22 Şubat 2016 Pazartesi
Kış Bahçeleri konusuyla ilgili literatür taraması yaparken bir kitap adı dikkatimi çekti. Bu kitap Nicola Fergusonun,Right Plant Right Place / The indispensable quide to the successful garden (Doğru Bitki, Doğru Yer / Başarılı bir bahçe için vazgeçilmez bir yol gösterici) adlı kitabıydı. Kitap adı bana peyzaj içinde pek çok şeyi ve deyimleri doğru kullanıp kullanamadığımızı, bazen de kullanılan deyimlerin yetersiz olduğunu anımsattı.
Örneğin; ‘Bahçe deyişi, ‘Park kavramı ne ifade ediyor, bunlar arasındaki fark nedir? Bütün bunları netleştirmeden doğru bir dizin yapılabilir mi? En basitinden park nedir, neresidir, bahçe nedir, neresidir doğru bilmek, doğru açıklamak gerekir. Bahçe, özel kullanımlı ya da özel mülkiyeti olan işlenmiş yeşil alanların hepsini içerir. Örneğin; saray bahçesi, botanik bahçesi, hayvanat bahçesi, elma bahçesi, Alinin bahçesi gibi. Park ise, çok amaçlı, farklı kullanımlı, kamusal mülkiyetli ya da kullanımı kamu yararlı işlenmiş yeşil alanlardır. Yeşil alan olması onu otoparktan ayırmaktadır. Örneğin mahalle parkı, semt parkı, şehir parkı, gençlik parkı, kültür park vb. bu oluşuma girer. Bu durumda pek çok yerel yönetim neden ısrarla ‘Botanik Parkı der ve ısrarla bu ad altında yeşil alan yapmaya kalkar anlaşılır gibi değildir. Yanlış park adlarından birisi de Ankaradaki ‘Botanik Parkıdır. Bu bağlamda, Kış Bahçesi de tek başına bir kavram olsaydı, en azından o zaman yaz bahçesi, ilkbahar bahçesi, sonbahar bahçesi gibi bahçeler, bahçe stilleri olurdu.
Bu tarifler ve açıklamalar esas alındığında, bu derginin konusunu oluşturan Kış Bahçeleri, Kış Bitkileri deyimlerinin kullanımları doğru mudur? Evet, batılılar ‘Winter Garden / Kış Bahçesi deyimini yaklaşık 300 yıl önceden beri kullanmaktadırlar. Ancak, bu ifadeyi bazı parklarda, fuar alanlarında, botanik bahçelerinde cam ve metal ağırlıklı yapılar içinde konumlandırılan tropik ve sıcak iklim bitkileri kompozisyonları için kullanmışlardır.
CRYSTAL PALACE
Bu kompozisyonların en büyüğü ve görkemlisi, sonradan anlaşılmaz bir biçimde yanan Londradaki ünlü Crystal Palace / Kristal Saraydır. Kış bahçesi kavramının ortaya çıkmasına neden olan bu kristal saray, dünyanın o dönemi kapsayan dönüşümüne de öncülük etmiştir.
İngilterenin öncülük ettiği ‘Endüstriyel Devrimin dünyaya sunumu ve bu anlamda dünya ile bütünleşmesi adına bir sergi, bir fuar açılmasına karar verilir. İngilterede 1854 yılında açılan bu ilk dünya fuarının adı ‘Milletler Sanayi Sergisidir. Serginin simgesi olan cam sarayın tasarımcısı Joseph Paxtondur. Paxton aslında bir peyzaj mimarıdır. Yaptığı proje, iki yüzün üstündeki proje arasından, yeni teknolojiyi gösterdiği, yapımının hem mali hem de zaman açısından hesaplı olduğu gerekçesiyle seçilmiştir. Bunun üzerine Paxton, Kraliçe tarafından Şövalye (Sir) yapılmıştır. 1851 yılında Hyde Park içinde yapımına başlanan cam saray, fuar dışında da kış aylarında eğitim ve eğlence sunan bir ‘kış parkı (‘winter park and garden under glass) olarak düşünülmüştür.

564 metre uzunluğunda 124 metre genişliğinde düşünülen ve gerçekleştirilen bu yapı yaklaşık on altı futbol sahası büyüklüğündeydi. Altı milyon kişinin ziyaret ettiği büyük sergi kapatılınca, yapı kamuoyu baskısıyla sökülüp Londranın Sydenham tepesine taşındı, 1854 yılında yeniden açıldı ve yandığı 1936 yılına kadar burada hizmet verdi.
