Prof.Dr.Hasan YILMAZ
26 Kasım 2012 Pazartesi
26 Kasım 2012 Pazartesi
Prof. Dr. Hasan YILMAZ
Atatürk Üniv. Mimarlık ve Tasarım Fak. Dekanı
Peyzaj Mimarlığı Bölüm Başkanı
hyilmaz@atauni.edu.tr
0 442.2315320 /Erzurum
Ülkemiz özel coğrafi konumu, farklı iklim özellikleri, topoğrafyasındaki hareketlilikleri, vadileri, ovaları, su yüzeyleri ve dağları ile birçok bitki türünün gelişimine fırsat sunan zengin bir biyoçeşitliliğe sahiptir. Bu farklılıklar eşsiz, kendine özgü peyzaj karakter tiplerini de ortaya çıkarmaktadır. Kırsal peyzaj karakter tipleri ülkemizin her yöresinde farklı şekilde kendini göstermekle beraber, genelde bu tipleri kırsal yerleşimler, durgun veya hareketli su yüzeyleri, doğal bitki örtüsü, vadiler ve ovalar, dağlık alanlar ve farklı topoğrafik yapı oluşturmaktadır. Kıyı bölgelerimizin kendine özgü ekolojik yapısı farklı bitki türlerinin yetişmesine fırsat sunarak, doğal bitki örtüsü ağırlıklı peyzaj karakter tipleri ortaya çıkarken, iç bölgelerimize doğru gidildikçe rakım ve özellikle iklim faktörleri (sıcaklık, nem, yağış, gece gündüz sıcaklık farkı, kuraklıklara bağlı rüzgarın etkisi vb.) bazı bitki türlerinin gelişimine kısıtlayıcı rol oynayarak peyzaj karakter tiplerinin değişimine neden olmaktadır. Bu alanlarda vadi, tarım alanları çevresinde ve özel bazı korunmuş ekosistemlerde kitle, doğal bitki örtüsü peyzajı belirlemektedir.
Köy yerleşimleri, çayır veya meralar, meyve bahçeleri, tarım alanları ve mevsimsel renk değişimleri, akarsu ve vadiler, yollar ve topoğrafik yapıdaki değişimlerle birlikte ülkemizin dört bir köşesinde neredeyse değişmeyen tek bir bitkidir kavaklar. Bugün Kars ilinden İzmir iline kadar yapacağınız bir karayolu seyahatinde size eşlik eden bir iki ağaç türünden birisi kavak, diğeri ise söğütlerdir. Kavak Salihli’de üzüm bağları arasında dinamik yapısı, yumuşak topoğrafik yapı ile kontrast özellikleri ile dikkat çerken, Tokat ilinde kerestesi için ticari bir yatırım, Erzincan’da sınır ağacı, Erciş ilçesinde neredeyse kırsal peyzajın nadir ağaçları olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu örnekler Anadolu’nun kuzeyden güneye bütün yerleşimlerinde doğal bitki örtüsünde veya kültürel yaşantısında karşımıza çıkmaktadır. Yüksek dağ ekosistemlerinde titrek kavaklar Doğu Anadolu ve Karadeniz Bölgesinde sonbaharda etkileyici sarı renkleri ile peyzaja hareketlilik kazandırırlar. Ülkemizin neredeyse %70’inde kavak türleri step bozkırlarda, özellikle su kıyılarında ve sulak alanlarda, vadilerde ve geniş ovalarda, tarım alanlarında, yerleşimleri içinde ve çevresinde doğal ve kültürel yaşamın bir parçası durumuna gelmiştir. Kırsal peyzaj karakter tiplerinde olan özellikle vadilerin vazgeçilmez öğesidir kavaklar.
Kavaklar Anadolu insanının yakından bildiği, geleneksel olarak kültürel yaşamında var olan bir ağaçtır. Birçok yörede kız ve erkek çocukların doğumu ile beraber kavak ağacı dikilip, ağaçlar kısa sürede büyüdüğü için kerestesi satılarak düğün masraflarının karşılanmasında ekonomik bir kazanç sağlanırken, ev çatısı, kom çatısı, ahır yapımı gibi kerestesi için üretim yapılagelmiştir. Birçok yörelerimizde kavak yetiştiriciliği ticari bir boyutta olup, ekonomiye katkı sağlanmaktadır.
