3 Haziran 2013 Pazartesi
Değişen, dönüşen ve gelişen peyzaj mimarlığı mesleği ile çalışma alanları yeni arayışları da beraberinde getirmektedir. Kentsel ve kırsal alanlarda bitki materyali kullanımının estetik olduğu kadar ekolojik ve ekonomik kaygıları da giderilmesine yönelik planlamaları zorunlu duruma getirmektedir. Özellikle geçmiş ve mevcut uygulamaları iyi analiz ederek, yarının peyzajı kavramını ekonomik, ekolojik ve estetik kaygılarla planlamak sürdürülebilir gelişimin gereğidir.
Kentsel mekanlarda çok yüksek maliyetlerle ithal fidan kullanımında son yıllarda bir azalma olmasına rağmen, henüz doğal vejetasyonumuzdaki bitkilerden yeterince yararlandığımız söylenemez. Halen kırsal peyzaj karakterine sahip alanlarda dahi ithal fidanların kullanımı bir dizi sorunlara yol açmaktadır. Kentleşme ve sanayileşme ile beraber artan çevre sorunlarının doğal ve kültürel çevredeki tahribatları klasik anlayış yerine yeni peyzaj planlama ve tasarım arayışlarını ile sürdürülebilir peyzaj kavramını gündeme getirmiştir. Bu yazıda peyzaj tasarımına ve özellikle bitkisel tasarıma yeni bir yön veren ve nisan 2012 ayında gezdiğim ve incelemelerde bulunduğum Milenyum Park’ın neden önemli olduğu üzerinde durulmaya çalışılmıştır.
ABD’de Chicago kentinde yaklaşık 10 ha’lık bir alanda 2004 yılında hizmete giren Milenyum Park geleceğin peyzajı konusunda peyzaj mimarlarına yol gösterici karakter taşımaktadır. Park, Michigan Gölü kıyısında Grant Park’ın devamı niteliğindedir. Yoğun gökdelenler arasında yapılan bu park özgün yapısal ve bitkisel tasarımları ile gelen turistlerin büyük ilgisini çekmektedir. Yaklaşık 500 milyon dolara yapılan bu alan sayesinde bölge, bahçe içinde şehir unvanını almıştır. Yarının peyzaj algısını bünyesinde barındırdığı için park oldukça yenilikçi ve yol gösterici tasarımlar sunmaktadır. Bir çok ünlü mimar ve peyzaj mimarı tarafından tasarlanan bu alanda iki önemli plan kararı ile tematik bir park niteliği göze çarpmaktadır. Bunlardan biri yarının modern, teknolojik kentlerine uyumluluk gösteren donatılar ve bitkisel tasarım, diğeri ise doğal vejetasyondaki özelikle otsu bitkilerin gökdelenler arasında oluşturduğu kırsal peyzaj karakteridir.
Milenyum Park’ın donatıları içerisinde Anish Kapoor tarafından tasarlanan dev bulut/fasulye heykeli (Cloud Gate/The Bean), Frank Gehry’nin gösteri/konser alanı (Pritzker Pavilion) ile kavisli yaya yolu (BP Bridge), Jaume Planse’nin dev ekran (Crown Fountain) tasarımları yanı sıra, müze, gösteri alanları, teraslar ve diğer plastik objeler sayılabilir. Bunların neredeyse tamamı modern konstrüksiyonlarla yapılmış, tamamen özgün karakter göstermektedir. Milenyum park gezildiğinde ilk dikkati çeken iddialı kontrüksiyonlarla ortaya konan donatılar olmakla beraber bütüncül tasarımda bitkiler önemli bir görev üstlenmektedir. Yönlendirici, vurgu yapıcı ağaç kullanımları diğer donatıları da belirgin duruma getirmektedir.
Milenyum Park’ın en önemli alanlarından birisi kurakçıl bahçe (Lurie Garden)’dir. Kathryn Gustafson, Piet Oudolf ve Robert Israel tarafından tasarlanan bahçe alanı yaklaşık 1 ha olup, maliyeti 13.2 milyon dolardır. Dünyanın en büyük çatı bahçesi özelliği gösteren alan, 2008 yılında ASLA tarafından birincilik ödülü almıştır. Bitkisel tasarım yönünden bahçe büyük yenilikler getirmiştir. Bahçe alanı ikiye ayrılarak, yarısı erken peyzaj tarihini simgeleyen Gölge Bahçesi (Dark Plate), diğer yarısı ise yarının peyzajını simgeleyen Güneşli/Kurakçıl Bahçe(Light Plate) olarak isimlendirilmiş ve bu düşüncelerle tasarlanmış ve uygulamaya geçilmiştir. Bu bahçelere 120.000 soğanlı, 35.000 çok yıllık otsu bitki (240 çeşit), 5.200 odunsu bitki (14 tür) dikilmiştir. Bitkilerin büyük çoğunluğunu doğal vejetasyondaki türler oluşturmaktadır. Ekolojik duyarlılık, peyzaj tasarımı ve sembol harmonisinin kentle bütünleştiği park, kentin renk ve yaşam dokusunu temsil etmektedir.
Gölge Bahçesi’nde (Dark Plate) ağaç, çalı ve otsular beraber kullanılmıştır. Ağaç altı otsu bitkiler yabani, gösterişsiz olarak tanımlanmıştır. Alanda Fagus, Crategus, Carpinus, Cercis, Prunus, Thuja’ların türleri ağırlıklı kullanılmıştır. Bahçe etrafı mazılarla yoğun olarak kapatılmıştır. Özellikle sonbaharda ağaçların oluşturduğu renk değişimleri dikkate değerdir.
