağışlardan yeterince yararlanamama, kök gelişiminin gecikmesi sayılabilir.
Ayrıca fidan kalitesi, fidan büyüklüğü, fidan nakli sırasında oluşabilen olumsuzlar ile doğru bitki türünün doğru yerde kullanılmamasından kaynaklanan sorunlar, bitki bakım ve yönetim ile kontrollerin yeterince yapılamaması sayılabilir.
Kış bahçeleri oluşturması yukarıda verilmeye çalışılan birçok olumsuz faktöre rağmen uygun bitki tür ve kompozisyonları ile etkili görünümler elde edilebilir. Kış bahçelerinde veya kış peyzajlarında bitki türleri seçiminde; yöresel ve lokal iklim verileri çok iyi analiz edilerek, bitki türleri tespit edilmelidir. Amaca uygun olarak bu bölgelerde yetişebilen bitki türleri en önemli peyzaj karakterleri dikkate alınarak kullanılmalıdır. Soğuk iklim bitki türlerinin en belirgin peyzaj karakter değerleri aşağıda sınıflandırılmıştır.
Rüzgar perdesi veya sınır ağacı olarak hızlı gelişen bitkiler; Populus alba, Populus balsamifera, Populus nigra Italica,
Kokusu ile etkili olan bitkiler ;Eleagnus angustifolia, Ribes aureum, Robinia pseudoacacia, Syringa vulgaris, Philadelphus coronarius
Çiçeği ile etkili olan bitkiler;Robinia pseudoacacia, Robinia x hispida, Syringa vulgaris, Ribes aureum, Philadelphus coronarius, Viburnum opulus, Craetegus laeviagata, Rosa canina, Forsythia intermedia, Prunuslar, Malus türleri, Rosa türleri, Laburnum vulgare, Aesculus hippocastanum, Sambucus nigra, Spirea wanhouthei, Spirea japonica
Meyvesi ile etkili olan bitkiler; Viburnum opulus, Sorbus aucuparia, Rosa canina, Berberis thunbergia, Malus türleri, Prunus türleri, Creategus monogyna, Ribes petreum
Gövde ve sürgün rengi ile etkili olan bitkiler; Betula türleri (beyaz gövde ve dal rengi ile), Cornus alba Sibirica (kışın kırmızı sürgünleri), Cornus alba Elegantissima (kışın sarı sürgünleri)
Salkım formu ile etkili olan bitkiler: Salix babylonica, Betula verrucosa Youngii, Salix caprea Hemolock, Morus alba Pendula, Ulmus glabra Pendula, Sophora japonica Pendula, Prunuus cerasus Pendula
Küre formu ile etkili olan bitkiler:Acer platanoides Globosum, Robinia pseudoacacia Umbraculifera, Prunus x sistena, Malus hybrida(tijli), Prunus ceracifera Pissardii Nigra(tijli)
Sütun formu ile etkili olan bitkiler:Juniperus chinensis Stricta, Juniperus virginniana Skyrocket, Juniperus virginniana Blue Arrow, Thuja occidentalis Smaragad, Thuja occidentalis Aurea Pyramidalis, Pinus nigra pallasiana Pyramidata, Picea glauca Conica
Yaprak rengi ile etkili olan bitkiler; Yaz boyunca bordo ve kırmızımsı yaprak renkli olan bitkiler (Acer platanoides Crimson King, Berberis thunbergia Atropurpurea, Prunus ceracifera Piisardi Nigra, Cotinus coggygria Royal Purple, yaz boyunca sarı yapraklı bitkiler (Gladitshia triacanthos Sun Burst , Robinia pseudoacacia Frisia), sonbaharda kırmızı ve pembemsi yaprak renkli bitkiler (Viburnum opulus , Cornus alba Sibirica, Pyrus calleryana, Prunus domestica ,Parthenocisus quenquefolia, Rhus typhina, Euonymus alatus, Quercus rubra, Sonbaharda sarı renkli yapraklara sahip bitkiler (Acer platanoides, Acer psedoplatanus, Acer sacharinum, Betula verrucosa, Fraxinus americana, Ulmus glabra, Populus alba, Salix babylonica, Cornus alba Elegantissima, bazı prunus türleri),sürekli mavi yaprak renkli bitkiler (Picea pungens kültür formları, Abies concolor, bazı ardıç türleri ve kültür formları)
En heybetli bitkiler; Salix babylonica, Populus alba, Robinia pseudoacacia, Ulmus glabra.
