GEÇMİŞLE GELECEK SARKACINDA TEMA PARKLAR

Temapark konusunda öncelikle açıklığa kavuşturulması gereken nokta, terimin yazılış biçimi. Kökeni İngilizce “theme park” sözcüklerinden gelen terim, değişik kaynaklarda tema parkı, temalı park ya da temapark gibi üç farklı biçimde yazılmaktadır. Burada bitişik biçimde yazılışı ile kullanılan temaparklar, anlam olarak, belirli bir ilgi alanına yönelik olmak üzere geniş bir yüzeye yayılmış eğlence yerleri olarak kabul görmektedir. Daha geniş olarak, bir kurgu çerçevesinde açık ve kapalı alanlarda yer alan ve farklı zevklere ilişkin tesislerden oluşan eğlence merkezleri olarak tanımlanabilmektedir. Genelde her yaş aralığına ve insanların kitlesel olarak eğlenmelerine aracılık eden temaparkların belli bölgelerinde belirli yaş gruplarına yönelik etkinlikler de düzenlenebilir. Temaparkları lunaparklardan ayıran en temel özellik, eğlence parklarında da bulunan yüksek hızlı adrenalin treni (roller coaster), eğlence sürüşleri (ride), dönme dolap gibi eğlence sistemlerinin bir kurgu çerçevesinde öyküler ile birleştirip, ziyaretçilerine konsept olarak sunmalarıdır. Temaparklarda park ziyaretçileri, sıra dışı mimari ve peyzaj tasarımı, çeşitli karakterlerle öykünün bir parçası haline getirilip, mekanik bir aracın üzerindeki yolcu kimliğinden sıyrılmakta; ziyaretçiler bir öykünün içine sokularak ve o öykünün bir parçası durumuna getirilerek eğlenmeleri ve zevk almaları sağlanmaya çalışılmaktadır. Lunaparklar ise bir öykü tasarlamaktan daha çok adrnalin trenleri ve eğlenceli sürüşlerin gelişigüzel geniş bir alanda sıralanmasından oluşmaktadır.

Temaparklar yalnız ölçek olarak değil, aynı zamanda içerik olarak da diğer parklardan farklılık göstermektedirler. Eğlence ağırlıklı olmakla beraber bilim, kültür, teknoloji, tarih, sanat gibi dallar da temaparkların konuları olabilmektedir. Genel kullanımlarda su parkları, hayvanat bahçeleri, botanik bahçeleri, doğal yaşam parkları, akvaryumlar, müzeler, eğlence parkları, buz parkları, dinozor parkları, uzay parkları, lunaparklar ve benzerleri temapark olarak adlandırılsalar da bunlar yalnızca bir konu veya eğlence üzerine kurgulanmış parklardır.

 

 

 

GEÇMİŞ

 

Temapark, tarihi geçmişe uzanan üç farklı gelenekten doğmuştur. Bunlardan en eski olanı kökeni Orta Çağa kadar giden ve 1133 yılında İngiltere’de başlayan Bartholomew Fuarı’dır. 18. ve 19. yüzyıla kadar, bu gibi yerler halkın cadı gösterileri, akrobatlık, hokkabazlık, jonklörlük gibi kitlesel olarak görebilecekleri ve eğlenmelerine aracılık eden parklardan türemiştir. Ayrıca, bu gibi alanlar, içinde hayvanat bahçesi ve çeşitli yarışmaların düzenlendiği yerlerdi.

Dünyanın en eski eğlence parkı olarak kabul edilen park, Danimarka’nın başkenti Kopenhag’ın kuzeyindeki Klampenborg’da 1583 yılında açıldı.

1860 ve 1870’li yılların yeni buluşlarla ortaya çıkan ve buhar gücüyle çalışan atlıkarınca benzeri mekanik eğlence aletleri Thomas Bradshaw tarafından Norfolk’taki Aylsham Fuarı’nda kuruldu. Bu, işçi sınıfının ek ücret ödeyerek eğlenebileceği ve resmi olarak açılan ilk eğlence fuarıydı.