Kavaklar sadece ekonomik kazanç sağlamayıp, ekolojik ve estetik bir çok özelliklere sahiptir. Hızlı büyümeleri, taç genişliği ile fazla yer işgal etmemeleri, taban suyu yüksek kesimlerde kolaylıkla yetişmeleri, soğuklara dayanıklı olmaları, fazla bakım istememeleri gibi nedenlerle iyi bir sınır ağacı ve rüzgar perdesidir. Özellikle kurakçıl peyzaj tiplerinde kavaklar tarımsal üretime büyük katkı sağlarlar. Tarım alanları içinde veya çevresinde dikildiklerinde oluşturdukları gölgenin yanısıra, rüzgarın topraktaki nemi uzaklaştırmasının önüne geçerek toprak nemini tutarlar ve tarımsal üretimde ürün artışına neden olurlar. Tarımsal işgücünün sıcak ve güneşli zamanlarda serinlemek için sığınacakları bir sığınaktır kavak korulukları. Özellikle vadilerde, güney bakarlı köy yerleşimlerinde yazın kavurucu sıcaklarında köy yerleşimlerinde, yol, avlu, bahçe, teras vb. gibi yaşam alanlarında biyoklimatik konfora büyük katkı sağlarlar. Köy yerleşimlerinde kurakçıl peyzajda oluşturduğu rüzgarı kesme ve kısmi gölge etkisi ile oluşturduğu bitki gelişimi için konfor alanı ile küçük aile işletmeciliği bahçelerinde diğer meyve ağaçları ile sebze yetiştiriciliğinde ürün artışına neden olurlar. Ayrıca piknik gibi rekreasyonel faaliyetler için de çoğu kez kaynak değeri oluştururlar.
Yüksek dağ ekosistemindeki titrek kavaklar (Populus tremula) diğer bitki dokusu ile beraber yaban hayatının korunmasına katkı sağlarlar. Aynı şekilde karasöğütler ile beraber kavaklar su kıyılarında bütün Anadolu’da yaban hayatı için bir sığınaktır. Bu bitkiler sel ve taşkınları engellemekte ve su erozyonu için canlı set oluşturmaktadırlar. Oluşturdukları kök sürgünü ve geniş taç yapısı ile ak kavaklar (Populus alba) su ve yağmur erozyonunu engellerler.
Sonbahar aylarında özellikle, vadiler ve akarsular boyunca kavaklar altın sarısı yaprak renkleri ile kırsal peyzaj karakterinde eşsiz görünümler sunarlar. Bitkilere su yürüyüp ilk yapraklanma zamanı olan bahar ve yaprak renk değişiminin olduğu sonbaharda karayolu boyunca yapılan bir seyahatte yol kenarlarında, vadilerde, kırsal yerleşim dokusunda, vistalarda, tarım alanlarında, su kıyılarında görsel peyzaj kalitesini artırarak manzara yolu kalitesine ve moral değerlerine katkıda bulunurlar. Karayolu boyunca trafik akışını yönlendiren, dinamik formu ile dikkati çeken ve sürücünün dikkatinin dağılmasını engelleyen fonksiyonları da üstlenirler. Son yıllarda hava yollarındaki trafiğin artışı gökyüzü peyzajı kavramını özellikle iniş ve kalkışlarda gündeme getirmiştir. Ülkemiz üzerinde doğudan batıya, kuzeyden güneye hava yolu ile yolculuk yaparken aşağıya baktığınızda kavaklar ülke peyzajının estetiği kadar, su kaynaklarımızın korunması, topraklarımızın korunması, yaşam kültürlerinin devamı için ne kadar önemli olduğunu daha iyi anlamış oluruz. Çünkü yapılan ağaçlandırma çalışmaları oldukça başarılı olmakla beraber, eskiden %70’i orman olan Anadolu’muzun ne kadar çıplak olduğunu, iç bölgelerimizde vadilerdeki ve su kıyılarındaki kavak ve söğüt ağaçları da olmasa neredeyse geride yeşil bir dokunun kalmadığını görürüz.