Cam Saray, içinde muhteşem havuz ve çeşmeler, heykeller, nadir ağaç ve çalılar, tarih öncesi hayvanların tam boy modelleri gibi pek çok güzel örnekler içeriyordu. Serginin amacı İngilterenin sanayi başarıları ile dünyayı etkilemek ve daha çok taraftar, daha çok hammadde bulmaktı. Sergi 4 temadan oluşuyordu, bunlar;
1. Hammaddeler
2. Makinalar
3. Üretim ve üreticiler
4. Güzel sanatlar
Bu cam saray, bütün dünyayı etkilediği gibi Osmanlıyı da etkilemiştir. 25 Haziran 1861 tarihinde kardeşinin ölümü üzerine, otuz bir yaşında iken tahta çıkan Sultan Abdülaziz, devlet erkânının da tavsiye ve ısrarlarıyla 21 Haziran - 7 Ağustos 1867 tarihleri arasında bir ay on yedi gün süren bir Avrupa seyahatine çıkar. Amacı, Avrupa ile dost olmak, dünyanın değişimini ve dönüşümünü yakından incelemektir. Denizden başlayan seyahat, Malta, Napoli üzerinden dokuz günde Fransanın Toulon (Tulon) limanında karaya çıkılarak devam eder. Limanda padişahı Fransız donanmasına ait bir gemi topluluğu törenle karşılar. Bu dönemde, Fransanın başında III. Napolyon, İngilterenin başında ise kraliçe Viktorya vardır. Padişah Pariste Elize sarayında misafir edilir. Londrada ise Buchingham sarayında kalır ve Kristal sarayı görüp ve inceleme fırsatı bulur. Daha sonra, burada görülen imalatlardan ve sanat eserlerinden siparişler verilecektir. Dönüş yolunda ise Berlin ve Viyana vardır, Varna yolu ile de İstanbula dönülür.
CAMLI KÖŞK
Sultan Abdülaziz, Pariste açılan uluslararası sergi (ya da dünya fuarı) için de davet edilmiştir. Abdülaziz, gördüklerinden çok etkilenmiş, hemen her şeyi Osmanlıda da uygulatmaya çalışmıştır. Örneğin, ilk Osmanlı pulu onun döneminde basılmış; kız muallim mektebi, İstanbul Üniversitesi, Galatasaray Lisesi, Maden Mektebi ve Darüşşafaka onun döneminde açılmıştır. Yargıtay, Danıştay benzeri kurumlar ve Osmanlı Bankası da onun dönemindendir.
Prof. Dr. Önder Küçükerman ve Süha Erdanın birlikte yazdıkları; "Osmanlı İmparatorluğunda tasarımın değişimindeki önemli simge: Dolmabahçe Sarayının 150. yılı" başlıklı makalelerinde şunları yazmışlardır;
"... Dolmabahçe sarayından önceki 350 yıl boyunca kullanılmış olan Topkapı Sarayının doğaya dönük, tek katlı ortamında, insan, kuş ve at sesinden başka bir ses duyulmazdı. Oysa Sanayi Devrimini bu eski sarayla karşılamak imkânsızdı ve bu nedenle Dolmabahçe Sarayının yapılmasına karar verildi. Sanayi Devrimine bu açıdan bakılırsa, Dolmabahçe sarayı bir bakıma 1800lü yıllarda Avrupayı etkileyip, değiştirmeye başlayan Sanayi devriminin Osmanlı İmparatorluğuna büyük bir hızla yerleşmesi için kurulmuştu. Gerek İngiltere, gerekse Paris sergileri, sanayi, tarım ve sanat alanlarında değişim ve dönüşüm başlatmıştı. Dolmabahçe sarayı bu sergilerden çok etkilenmişti..."
"...İngiltere Kraliçesi Viktoryanın armağanı ‘kristal avize, sarayın en önemli mekânlarından olan ‘Muayede Salonu kubbesine asılmış, kubbeye asabilmek için değişik yöntemler kullanılmıştır. Dört buçuk ton ağırlığındaki bu ünlü avize, 1851 Londra Sergisinde de ilgi çeken bir tasarımdı. Dolmabahçeye gelişi, içeriye alınışı ve asılışı herkesin çok ilgisini çekmişti. Avizeye kurulduğu yıllarda önce kandil, daha sonra havagazı ve 1910 yılından sonra da elektrik ampulleri takılmıştır. Dolmabahçe Sarayını neredeyse tamamına yakın avizeleri, 1851 Londra Sergisinde yer alan ve dönemin en ileri sanayine sahip olan ‘Baccarat, ‘Bohemia, ‘Venedik teknolojilerinin ürünleridir."