Kış manzarası oluşturan bitkiler; Kar yağdıktan sonra bütün iğne yapraklılar, kar içerisinde özelikle süs kızılcıklarının sarı ve kırmızı sürgünlü kültür formları, Betula, Ulmus, Creategus dal ve gövdelerinin kar ile uyum ve zıtlığı, kırağı zamanında salkım ve sütün formlu bitkilerin kaligrafik görüntüsü,
EN UYGUN BİTKİSEL TASARIM KOMPOZİSYONLARI:
Kış kentlerinde kentsel mekanlar ve yakın çevresinde en önemli ağaç türlerinden birisi hiç şüphesiz huş ağaçlarıdır. Soğuklara dayanıklı, kar yüküne dayanıklı elastiki dallanması, formu, yaprak rengi, kışın kaligrafik hafif dokulu yapısı ile soliter/tek başına kullanılabileceği gibi bir çok bitki türü ile değişik kompozisyonlarda bitkisel tasarımlar elde edilebilir.
Betula verrucosa + Cornus alba Sibirica: En etkili peyzaj karakteri sonbaharda üstte beyaz gövde ve dal, sarı yaprak (huş), altta kırmızı bordomsu yaprak rengi (süskızılcığı), kışın altta etkili kar içerisinde kırmızı sürgün, üstte beyaz kaligrafik hafif doku. Bu tasarım yaya yolları, ulaşım aksları, orta refüj gibi sınırlandırıcı ve yönlendirici mekanlarda daha çok tercih edilebilir.
Pinus slyvestris (Picea ve Abies türleri) + Betula verrucosa: Sonbaharda sarı yaprak rengi ile buna fon oluşturan iğne yapraklılar, mekan etkisi, kar manzarası, kitle boşluk uyumu. Daha çok geniş çim alanlarda, koruluklarda ve ana akslarda kullanılabilir.
Betula verrucosa + Berberis thunbergia Atropurpurea: Yaz boyu bordomsu yaprak ve beyaz gövde ile etkili. Sonbaharda altta kırmızı yaprak, üstte sarı yaprak ile dikkat çekerler. Yürüme yolları, kaldırım kenarları, iki mekanı ayıracak alanlarda etkili görünümler sunar.
Betula verrucosa + Juniperus chinensis Pfitzeriana :Özellikle eğimli geniş alanlarda, refüjlerde ve bir deseni ortaya koymak amacı ile geniş çim alanlarda yıl boyu görsel peyzaj kalitesini artırırlar.
Betula verrucosa + Viburnum opulus;Kartoplarının erken baharda çiçeklenme döneminde beyaz çiçeklerle beyaz gövdeli huş ağaçları harmoni oluşturur iken, sonbaharda pembemsi kırmızı yaprak renkleri (kartaopu) ile sarı yaprak renkleri (huş) kompozisyonu, kış başlangıcında ve kışın etkili kırmızı meyveler (kartopu) ile kar örtüsü ve beyaz gövdeli huş ağacı peyzaja canlılık kazandırır.
Kalligrafik ağaç+Süs Kızılcığı+yer örtücü ardıçlar; Küçük mekanlarda, bina girişlerinde, algılanabilen eğimli yüzeylerde, meydan ve kavşaklarda, üst kısımda mekanı tanımlayan formu, çiçeği, sonbahar yaprak rengi, dinamik yapısı ile soliter bir ağaç (Acer, Malus,Abies, Picea, Sorbus, Creategus, Gladisthia gibi), alt kısımlarda gruplar halinde süs kızılcığının sürgün renklerine göre kullanımı ve ardıçlarla desteklenmesi özellikle sonbahar ve kış aylarında görsel peyzaj kalitesini artırarak mekanı canlı tutar.