1661 yılında Londra’da kurulan Vauxhall Bahçeleri, eğlence amaçlı oluşturulan ilk bahçelerden biriydi

 

 

(Şekil 1).

18. yüzyılın sonlarına doğru, pek çok çekici eğlence türü için tesise giriş ücretli oldu. Romantik buluşmalar, ip cambazları, balonlu uçuşlar, konserler ve havai fişek gösterileri için kısa sürede cazibe merkezi olarak büyük kitleleri kendine çekti bu bahçeler. Aslında elitler için tasarlanmasına karşın, bu tür bahçeler sosyal çeşitliliğin merkezi oldu. Halka açık havai fişek gösterileri Marylebone Bahçelerinde (Şekil 2); müzik, dans ve hayvan akrobatik gösterileri ise Cremorne Bahçelerinde sergilendi (Şekil 3).

 

İlk halk parkı, Avusturya’nın başkenti Viyana’da 1766 yılında açıldı.

Sonraları, eğlence amaçlı belirli bir park kavramı dünya fuarlarının gelişmesiyle ortaya çıktı. İlk dünya fuarı 1851 yılında Londra’da, kentin simgesi Cyrstal Palace’ın yapımıyla başladı. Amacı, dünyanın değişik ülkelerinin endüstriyel başarılarını kutlamaktı. Ve fuar, ziyaretçileri eğitmek, eğlendirmek için tasarlandı.

Amerikan kentleri ve işadamları, ekonomik ve endüstriyel başarılarını sergilemenin bir yolu olarak fuarları gördü. 1893 yılında, Chicago eyaletinin Illinois kentindeki ilk Dünya Sergisi çağdaş eğlence parklarının öncüsü oldu. Fuar kitlesel eğlenceyi eğitim, eğlence ve mühendislikle birleştirmiş kapalı bir alanda kurulmuştu. “Beyaz Kent (White City)”ten parlayan ışıklar, imgesi ile ziyaretçilerini şaşırtmayı başarmıştı. Fuarın finansal başarısını sağlamak için, fuar planlayıcıları “Panayır Bölümü” adı altında özel ve imtiyazlı bir alan yarattılar. Burada ziyaretçilerin ilgisini çeken ilk çelik dönme dolap bu fuarda ortaya çıktı ve buradan yayıldı. Bu fuardan sonra panayır kavramı pek çok eğlence parklarının, fuarların, sirklerin ve karnavalların standart bileşeni oldu. Bunun dışında, panayırlar atış poligonu, şans oyunları ve gösteriler gibi birçok eğlence ve zevkin sergilendiği / yaşandığı merkezler durumuna geldi.

İngiltere’de Blackpool ve ABD’de Coney Adası’nda günlük turlar ya da hafta sonu tatillerini geçirmek isteyen halkın kullanımına açılan ve popüler olan sahil kıyısındaki eğlence yeri (resort), çağdaş eğlence parkları oldu. Demiryolunun gelmesiyle, Blackpool sahil kıyısındaki önemli eğlence yerlerinden biri olarak gelişmeye başladı. 1850 ve 1860’lı yıllarda demiryolu ulaşımı ziyaretçi akınını daha da arttırdı ve bu durum girişimcilerin yeni oteller ve yeni eğlence merkezleri yapmasını teşvik etti. 1863 yılında, Kuzey Rıhtımı tamamlandı ve burası elit ziyaretçilerin çekim merkezi oldu. 1865’te Merkezi Rıhtım tamamlandı. Burada bir tiyatro ve geniş bir açık hava dans pisti yer aldı. 1893 yılında, Güney Rıhtım’ın da tamamlanması ile Blackpool, İngiltere’nin 3 rıhtıma sahip tek kasabası oldu. 1878 yılında Kış Bahçeleri (Winter Gardens) kompleksi, on yıl sonra Londra dışında İngiltere’nin en büyüğü olarak bilinen Opera Binası (Opera House) ile birleştirilerek açıldı (Şekil 4).

