Prof. Dr. Yalçın MEMLÜK
26 Kasım 2012 Pazartesi
26 Kasım 2012 Pazartesi
Ankara Üniversitesi Peyzaj Mimarlığı Bölüm Başkanı Prof. Dr. Yalçın Memlük
BİRİNCİ BÖLÜM PEYZAJIN TARİFİ
Peyzaj dilimize Fransızca’dan girmiş yabancı bir kelimedir. ‘Avrupa Peyzaj Sözleşmesi’ ile resmi literatüre de girmiştir. Sözleşme metninde peyzaj; ‘insanlar tarafından algılandığı şekliyle karakteri doğal ve/veya insani unsurların eyleminin ve etkileşiminin sonucu olan bir alan’ olarak tanımlanmıştır. Ancak bu yabancı orijinli kelimenin değişik anlamlara gelebilecek açılımları da vardır. Başka bir tanımlamaya göre; ‘bir noktadan bakıldığında görüş çerçevesi içine girebilen doğal ve kültürel varlıkların meydana getirdikleri görünüştür.’ Dilimize Fransızca ‘Paysage’ kelimesinin okunuş biçimiyle geçen kelimenin sözlük anlamı; manzara, görünümdür. Biraz daha teknik olan bir tarife göre peyzaj; ‘belirli bir yerden bakıldığında görüş açısına giren tüm topografik, doğal ve kültürel verileri içeren kısaca bir alanın tüm görünür özelliklerini içeren bir kavram’ olarak tanımlanmıştır. Bu tanımlamaların temel unsuru peyzajı oluşturan ve ona bir değer veren insandır. İnsan ve onun görüş açısı ki bunu daha çok kullanılan biçimiyle bakış açısı da diyebiliriz, temelde peyzajı kavram olarak ortaya koyan iki unsurdur. Peyzajı insan kendi bakış açısından görür, düşünür, geliştirir, ortaya koyar. Kısaca peyzaj, bir alanın görünür özelliklerinin insan tarafından yorumlanmasıdır. Örneğin bir Orman Peyzajı gündüz bize yaşanılası, muhteşem bir yer olarak görünürken, aynı mekanda gece tek başımıza kaldığımızda bir daha adım atılmayacak kadar korkunç gelebilir. Deniz, yaz aylarında içinden çıkılamayacak kadar güzel gelmesine karşın kışın yakınına gidilemeyecek kadar korkunç gelebilir. Burada peyzaja insan ve bakış açısı dışında bir temel unsur daha eklenmiştir ki bu da dünyanın fiziksel ya da görünür özellikleridir. Bunlar genel olarak; dağlar, tepeler, ovalar, yaylalar, çöller, denizler, farklı su görünümler, arazi örtüsü, bitki örtüsü (flora ve fauna),yapılar, ışık ve havadır. Bir de bunların alt unsurları ve oluşumları katılınca, dünya çok geniş ve çeşitli bir peyzaj (manzara) yapısına sahiptir denilebilir. Sonuç olarak peyzaj; dünyanın görülebilir (fiziksel) özelliklerinin, insanın bakış açısına dayalı algılanış biçimidir diyebiliriz.