Prunus ceracifera Pissardii +Juniperus chinensis +Berberis thunbergia Atropurpurea: Ardıçlar her dem yeşil bir çim görevi üstlenmiş, Berberisler renkleri ile ayırıcı, süs erikleri ise mekana üç boyutluluk katarak renk etkisine uyumda bulunulmuştur. Her iki tarafı yol olan orta refüj veya meydan yakınlarında, bina giriş kısımlarında kullanılabilir.
Salkım formlu bitkiler: Bu bitkiler tek başlarına veya bir dizi halinde tam tekrar veya aralıklı tekrarla yürüme yollarında, geniş orta refüjlerde, büyük kasalarda, meydan çevrelerinde kullanılabilir. Ayrıca tek tür olarak geniş gruplar halinde vurgu sağlanabilir.
Bu bitkisel kompozisyonların sayısı artırılabilir. Burada mekanın büyüklüğü, işlevi, bitkilerden beklenilen fonksiyonlar, estetik algı, diğer donatılar ve çevre peyzajını oluşturan bitkisel ve yapısal uygulamalar gibi bir çok faktör kompozisyonu etkiler. Uygun ve zıt harmoni oluşturmaya yönelik form, doku, renk, ölçü parametreleri ile çevre şartları göz önüne alınarak soliter veya çoklu bitki kompozisyonları oluşturmak peyzaj mimarının başarısını gösterir.
Kış kentlerinde geniş koruluklarda sarıçam ağırlıklı bitkisel tasarımlar kentin kış aylarında kar manzarası oluşturmasına katkı yapması yanı sıra, uzun ömürlü olmaları, kar yüküne dayanıklı yapısı, her dem yeşil dinamik formu, peyzajı çevreleme daha da önemlisi rüzgara dayanıklılığı ve kış kentlerinin sorunu olan çevre kirliğini önlemede reçineli yaprak yapısı ile havada asılı partikülleri tutma ve havayı temizleme fırsatı sunmaktadır.
SONUÇ
Ata Botanik Bahçesi yaklaşık 10 yıllık geçmişi ile farklı bitki türlerini bünyesinde barındıran ülkemizin ekstrem iklim şatlarına sahip tek bahçesidir. Projeye başlamadan kentte sayıları 20 civarında olan bitki türü sayısı 150ye yakın tür ve kültür formuna ulaşmış, bu bahçe soğuk iklim bitki türlerini temsil eder duruma gelmiştir. Bitki çeşitliliğini artırmaya yönelik çalışmalar devam etmektedir.
Soğuk iklim bölgelerinde bitki türlerini kullanırken aşağıda verilen bazı önerilere dikkat edilmelidir.
- Erzurum kentinde geleneksel olarak geçmişten günümüze kullanılan bitki türleri rüzgara maruz, ekstrem iklim şartlarına sahip alanlarda kullanılmalıdır. Bu bitkilere örnek olarak huş, karaağaç, sarıçam, iğde, kavak türleri, dişbudak ve yalancı akasyalar verilebilir.
- Kentsel ve kırsal mekanlarda ulaşım aksları yanına buzlanmayı artıracak iğne yapraklı bitki kullanımı yerine yaprağını döken ağaç türleri dikilmelidir.
- Kış bölgelerinde kışların uzun ve sert geçmesi nedeni ile yaban hayatı çoğu kez beslenme ve barınma sorunu yaşamaktadır. Bu amaçla kent yakını ve uzağında karayolları boyunca oluşturulacak koruluklarla görsel peyzaj kalitesi artırılacağı gibi, bir çok ekolojik fonksiyonun yanı sıra bu plantasyonlar yaban hayatının beslenme ve barınmasında da katkı sağlayacaktır. Bu amaçla alıç, süs üvezleri, cotoneasterler, yaban armutları, kuşburnu, yabani iğde, yaban erik ve armutları gibi bitkiler rahatlıkla soğuk iklim bölgelerinde geniş şekilde kullanılmalıdır.