1879 yılında, yazlık yerlerin büyük kısmına elektrik geldi. Işıklandırma ve ona eşlik eden gösteriler Blackpool’un durumunu, İngiltere’nin Kuzeyinin en önemli tatil yöresi ve özellikle çalışan sınıfın uğrak yeri olarak güçlendirdi. 1890’lara kadar kasaba 35.000 yerleşik nüfusa sahipti ve yaklaşık 250.000 tatilci geliyordu. Yıllık ziyaretçilerin sayısı yaklaşık üç milyon oldu. 1894’de kasabanın en ünlü iki binası, Büyük Tiyatro (Grand Theatre) ve Blackpool Kulesi, açıldı. Kule açıldığında, 3000 ziyaretçi eğlence araçlarına bindi ve sirkteki gösterileri izledi.

 

ABD’de piknik alanları, yüzme ve su sporları da yapılabilmesi amacıyla göl ve nehir kenarlarında 1946 yılında Connecticut’daki Compounce Gölü kıyısında kuruldu. Onu daha sonra diğerleri izledi.

Benzer bir yer Brooklyn / New York’da, Atlas Okyanusu kıyısında 1829 yılında kuruldu. Atlı arabalar keyif düşkünlerini eğlence yerlerine taşıyordu. 1875 yılında, bir milyon yolcu Conry Adası Demiryolu aracılığıyla taşındı ve 1876 yılında iki milyon insan Coney Adasını ziyaret etti. Oteller ve eğlence yerleri hem üst sınıfa hem de işçi sınıfına hizmet etti. İlk atlıkarınca 1870’lerde yerleştirildi; ilk hız treni ise 1884 yılında.

19. yüzyılın son on yılında, elektrikli tramvay hatları birçok Amerikan kentinde geliştirildi. Tramvaylar için parklar kuruldu ve yeni eğlencenin merkezi durumuna geldi. Bu parkların bir kısmı New Jersey ve New York gibi kıyı şeridindeki eğlence yerlerindeydi.

New Jersey’deki ilk gala örneği, ünlü bir tatil bölgesi olan Atlantik kentindeydi. Girişimciler okyanus üzerine ahşap kaldırımlar uzatarak yapılan rıhtımlar üzerinde bile eğlence parkları kurdular. Bu tür bir yapı 1891 yılında Okyanus Rıhtımı (Ocean Pier) idi. Onu 1898 yılında yapılan Çelik Rıhtım (Steel Pier) izledi.

Eldorado eğlence parkı 1891 yılında New York’a tepeden bakan Hudson nehri kıyısında açıldı ve yaklaşık 100.000 m2 alana kuruldu (Şekil 5).

 

Tek bir şirket tarafından yapılan ilk kalıcı kapalı eğlence alanı 1895 yılında Coney Adası’nda kuruldu: Brooklyn’deki Deniz Arslanı Parkı (Sea Lion Park). Bu park, içinde çeşitli eğlence araçları için bilet satılması yanında parka girmek için de ücret ödenen ilk parklardan biriydi. 1897 yılında, Deniz Arslanı Parkı Coney Adası’nda açılmış üç ana eğlence parklarından ilki olan Steeplechase Parkı ile birleştirildi (Şekil 6).

İngiltere’de ilk eğlence parkı W.G. Bean tarafından Bklackpool Eğelence Sahili adıyla 1896 yılında açıldı. 1904 yılında Sir Hiram Maxim’in uçan makinesi tanıtıldı. Maxim kullanılmayan buhar makinesiyle güçlendirilmiş bir hava aracı tasarladı. O zamanlar, eğlence parkları ağaç malzemeden yapıldığı için, yangın sürekli bir tehditti. Bu nedenle, 1911 yılında Coney Adasındaki Dreamland tamamen yandı. 1944 yılında da, Lunapark yanıp kül oldu.