Londra Sanayi Sergisinin ana binası olan ‘Crystal Palace dökme demir ve cam sanayinin ilk ve öncü tasarımıydı. Büyük ün yapan bu örneğin etkisiyle küçüklü büyüklü pek çok yapıda bu teknik kullanılmaya başlanmıştı. Bu yeni teknik Osmanlıda da ‘Camlı Köşk adı ile yaygınlaşmıştır ve en güzel örneği de yine Dolmabahçe Sarayındaki ‘Camlı Köşk olmuştur.
‘Camlı Köşkün esin kaynağı da, ‘Kristal Saraydır, hatta içindeki havuz ve ayaklı kristal abajur bile kristal Sarayın endüstri ürünleri sergisinden satın alınmıştır. Camlı Köşkte ayrıca kasalar içinde limon ağaçları ve güllerle bir bitkisel bezemenin de olduğu kayıt altına alınmıştır.
KEW GARDEN
Yine Abdülaziz döneminde faaliyet gösteren Galatasaray Tıbbiyesinin (tam resmi adı Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane olan) avlu-bahçesinde bir botanik bahçesi ve camdan ‘nebatat serası yapılmıştı. Bu ‘botanik nebatat bahçesi, gerek eczacılıkta kullanılan gerekse nadir nitelikteki çok sayıda bitkiyi içeriyordu. Kendisi de bu okuldan mezun Salih Efendi, hem okulda Botanik dersleri veriyor, hem nebatat bahçesini yönetiyor, hem de İstanbul yöresinden bitki örnekleri derleme faaliyetlerini yürütüyordu. Anadolu, Rumeli ve diğer yörelere yapılan bilimsel geziler sonucu oluşturulan botanik koleksiyonları (Herbaryum), ziyaret edenlerin ilgisi ve hayranlığını kazanmıştır.
Kristal sarayın yapım teknolojisindeki kolaylık, ucuzluk ve çabuk montaj özellikleri bütün dünyada özellikle büyük taban alanı gerektiren kamusal alanlarda hızla ve yoğun biçimde kullanılmaya başlanmıştı. Paris fuarı, 1867 yılının Temmuz ayı başında açılmıştır ve adı ‘Exposition Universelle / ‘ Büyük Paris Fuarıdır. Bu fuarın ana yapı materyali de döküm demir (ferforje) ve cam ağırlıklıdır. Günümüzde birçok Botanik Bahçesinde değişik iklimlerin oluşturulduğu seralar yer almaktadır. Örneğin, Montreal, Quebec, Kanada Botanik Bahçesinin ana teması Tropik yağmur ormanlarıdır ve seralar buna göre hazırlanmıştır. Dünyanın en büyüğü Kew Gardenla yetinmeyen Londrada ise 21. yüzyıla örnek Eden Garden (Cennet bahçeleri) tasarlanmıştır. Bunların hiç biri ‘Kış Bahçesi olarak adlandırılmamıştır. En başta örneklenen kitap başlığına göre konuları doğru düşünmek, doğru ifade etmek ve doğru tasarlamak gerekir. Özellikle de tasarımın geleceğe ne bırakacağı sorusu en önemlisidir. Ülkemiz bu konuda gelişmişlik sıralamasında hemen hemen yok gibidir.
Geleceğe aktarılacak tasarımların yanı sıra, geçmişten gelen örneklerin korunması da önemli bir husustur. Örneğin, İngiltere Kew Gardendaki bitki çeşitliliği ve seralar dünyanın en büyüğüdür. 38.000e yakın bitki türüne ev sahipliği yapan bu botanik bahçesi de kraliçe Viktorya dönemine aittir ve 2005 yılında Unesco Dünya Mirası olarak tescil edilmiştir. Hemen hemen aynı tarihlerde kurulan Mekteb-i Tıbbiye-i Adliye-i Şahane ye ait Botanik Bahçesi ve seraları da günümüze kadar gelebilseydi belki de Kewden önce Türkiye Unesco Dünya Mirası listesine girebilirdi.
"Winter Garden" term uses about 300 years longer. However, this expression mainly used for a composition of tropic and hot climate plants in glass and metal structures in parks, fair places and botanical gardens.