- Kentsel mekanlarda kaldırım ve refüjler ile küçük mekanlarda daha çok çiçeği, sonbahar yaprak rengi, formu, meyvesi ve kaligrafik özelliği olan bitki türleri üzerinde durulmalıdır. Bu bitkilere örnek olarak Sorbus aucuparia, Malus hybrida, Acer türleri, Abies concolor, Picea pungens, Quercus rubra, Tilia cordota, Pyrus calleryana, Berberis, kültür formlu Huş, Top akasya, Ardıç, Kartopu, Mazı, Altınçanak, Leylak, Süs kızılcığı, Keçisakalı, Cotinus gibi çalı türleri verilebilir.
- Kent ana ulaşım aksları ve kent girişleri orta refüjleri gruplar halinde trafik güvenliğini dikkate alarak çim alan yapım ve bakımının önüne geçmek amacı ile daha çok geniş çalı grupları ile desteklenmelidir. Bu alanlarda daha çok Leylak, Berberis, Keçi sakalları, Kartopları, Filbahriler, Ardıçlara yer verilebilir.
- Bazı bitki türlerinden kent içindeki rüzgar koridorlarında kullanımlarından kaçınılmalıdır. Özellikle Süs erikleri, Atkestaneleri, Mazı türleri, Alıç kültür formları, Avrupa Ladinleri, Skyrocket ardıçlar, Amerikan sarmaşıkları, Gladitshialar, Acer platanoides kültür formları gibi bitkiler rüzgara maruz , geniş alanlarda kullanılma yerine korunmuş alanlarda başarılı sonuçlar vermektedir .
- Soğuk iklim bitki türlerini simgeleyen bazı bitki türleri kentlerin egemen bitki çeşitliliğini oluşturmalıdır. Özellikle kent girişleri, ana ulaşım aksları ve bölge parklarında simgesel bitkiler üzerinde durulmalıdır. Soğuk iklim bölgelerinde özellikle Huş, Süs üvezleri, Süs kızılcığı, Leylak, Yabani İğde, Mürver, Kuşburnu, İğde, Titrek Kavak ve Sarıçamlar bu amaçlar için ideal bitkilerdir.
- Doğal bitki örtüsündeki bölge şartlarına dayanıklı bitki türlerine ağırlık verilmelidir. Doğada dağınık formda çoğu kez bulunan bitki türleri kentsel ve kırsal mekanlarda kontrol altında bakımları yapıldığında her bitkinin ayrı peyzaj karakterleri göz önüne alındığında geniş kullanım alanlarına sahip oldukları görülebilecektir. Özellikle orman fidanlıklarında bu bitkilerin üretimleri yapılmalı, özel fidanlıklara ilgili bakanlıkça bu konuda teşvikler verilmelidir.
- Kontrol edilebilen kamusal alanlarda, konut bahçelerinde okul ve hastane bahçelerinde, üniversite yerleşkelerinde özellikle meyve ağaçlarına yer verilmeli, çiçek, meyve ve sonbahar yaprak renkleri ile peyzaja canlılık kazandırırken, meyvesinden de yararlanma fırsatları sunarlar.
- Kaynakların etkin kullanımı için bakımı kolay, ekstrem iklim ve toprak şartlarından etkilenmeyecek bitki türleri geniş alanlarda kullanılmalıdır.
- Soğuk iklim şartlarına sahip kentlerde kurulan özellikle üniversite yerleşkelerinde bölge şartlarına uyumlu öncelikle doğal bitki türleri dikilmeli, egzotik / yabancı menşeyli bitki türleri ile desteklenmelidir. Bu bitkiler etiketlenerek, yöre ve bölgesel kullanımlarının artırılması teşvik edilmelidir.
KAYNAKLAR
Dursun, D., Yılmaz, S., Yılmaz, H, Irmak, M.A, Demir, M; Yavaş, M, 2015. Hava kirliliğinde ekolojik koridor senaryoları Erzurum örneği, Atatürk Üniv. Yayın no:1119,ISBN 9789754427530
Yayın öncesi makaleyi okuyarak katkı sağlayan Sayın Prof.Dr.Cengiz ACARa teşekkür ederim.
As a result of literature studies which were made in 2006 in Erzurum Ata Botanical Garden adaptation on cultivated forms work finished on new species in addition to the existing plant species.