 

 

ALTIN ÇAĞ

 

Altın çağda, pek çok Amerikalı daha az çalışmaya başladı ve daha fazla harcanabilir gelir elde etti. Yeni para kaynağı ve eğlenmeye daha fazla zaman ayrılmasıyla Amerikalılar yeni eğlence mekanları aradılar. Birçok kentin dışında ve kırsal kesimde kurulan eğlence parkları bu ekonomik fırsatı karşılamak üzere ortaya çıktı. Bu parklar fantezi kaynağı ve gerçek yaşamdan kaçış olarak hizmet etti. 1900’lerin başında yüzlerce eğlence parkı ABD ve Kanada’da işletiliyordu. Bu parkların önde gidenleri: Coney Adası, Beyaz Kent, Luna Park ya da Masal Parkı. Amerikan altın çağı, gerçekte, 1920’lere kadar eğlence parklarının hüküm sürdüğü parklardı.

Eğlence parklarının altın çağı çocuk parklarının gelmesini de kapsamaktadır. 1925 yılında kurulan orijinal çocuk parkı San Antonio / Teksas’da bulunur ve bugün hala işletilmektedir. Çocuk parkları 2. Dünya Savaşı’ndan sonra tüm ABD’de popüler oldu.

Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar insanlar daha heyecanlı eğlenme gereksinmesi talep ettiler ve bu talep hız treni ile karşılandı. Otomobilin gelişmesi insan gereksinmelerini tatmin etmek için daha fazla seçenek sunmasına karşın, savaş sonrası eğlence parkları başarılı olmaya devam etti. Üstelik kentlerdeki eğlence parklarına gidenlerin sayısında düşme görülürken. 1920’ler ise hız trenlerinin altın çağı olarak bilinmektedir.

İngiltere’de, ilk hız trenli eğlence parkları 1920’lerde açıldı. Bir balo salonu 1920 yılında inşa edildi ve 1923 yılında da sinema salonu yapıldı. 1920 ile 1935 yılları arasında 500 bin poundluk yatırım yapıldı. Dreamland Sinema Kompleksi 1934 yılında hizmete girdi.

Bu arada, Blackpool Eğlence Plajı geliştirilmeye devam etti. 1920’lerde Casino Binası inşa edildi.

 

 

İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI SONRASI

 

1930’lardaki Büyük Buhran ve 1940’larda İkinci Dünya Savaşı nedenleriyle eğlence parkı endüstrisinde düşme görüldü. Savaş kent insanını varoşlara yöneltti ve TV bir eğlence kaynağı olarak ortaya çıktı. Aileler daha az eğlence parklarına gider oldu.

1950’li yıllarda, kentlerdeki nüfus azalması, suç ve gettolarda ırkçılığa son verme halkın boş zamanlarını harcamak için tercihini etkiledi. Eski ve geleneksel eğlence parkları kapandı ya da yanarak yok oldu. Çoğu, yeni yerleşim yerleri için yıkıldı. 1964’te, en önemli eğlence parklarından biri kapandı.

 

 

BUGÜNÜN EĞLENCE YA DA TEMAPARKLARI

 

Günümüz park endüstrisi, Walt Disney Dünyası, Deniz Dünyası ve Hollywood Universal Stüdyoları gibi dünya çapında büyük ya da daha küçük ve orta boy temaparklarına kadar değişmektedir. Bunun yanında sayısız küçük parklar bulunmaktadır.

Minyatür golf sahaları ile başlayan aile eğlence parkları çarpışan arabalar, çarpışan tekneler, su kaydıraklarını içine alarak büyümeye başladı. Bu parkların bazıları, hızlı trenler ile büyüdü.

2016 itibariyle Walt Disney Şirketi 60 milyondan fazla ziyaretçi ile toplam endüstri gelirinin yaklaşık yarısını üstlendi.

Bazı parklar eğitim amaçlı hizmet vermektedir. Disney ilk eğitim amaçlı tema parkı başarıyla açtı. Epcot adlı park Walt Disney Resort’da ikinci park olarak açıldı. Dinozor Dünyası doğal varlıklar içinde aileleri eğlendirirken, Deniz Dünyası ve Busch Bahçeleri eğitsel deneyimler sundu (Şekil 7a ve b).