Dilimizde peyzajla iç içe girmiş bir kavram daha vardır. Çevre olarak andığımız bu kavram, içinde yaşadığımız dünyanın varoluşunu ve özelliklerini yansıtan hava, toprak ve su ile içinde insanında olduğu diğer canlıların hem kendi içlerinde hem de karşılıklı etkileşimleri sonucu ortaya çıkan durumdur. Doğal çevre, yapılı ya da kültürel çevre, çevre kalitesi, çevre sağlığı, çevre sorunları, çevre koruma gibi pek çok disiplinler arası bir yapıyı ifade eder. Peyzajdan farklı olan en temel nokta, çevrenin bir görünüm dışında bir durum ifade etmesidir. Bir örnek üzerinden anlatılacak olursa, bir güzellik yarışmasının değerlendirmesi ve sonucu buna en güzel örnek olacaktır. Güzelleri derecelendirme ve değerlendirme kriterleri genelde standarttır. Bu kriterler görünen (fiziksel) ve görünmeyen ölçütlere dayalıdır. Boy, kilo, göğüs, bel, kalça çevresi ve bunların uyumlu ölçülerde olması, kol, bacak, göz, kaş, bakımlı diş vb uzuvların tam olması gibi fiziksel ölçütlerle eğitim, düşünce yapısı, zeka vb. unsurların dereceleri değerlendirme ölçütlerinin bir kısmını oluşturur. Jüri üyeleri bu derece ve ölçütleri, kendi takdir haklarını da koyarak değerlendirir. Temelde bu görünen unsurlara göre yapılan bir değerlendirmedir. Buna takdire dayalı göz rengi, saç rengi, parmakların yapısı, kirpik yapısı vb. hususlara ilişkin değerlendirmeler de ilave edilerek sonuca ulaşılır. Jürinin takdir hakkına dayalı verdiği karar, peyzajda görüş açısının karşılığıdır. Güzellerin bütün unsurlarının uyumu ve dengesi, peyzajın görünür fiziksel özellikleridir. Kısaca görünür fiziksel özelliklerle, insanın bakış açısına dayalı bir algılayış biçiminin oluşması ve bütünleşmesi sonucu peyzaj ortaya çıkar. Ancak güzellik yarışmasındaki jürinin aklına böyle bir ortamda güzelin kaç dişinin dolgu olduğu, bademciğinin olup olmadığı, akciğerlerinin sağlamlığı, kalp ya da böbrek sorunlarının olup olmadığı gelmez. Jüri bu hususları ve sorunları ya da sorunsuzlukları, bozuklukları, tedavileri orada düşünmez. Bütün bu görünmeyen ama fiziksel güzelliğin oluşumunda asıl katkıyı sağlayan bu unsurları değişik yönleriyle inceleyip, sağlıklı biçimde çalışmalarını sağlayan ve sağlıklı fiziksel görünümler sunan oluşumda çevreye örnektir. Bu örneklemeyi daha da detaylandırmak mümkündür.
Sonuç olarak peyzaj ve çevre birbirini bütünleyen, tamamlayan, dengeleyen iki farklı yapı sistemidir. Bilim olarak bakıldığında ikisinin çalışma, değerlendirme ilkeleri farklıdır. Ancak ulaşılmaya çalışılan sonuç ya da hedef aynıdır. Güzel görünümler (peyzaj) elde edebilmek için sağlıklı, dengeli çevreleri oluşturmak ve korumak gerekir.
PEYZAJIN VE PEYZAJ MİMARLIĞININ TÜRKİYE’DEKİ TARİHİ
Peyzaj teriminin Türkiye’ye ne zaman girdiği ve anlamına uygun olarak kullanıldığına ilişkin bir belge ya da bilgi ye ulaşılamamıştır. Ancak batılılaşma hareketlerinin başladığı 18’nci yy’da peyzaj sanatsal bir terim olarak Osmanlı’da kullanılmaya başlamıştır. Özellikle manzara resimleri ‘Peyzaj’ olarak adlandırılmıştır. Anadolu’nun eski kültürlerinde de güzelden çok insan kullanımına yararlı peyzajlar elde edebilmek amacıyla değişik uygulamalar söz konusu olsa da bunların hiçbirisi peyzaj adına yapılmış değildir. Cumhuriyet’ten önceki Osmanlı Kültürü, doğu kültürlerine daha yakın olduğundan, Farsça’dan gelen ‘Bağ’ kelimesini kullanmıştır. Ancak bağ kelimesi de anlam olarak peyzajın anlamını karşılamamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti’nin 10’ncu kuruluş yılında, Cumhuriyetin ilk üniversitesi olan Yüksek Ziraat Enstitüsü kurulduğunda, Meyvecilik, Bağcılık ve Bahçıvanlık Enstitüsü bünyesinde yer alan Süs Nebatları Şubesi Faaliyetlerini ‘…Memleketin muhtelif mıntıkalarında yetişen ehli ve yabani nebatları tetkik ve tespit etmek, tohumlarının toplanarak enstitüde yetiştirilmelerine ve ıslahlarına çalışmak…’ biçiminde açıklamıştır. Ayrıca Enstitü yapısında yer alan Ormancılık Enstitüsü içerisinde bulunan Ağaçlandırma Enstitüsü de peyzaj ve çevre konularına yakın çalışmalar gerçekleştirmiştir. 