Güneşli Bahçe (Light Plate) her dönem özgün kırsal peyzaj karakteri sunmaktadır. Tasarım ana kriterini geleceğin peyzajı oluşturmaktadır. Peyzaj Mimarı Piet Oudolf’a göre kullanılan otsular saflık, asalet ve seçkinliği simgelemektedir. Doğal vejetasyondaki otsu çok yıllık bitkilerin ve geofitlerin bir arada kullanıldığı bu alan gökdelenler arasında doğal yaşam mekanları sunması açısından ilginç ve özgündür. Bahçede ahşap ve granit yaya yolları arasında Allium, Anemone, Astilbe, Crocus, Echinacea, Eryngium, Geranium, Geum, Hemerocalis, Hosta, İnula, Liatris, Narcissus, Papaver, Salvia, Stachys, Tulipa türleri gibi otsu ve soğanlılar yanı sıra Carex, Molinia, Miscanthus, Schizachyrium, Sporobolus gibi çim türleri de ağırlıklı kullanılmıştır. Tasarımcının genel proje konsepti kentsel mekanlarda da kırsal karakterli bitki kullanımlarının gerekliliği üzerinedir. Adı kurakçıl peyzaj/xeriscape, geleceğin peyzajı olarak ortaya çıkan bu kavram iklim değişikliklerine bağlı olarak yaşanması olası sorunlar, ekonomik ve ekolojik kaygılar karşısında yeni peyzaj anlayışlarının iyi bir uygulamalı sonucudur.
Kırsal karakterli otsu bitkilerin kentsel ortamlarda da kullanılması aynı zamanda az bakım istemesi (gübreleme, budama, ilaçlama vb.) doğal yaşam ortamları sunması, kaynak değerlerinin koruma altına alınması, ekonomik olması gibi birçok avantajları da beraberinde getirmektedir. Güneş seven çok yıllık otsular, soğanlılar, çim türleri ve etrafı yeşil bir çitle kapatılan alanda her mevsim görsel peyzaj karakteri yüksek görünümler elde edilmiştir. Baharda geofitler, yazın perennialler, kışın ise çimlerin oluşturduğu kompozisyonlar ile eşine az rastlanır bitkisel tasarım ortaya konmuştur. Bu düzenleme sayesinde ciddi bir sulama suyu tasarrufu, karbon emisyonu, başta kuşlar olmak üzere diğer yaban hayatına katkı ve görsellik sağlanmıştır. Lurie Garden sürdürülebilir peyzaj tasarımının bir modelidir.
Bu park örneğinde geleceği iyi planlamak adına çıkarılacak önemli sonuçlar vardır. Ülkemizin sahip olduğu eşsiz biyoçeşitliliğinin farkına varılarak, planlama ve tasarımlara yeni bir yön verme zamanı gelmiştir ve geçmektedir. Büyük alanlarda her yıl çok yüksek maliyetlerle yapılan tek yıllık çiçek düzenlemeleri yerine doğal vejetasyondaki bitki türleri ile kalıcı ekolojik temelli bitkilendirmelere gidilmelidir.
Bütün fidanlıklarımızda doğal vejetasyondaki peyzaj değeri yüksek olan önemli bitki türlerinin üretimleri teşvik edilmeli, fidan ve tohumların kolayca temin edilebilecek sektörel gelişimlere ağırlık verilmelidir.
Özellikle her bölgenin endemik veya yaygın olan geofitleri ile kentlere özgü/kent karakterine katkı sağlayabilecek düzenlemeler artırılmalıdır. Muş lalesi, Hakkari lalesi, Manisa lalesi, Osmanlı lalesi (İstanbul), Isparta gülü, Gümüşhane kuşburnusu gibi daha bir çok bitki isimlerle anılan kentlerde uygun alanlarda ana bitki karakterini bu bitkilerin oluşturduğu düzenlemelere gidilmelidir.
Kentlerde kırsal yaşam adaları oluşturulmalı ve buna yönelik otsu ve odunsu doğal bitki türleri kullanılmalıdır.
Peyzaj mimarlarımız bitkisel tasarımlarını doğal vejetasyondaki bitkilere ağırlık vererek yeniden gözden geçirmek zorundadır. Bunun için fidanlık sektörümüze büyük görevler düşmektedir. Bazı kontrol edilebilir, yönetilebilir teknolojik kentsel yaşam mekanlarında ekzotik bitki kullanımı yadırganmayabilir. Buna rağmen kırsal peyzaj karakterine sahip karayolları boyunca süs üvezleri, ahlatlar, alıçlar, meşeler, kuşburnular, zakkumlar, ardıçlar, gevenler, katır tırnakları gibi daha bir çok bitki hemen yanı başımızda doğal vejetasyonda mevcut iken, yabancı menşeli ağaçların kullanılması ekonomik olduğu kadar, ekolojik bir çok sorunu da beraberinde getirmektedir. ‘Her bölgede ve alanda estetik ve fonksiyonel amaçlar için kullanılabilecek doğal bitki vardır’ sloganını geliştirmeliyiz ve gereğini zaman geçirmeden yapmalıyız. Dönüşen, değişen ve gelişen peyzaj mekanlarında Lurie Garden örneğinde olduğu gibi estetik kaygı kadar, ekonomik ve ekolojik kaygı da ön planda olmalıdır.
Kaynaklar
1-Lurie Garden-Wikidepia. //en.wikidepia.org/wiki/lurie_Garden
2-About the Lurie Garden. www.luriegarden.org
3-The Lurie Garden at Milenium Park. www.lafoundation.org