 

 

TEMAPARK EKONOMİSİ

 

Amerika kıtasında 400, Avrupada ise 300 civarında temapark bulunmaktadır. Temapark sektörü, 2004-2011 yılları arasında yıllık bazda ortalama % 6lık bir büyüme yakalamıştır. Sonraki yıllarda yıllık büyüme % 4-6 aralığında dalgalanma göstermektedir.

Avrupadaki temaparklar yılda 5,3 Milyar Dolar gelir elde ederken, kıta ekonomisine toplam katkısı yaklaşık 10 Milyar Doları bulmaktadır. ABDdeki temaparklarda mevsimsel ölçekte yaklaşık 500 bin kişi çalışmaktadır. Sürekli olarak işlendirilen kişi sayısı ise 100 bin civarındadır. Avrupada ise sürekli işlendirilenlerin sayısı yaklaşık 48.000’dir.

Dünya genelinde tema parklarının elde ettiği gelirin 14 Milyar Dolar civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu rakam, 2011 yılında küresel krizin etkisiyle 11,6 Milyar Dolar düzeyinde kalmıştır. Sektörün 2017 yılına kadar yıllık bazda büyüme oranının ise % 2-3 arasında olması beklenmektedir.

Temalı eğlence sektörü 2013 yılında başarılı bir grafik sergilemiştir. Sektör % 5,4 oranında büyürken dünyadaki en büyük 25 tema parkı ise % 4,3 oranında büyümüştür. Son yıllarda Asya’daki parklar % 7,5 oranında büyüme kaydederken, Güney ve Kuzey Amerika’dakiler % 3-4 düzeylerinde büyüme kaydetmiştir. Avrupa da Amerika gibi sektörde daha az büyüme oranı gösterebilmiştir. Avrupa’nın büyümesi sabit kalsa da İngiltere, Almanya ve Danimarka güçlü performans sergilemişlerdir. Güney Avrupa, ekonomik sıkıntılar nedeniyle büyüme gösterememiştir. Orta Doğu ise Warner Bros’un Abu Dhabi’de yapım aşamasında olan tema park gibi önemli projelerle canlanmaya başlamıştır. Su parkları sektörü dünya çapında % 7 oranında büyürken, Asya ve Latin Amerika su parklarında gösterdikleri güçlü performanslarla dikkat çekmeye başlamıştır.

Eğlence sektörünün, ülkelerin kültür ve ekonomisine olan katkıları gün geçtikçe artmaktadır. Örneğin, ABD’de eğlence sektörü, sağlık sektöründen sonra özel sektörde iş olanağı yaratan ikinci sektör konumundadır. Çin’de, Hindistan’da ve Latin Amerika’da orta sınıfın gelirinin artmasıyla, eğlence sektörü hızla büyüme kaydetmektedir. Büyük ekonomik veya sosyal karışıklıklar olmaz ise sektörün büyümesinin gelecekte devam etmesi öngörülmektedir. Batıda toplumun tüketim ve eğlence kültürünün değişimi, internet aracılığıyla bilgi akışının hızlanması ve toplumsal ayaklanmaların yayılması ve küresel duruma gelmesi, birçok geleneksel toplum yapı ve güvenliğinin yıpranmasına, kaygı ve belirsizliğin artmasına neden olmaktadır. Eğlence ve kültür tüm bu olumsuzluklara karşı insanlık için panzehir görevi görmektedir ve gelecekte de olmaya devam edecektir.

Son yıllarda temaparklarda, uluslararası ünlü markalara (uluslararası üne sahip popüler film / çizgi film kahramanları, bilgisayar oyunları, filmler, görsel gösteriler) ve bu markaların isim haklarının kullanımına olan ilginin yoğunluğu dikkat çekmektedir. En başarılı eğlence sürüş (ride)’leri ve gösterilerin çoğu, popüler markaların teması ile oluşturulmaktadır. Örnek olarak, Malezya’da Fox’un, Abu Dhabi’de Warner Bros’un yeni projesi Dreamworks’un çizgi film karakterleri ile ilgili yeni planları, Disney’in ve Universal‘ın ise yeni projeleri gösterilebilir. Temaparklarda dikkat çeken diğer önemli bir trend ise temalı otellerin, perakende ticaret alanlarının, restoranların da tema park alanına dahil edilerek temaparkların bir tatil rotasına dönüştürülmesidir.