1947 yılında Ankara Üniversitesi kurulunca, Yüksek Ziraat Enstitüsü bu üniversite içinde yer alan Ziraat, Veteriner ve Fen Fakülteleri’ne dönüşmüştür. Ziraat Fakültesi’nin yapılanma sürecinde yukarıda bahsi geçen her iki şube birleştirilerek ‘Bahçe Bitkileri Yetiştirme ve Islahı Bölümü’ içerisinde Bahçe Mimarisi ve Ağaçlandırma Kürsüsü olarak faaliyet göstermiştir. 1968 yılında Ziraat Fakültesi’nin yeniden yapılanma sürecinde, kurulan 10 bölümden biriside ‘Peyzaj Mimarlığı Bölümü’ olmuştur. Bu oluşumla birlikte peyzaj mimarlığı eğitimi resmen başlamış, peyzaj Türkiye’de bilim dünyasına ilk resmi girişini yapmıştır. Bilim dünyası dışında, 1966’da kurulan ‘Peyzaj Mimarisi Derneği’ ile peyzajın ilk resmi tescili yapılmıştır. 1990 yılından itibaren de Ziraat, Orman Fakülteleri içinde yer alan Peyzaj Mimarlığı Bölümlerinden mezun olanlara da ‘Peyzaj Mimarı’ unvan ve diploması verilmektedir. Bu aşamayı 1994 yılında TMMOB yapısında kurulan Peyzaj Mimarları Odası takip etmiştir. Batı uygarlıklarında yaklaşık iki yüzyıldır bilimsel olarak telaffuz edilen peyzaj Türkiye’de de bilimsel, mesleksel olarak yerine oturmaya başlasa da, halen ülkemizde peyzajı ve peyzaj mimarlığını doğrudan ilgilendiren hususlarda herhangi bir yaptırım, uygulama ve teşkilatlanma söz konusu değildir. Bir yandan Avrupa Peyzaj Sözleşmesi imzalamış bir ülkenin, peyzajı ısrarla çere kavramı içinde görmesi, hatta görmemezlikten gelmesi, anlatılanları bir meslek taassubu gibi algılaması bu ülke adına büyük bir eksikliktir. Yeni oluşumlara ve yapılanmalara gidilirken, peyzaja ilişkin çığlıkların duyulması ülke adına çok büyük kazançlar sağlayacaktır. Mimarlığın temel taşlarından birisi olan peyzaj mimarlığının bu ülke için söyleyecek çok sözü vardır. Sayısal olarak bakıldığında günümüz Türkiye’sinde halen Ziraat, Orman, Mimarlık ve Güzel Sanatlar Fakülteleri’nde 28 adet Peyzaj Mimarlığı Bölümü eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. Ayrıca pek çok Vakıf Üniversitesi’nde de Peyzaj Mimarlığı eğitimi yapılmaktadır. İlk mezunlarını 1973 yılında veren ana bölüm başta olmak üzere bugüne kadar 5000’in üzerinde Peyzaj Mimarı ülkeye peyzajı ve peyzaj mimarlığını anlatmış, uygulamış ve sevdirmişlerdir. Bütün bu güzel oluşumlara rağmen, peyzaj ve peyzaj mimarlığının gerek plan ve proje boyutunda, gerek uygulama ve teşkilatlanma boyutunda sağladığı hiçbir şey, hiçbir dayanak yoktur.
PEYZAJIN TEKNİK OLARAK YAPILANMASI
Teknik bir terim olarak peyzaj yeryüzünün görülebilir ve hissedilebilir özelliklerinin oluşturduğu yapıya verilen addır. Teknik olarak bu yapı;
1- Fiziksel elemanlar, arazi yapıları ya da arazi formları
2- Yaşayan canlı elemanlar (flora ve fauna)
3- Soyut-gözle görülemeyen-elemanlar (Işık ve hava)
4- İnsani elemanlar ya da insan aktiviteleri sonucu ortaya çıkan elemanlar-buna yapısal peyzaj da diyebiliriz.
Fiziksel elemanlar ya da arazi yapıları ya da arazi formları karakteristik fiziksel özellikleri ile tanınırlar. Bunlar:
- Yükseklik
- Eğim
- Yön
- Katmanlaşma
- Kaya etkisi
- Toprak tipidir
Bu fiziksel özelliklere dayalı arazi yapıları ya da arazi formları:
- Tümsekler
- Tepecikler
- Sırtlar
- Dik kayalıklar, falezler, uçurumlar, kanyonlar
- Vadiler
- Akarsular
- Göletler
- Göller
- Denizler
- Yarımadalar
- Adalar
- Dağlardır.