Kavaklar kısa ömürlüdürler, kök sürgünü oluştururlar ama en önemlisi bazı türleri bahar aylarında polen oluşturarak yaşam mekânlarında yaşam kalitesini düşürürler. Bu yüzden özellikle kentsel mekanlarda en kötü üne sahip olan bu ağaç hakkında yerel yöneticiler, plancılar ve uygulayıcılar açısından nerede görülse kesilmeli gibi bir kanaate varılmıştır. Yapılan peyzaj projelerinde kırsal mekan planlamalarında dahi bitkisel tasarım projelerinde neredeyse hiçbir kavak türüne meslektaşlarımız yer vermemeye başlamıştır. Polen yapan kavak türlerinin yaşam mekânlarımızdan uzak tutulma isteği son derce yerindedir ama tüm kavak türlerinin polen oluşturmadığını herkese anlatmamız lazım. Bu önyargıyı yıkmak kolay mı bilinmez. Fidanlıklarımızda yabancı menşeili exotik ağaçların satışından bazı alanlarda istenilen sonuçlar alınmış mıdır? Exotik bitki türlerinin istilası durumundaki kentsel veya kırsal mekanlarda şimdiden kestiremeyeceğimiz ekolojik kayıplar, bu bitkilerin kuruması ile oluşan ekonomik ve işgücü kayıpları değerlendirilmedir. Fidancılarımızın, karar vericilerin ve peyzaj mimarlarının exotik bitkiler yerine doğal vejetasyonumuzdaki bitkileri üretim planları ile kullanıma sunması zamanı çoktan geldi ve geçiyor. Kilometrelerce karayolları boyunca dikilen top akasya başta olmak üzere yabancı menşeili ağaç türleri yerine meşe, ahlat, üvez, titrek kavak, alıç, kuşburnu, badem, akasya, akçaağaç, iğdeler dikilse daha az masrafla istenilen uzun süreçli iyi sonuçlar alınacağı kaçınılmazdır. Yeri gelmişken söylemek lazım kentsel mekanlarda ve yakın çevrelerinde top akasyaya kısmen evet ama kırsal karayollarında ömrü de kısa olan bu bitkiye hayır.
Rahmetli hocam Prof. Dr. Fuat Tanrıverdi bundan yaklaşık 20 yıl önce Ege ve Akdeniz Bölgesinde yumuşak arazi formu ile selvi ağaçlarının sütun yapısı ile oluşturduğu kontrast harmoniyi, fıstık çamlarının ise yuvarlak formu ile oluşturduğu uyumu bir örnek gösterirdi bitkisel tasarım derslerinde. Bu bitkilerin yetişmediği ekstrem iklim şartlarında bu bitkilerin yerini piramit kavaklar (Populus nigra ‘Italica’) ve yuvarlak formu, 100 yıla yakın ömrü ile, sonbaharda eşsiz altın sarısı yaprak rengiyle ak kavaklar (Populus alba) alabilirler. Ak kavaklar kentsel mekanlarda üniversite yerleşkeleri başta olmak üzere geniş kamusal alanlarda iyi bir koruluk bitkisidir. Özellikle bitki örtüsünden mahrum, rüzgara açık ve bitki gelişimi için ekstrem iklim özelliklerine sahip soğuk bölgelerimizde ak kavaklar başta olmak üzere bütün kavak türlerinin rüzgar yönünde kesici bariyer olarak geniş koruluklar halinde dikilmesi, bu bitkilerin hızlı büyüyerek o alana kısa zamanda yeşil dokuya kavuşma şansını vererek, diğer bitkileri de rüzgardan koruyup, korunaklı bitki alanları oluşturma fırsatı sunması açısından başarılı plantasyon için iyi bir tercihtir.
Dağ ekosistemlerinde titrek kavaklar (Populus tremula) erozyon önleme ve şev stabilizasyonunda, biyolojik onarım çalışmalarında karayolları boyunca mutlaka geniş koruluklar şeklinde kullanılmalıdır. Fidanlıklarda diğer doğal bitki türlerimizle beraber kavak türlerinin de üretimi ve satışı yapılmalıdır.
Sonuç olarak kavaklar; ülkemiz kırsal peyzajına yaptığı görsel katkı kadar, ekolojik v e ekonomik bir çok avantaja sahip bir bitki olup, bitkisel tasarım projelerimizde uygun kavak türlerine diğer doğal bitki türleri ile beraber yer vermeliyiz. Kavaklar her görüldüğü yerde kesilmelidir sloganından kurtulmalıyız. Çünkü bu bitkiler sanıldığı gibi zararlı değil, Anadolu insanı ve doğası ile özdeşleşmiş, topraklarımızın, su kaynaklarımızın bekçileri, yaşam mekanlarının biyoklimatik konforunu artıran, arazilerimizin sınırları belirleyen, rüzgara yön veren, dinamik formları ile sonbahar yaprak renkleri ile peyzaja hareketlilik kazandıran, yaban hayatının sığınağıdırlar. Kavaklar için ortaya konmaya çalışılan bu görüşler özellikle su kıyılarımızın bekçisi olan kara söğütler için de geçerlidir.