 

Temapark sektörünün büyümesinin ardında 5 önemli etken bulunmaktadır:

 

ü  Teknoloji ve yaratıcılık nedeni ile daha fazla ilgi uyandıran gösterilerin sağlanması,

ü  Markalaşma gücü,

ü  Ev içerisinde yakalayamayacağınız ailece ortak deneyim paylaşımı,

ü  Akılcı yatırımlar,

ü  Akılcı işletmeler

 

Teknolojik gelişmeler 10 yıl öncesinde mümkün olmayan en son teknoloji olanakları ile donatılmış eğlence aracı seçeneklerini mümkün kılmaktadır. Marka kullanım haklarının akılcı kullanımı ise teknolojinin sağladığı olanakları ikiye katlamıştır. Cars (Disney), Harry Potter, Transformers (Universial Studios) gibi animasyon ve hayal kahramanlarının temaparklarda kullanımı bunların en başarılı örnekleri olarak verilebilir. Teknoloji, marka kullanım hakkına sahip firmalara, bu animasyon karakterlerini değişik platformlarda farklı yollarla çok etkili bir şekilde kullanma olanağı sunmuştur. Teknoloji, aynı zamanda, park içerisinde bulunan eğlence sürüşlerinin daha özgün, daha sofistike ve çok amaçlı olmalarını sağlamaktadır.

İnsanların televizyon programlarında, oyunlarında ve sinemalarda gördüklerini gerçek dünyada da ziyaret etmek istemeleri, sektör temsilcilerinin de insanlar tarafından beğenilen ve izlenen bu yeni trendleri temaparklarda kullanmaları temaparklara olan ilgiyi de arttırmaktadır.

Dünyadaki temapark sektörünün ABD, Avrupa ve Güney Asya’da geliştiği, sektör liderliğinin ABD’nin elinde olduğu, iklimsel nedenlerle temaparkların ekvator üzerinde konumlandığı görülmektedir. Dünyadaki ilk 25 tema parkın ziyaretçi sayısı 2013 yılında 214 milyon kişi iken, su parklarında bu sayı 26 milyonda kalmaktadır. Dünyadaki en büyük ilk 10 tema park grubunun 2013 yılı ziyaretçi sayısı 377 milyon kişidir. Bunun 132 milyonu ise Walt Disney Grubuna aittir. Walt Disney’in temapark ve eğlence sektöründe açık ara liderliği dikkat çekmektedir (Çizelge 1).

 

Temapark sektörünün 2013 yılında da büyüme göstermesinde bir diğer önemli etken ise sezonluk giriş bilet satışındaki artıştır. Sezonluk bilet satışının artışı, parklardaki yüksek ve düşük sezon arasındaki zaman aralığında parklara olan ziyaret sayısının artmasına neden olmaktadır.

Turizmde yaşanan gelişmeler de temapark sektörü büyümesinde önemli bir rol oynamaktadır. ABD vatandaşı turistlerin eğlence amaçlı seyahatleri 2004 yılından 2013 yılına kadar %11 oranında artış göstermiştir. Bu oran yabancı turistler için ise % 51 gibi çok daha yüksek bir yüzdeye ulaşmıştır. Bu durumdan temaparkların yoğunlukta bulunduğu Orlando ve Los Angeles çok fazla yarar sağlamaktadır.

Avrupa’da bulunan bazı temaparklara oldukça fazla yatırım yapılmasına karşın, 2013 yılında Avrupa’da en büyük 20 tema parkın ziyaretçi sayısı 2012 yılına göre % 0,1 oranında düşüş göstererek, 57,8 milyon kişiye gerilemiştir.