Arazi formları bazen de kendine özgü bir yapıda olabilir. Örneğin;
- Maden ocakları
- Doruklar
- Boğazlar
- Platolar
- Ovalar
- Ufak gölcükler, su birikintileri, ıslak alanlar
- Bataklıklar ve bu yapıyı oluşturur. Arazi formları bazen de biyolojik faktörlerin etkisiyle de Ar
- Bitki örtüsü ya da vejetasyon
- Kumullar
- Tuz bataklıkları
-
- Mercan kayalıkları bu oluşumlara en güzel örneklerdir.
İnsan yapısı arazi formları da vardır. Bunlar:
- Kanallar
- Limanlar (Marinalar)
- Büyük limanlar vb oluşumlardır.
Coğrafya ya ilişkin arazi formları;
- Çöller
- Ormanlar
- Çayırlar
- Yanardağlar vb’dir.
Bütün bu formların alt açılımları ve peyzaj özelliklerine girildiğinde, peyzajlar açısından dünyada daha henüz keşfedilmemiş pek çok yer çıkar. Örneğin deniz ve okyanus formlarına girildiğinde Okyanus Ovalarından, takımadalara,bük,koy ve körfezlerden kıyı ve kumsallara, haliç ve deltalardan fiyordlara, burun,yarımadalardan su kıyıları yada sahillere uzanan ve her biri peyzajın değişik formlarını ortaya koyan yapılardır.
KÜLTÜREL PEYZAJLAR
Kültürel peyzajlar doğanın ve insanın birlikte gerçekleştirdikleri oluşumlardır. Bu kavram UNESCO’nun Dünya Mirasları Komitesi tarafından oluşturulmuş ve geliştirilmiştir. Komite bu yapıya ilişkin olarak 3 ayrı kategori saptamıştır. Bunlar;
1. İnsanlar tarafından yoğun emek verilerek oluşturulan peyzajlar
2. Ortak çalışma ürünü olarak ortaya çıkan peyzajlar
3. Henüz insanlar tarafından bozulmamış peyzajlar
Kültürel peyzaj kavramı 15’nci yy’da Avrupalı peyzaj ressamlarınca yorumlanmış ve resmedilmiştir. Ancak bu kavram ilk defa 20’nci yy. başlarında Alman bilim adamı, coğrafyacı Otto Schluter tarafından bilimsel olarak kullanılmıştır. Aynı zamanda peyzajın bir bilim dalı olduğu da Schluter tarafından ortaya konulmuştur. O tarihte Schluter peyzajı,
1. Doğal Peyzaj
2. Kültürel Peyzaj olarak detaylandırılmıştır.
İster insan, isterse doğa tarafından oluşturulmuş olsun peyzaj genelde insan kültürü ile ortaya çıkan ve ona paralel olarak detaylanan ve korunmaya çalışılan bir oluşumdur. Schluter’in 20’nci yy. başında somut olarak bilimselleştirdiği kavram giderek geliştirilmiştir. 1996 yılında Dünya Miras Komitesi, dünya peyzajlarını listeleme kararı almıştır. Günümüzde komitenin desteklediği, Yüksek Lisans seviyesinde diploma veren akademik eğitime geçilmiştir. St.Etienne (Fransa) ve Stuttgart (Almanya) Üniversiteleri 2006 yılından beri bu eğitimin öncüleri olarak faaliyetlerini ve bilimsel çalışmalarını sürdürmektedirler. Ülkemizde kültür mirası konusu, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Konunun önemi nedeniyle, dünya örneklerindeki yapılanmada esas alınarak peyzaj mimarlığı bölümlerinde böyle bir oluşum hızla faaliyete geçirilmeli ve UNESCO desteğini almaya
çabalamalıdır.
SON OLARAK…
Peyzaj üzerine söylenecek çok şey, yapılacak çok iş vardır. Özellikle ülkemiz açısından peyzaja ilişkin eğitim geleceğin mesleklerinden birisinin oluşmasını sağlayacaktır. Peyzaj Üzerine Denemeler’de bizim söyleyeceklerimiz bitmedi. Eski film gösterilerinde, sinema afişlerinde yazıldığı gibi daha 32 kısım var. Bir başka denemede buluşmak üzere…