Ancak 2013 yılında, Kuzey Avrupa’da yer alan temaparklar ile Güney Avrupa’da yer alan temaparkların performansları arasında ciddi farklılıklar gözlemlenmiştir. Kuzey Avrupa’daki temaparkların performansı güçlenen ekonomi ve iyi hava koşulları nedeni ile başarılı olmuşken, Güney Avrupa’daki parklar ülkelerin ekonomik sıkıntıları nedeniyle iyi bir performans yakalayamamışlardır.

Orta vadede, Avrupa’da eğlence harcamalarında artışın gözlemleneceği beklenirken, çoğu tema park yeni iş etkinliğine temkinli yaklaşmakta olup daha ziyade pazarlama stratejileri, sınırlı sermaye harcamaları ve ziyaretçi başı harcamaları arttırma yolları üzerine yoğunlaşmaktadır.

Kısıtlı miktarda parası olan tema parkları, düşük sermaye gerektirdiğinden gösteri showlarına ve bilgisayar yazılım programlarına yatırım yapmayı tercih etmektedirler. Örneğin, Disney, Paris’deki tema parkına gece gösterilerini eklemiştir. Bu sayede, ziyaretçi için parkta yer alan otellerde konaklamayı cazip hale getirip, maliyeti kısıtlı tutarken ziyaretçi sayısını artırmaya çalışılmıştır. Parklara yapılan yeni yatırımlar, parka yeni eğlence sürüşleri (ride) eklemek yerine düşük sermaye gerektiren yeni akşam gösterileri ekleyerek daha uzun süre ile açık kalması yönünde yapılan yatırımlardır.

Günümüzde Avrupa’daki temapark pazarı, Doğu Avrupa’da yeni temaparkların açılması ile Batı Avrupa’da ise yeniliklere odaklanması ve daha geniş bir alana yayılmaları ile tanımlanabilir. Daha geniş bir alana yayılmanın amacı ise temaparkların, otelleri de içine alacak şekilde tatil yerlerine dönüştürülmesi ve ziyaretçilerin bu otellerde kalmalarını teşvik etme amacını taşımaktadır. Temaparklardaki bu trend kısa tatil dönemlerinde eve yakın yerde tatil yapma olarak tanımlanan ‘’staycation’’ trendinin devamı olarak da görülebilir.

Temapark ziyaretçi sayısının düşmesinin nedeni olarak sıklıkla kötü hava koşulları gösterilmektedir. Ancak kapalı ve açık alandaki etkinlik sayılarını dengeleyebilen temapark işletmecileri yıl boyunca daha başarılı bir performans yakalamayı başarmışlardır. Bilet alımının park ziyaret öncesi yapılmasının teşvik edilmesi de kötü hava koşullarına karşın alınan önlemlerden bir tanesidir.

Markalaşma, Kuzey Amerika’da olduğu gibi Avrupa’da da çok önemli bir trend halindedir. Çok ünlü markalar, tema parklarındaki eğlence programları ile beraber anılmaktadır (Finlandiya’da Angry Birds Tema Parkı gibi). Önde gelen markalar, artık temaparklarında yer alan sürüş parkurlarına, gösterilere hatta otel odalarına bile sponsor olabilmektedirler.

Avrupa’daki en büyük tema parkı Walt Disney’e ait ve yan yana olan Disneyland ve Walt Disney Studios tema parklarıdır. İkisinin 2013 yılı ziyaretçi sayısı 14,8 milyon kişidir. Ancak Paris’teki bu parkların % 6,9 oranında ziyaretçi düşüşü kaydetmesi de önemli bir detaydır.

 

 

TÜRKİYE ve TEMAPARK

 

Vialand

Dünyadaki gelişimine koşut olarak ülkemizde ülkenin ilk temaparkı özel sektör eliyle İstanbul’da Vialand adıyla kurulmuş AVM, otel ve eğlence parkından oluşan karma bir projedir (Şekil 8).

 

Anka Park

Avrupa’nın en büyüğü olması iddiası ile yapımı süren Anka Park’ın çalışmaları Ankara Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülmekte olup 2016 yılında bitirilmesi hedeflenmektedir (Şekil 9).

 

Sazova Park

Eskişehir’de Eskişehir Büyükşehir Belediyesi tarafından kurulan Eskişehir Bilim ve Kültür Parkı ise tam anlamıyla bir temapark olmasa da belediyenin sosyal sorumluluk çerçevesinde gerçekleştirdiği bir projedir (Şekil 10).

 

Jurassic Land

İstanbul’da Kültür ve Turizm Bakanlığınca “Kültürel Özel Tesis” olarak konumlandırılan, toplam on bin metrekareye kurulu Avrupa’nın en büyük dinozor temalı parkı Jurassic Land ise ufak çaplı kapalı mekânda bir tema parkıdır (Şekil 11).

 

Miniatürk

30 Haziran 2001 tarihinde temeli atılan Türkiye’nin ilk minyatür parkı olan Miniatürk, 2 Mayıs 2003 tarihinde İstanbul’da hizmete girmiştir. Türkiye ve Osmanlı coğrafyasından seçilmiş eserlerin 1/25 ölçekli maketlerinin yer aldığı Miniatürk’te 59 eser İstanbul’dan, 55 eser Anadolu’dan, 12 eser ise bugün Türkiye sınırları dışında kalan Osmanlı coğrafyasından olmak üzere 126 maket eser sergilenmektedir (Şekil 12).

 

Dinopark

İstanbul’daki Turkuazoo (Şekil 13), İstanbul Akvaryum, Antalya Kemer’de 30 dönüm arazi üzerine kurulmuş dinozor temalı Dinopark (Şekil 14), yine Antalya’daki akvaryum, Gaziantep’teki ve İzmir’deki doğal yaşam parkları ile yine İzmir’deki Aqua Fantasy ve Adaland su parkları da tek temalı temaparklara birer örnek olarak verilebilir.

 

Nevzahat Gökyiğit

Ayrıca yine otsu ve odunsu bitkileri içinde barındırarak hem halka hem de bilimsel araştırma amacına hizmet eden Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (Şekil 15) ile yine aynı amaçlar doğrultusunda çalışan amcaı daha çok odunsu bitkileri barındıran Karaca Arboretum (Şekil 16) da tek temalı parklar kapsamında sayılabilir.

 

 

SONUÇ ve ÖNERİLER

 

Temaparklar, ülkelerin turizm gelirlerine önemli kaynak oluşturdukları gibi farklı zevk ve yaş gruplarına eğlenme ve boş zamanlarını değerlendirme olanağı da sunmaktadırlar. Bu yönleriyle temaparkların önümüzdeki dönemlerde dünya çapında daha da yükselen bir trend oluşturacağı düşünülmektedir.

Parklar içerisinde bulunan ve harekete dayanan sürüşlerdeki yenilik ve çeşitliliğin yanı sıra temaparklar içerisinde eğitici ve kültürel etkinliklerde de artış gözlenmektedir. ABD, temapark sektöründe liderliğini sürdürmektedir. Temapark grubu olarak ise açık ara Walt Disney’in önde olduğu gözükmektedir. Son dönemlerde yükselen trend, temaparkların otelleri, lokantaları da içine alacak biçimde, bir tatil rotasına çevrilmesidir. Ziyaretçilerin gece konaklamasını çekici kılmak için parklarda gece gösterilerine ağırlık verilmeye de başlanmıştır. Bunun yanında ünlü animasyon, TV ve sinema karakterlerinin temaparklarda çeşitli gösterilerle birlikte ziyaretçilere sunulması da gittikçe yaygınlaşmaktadır.

Tüm bu olumlu gelişmelere karşın, hızla gelişen teknoloji ile birlikte temaparklarda kullanılan hızlı sürüş ya da biniş araçlarının güncelliğini yitirmesi ek yatırımları gerektirmekte ve bu yatırımlar yüksek maliyetlere neden olabilmektedir. Yatırım yapılmaması ise, ziyaretçi sayısını düşürerek parkların sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemektedir. Bu nedenlerle, tema park konusunda yatırımcıların kafalarında, yanıtlaması gereken birçok soru bulunmaktadır.

 

 

 


Paylaş: