AHLATLAR (PYRUS L.)

Ahlatların birçok türü kuraklığa ve zor toprak koşullarına çok dayanıklı olup, Anadolunun insan kökenli bozkır alanlarında yaygın olarak bulunur. İşte bu bozkır alanlarında uygulanacak kentsel ya da kırsal peyzaj uygulamaları bu ekosisteme uygun türlerden ve onların kültür çeşitlerinden oluşmalıdır. Ahlat buna en iyi örnektir. Pyrus elaeagnifolia silver sail, Pyrus elaeagnifolia Palas subsp. kotschyana. Pyrus salicifolia Pendula  Pyrus calleryana, peyzaj uygulamalarında yaygın olarak kullanılan birkaç çeşit.

Ahlat, (çördük, taşarmut, armud, yabanarmudu) Gülgiller (Rosaceae) ailesine ait, çoğunlukla kışın yaprağını döken, 10-12 metreye kadar boylanabilen ağaçlardır. Meyve ağaçları içerisinde uzun ömürlü olmalarıyla tanınır. Ahlat cinsinin Kuzey yarım kürede yetişen 20 değişik türü, ülkemizin hemen hemen tamamına yayılmış; P. boisseriana, P. hakkiarica, P. communis (taşarmut), P. syriaca, P. amygdaliformis, P. salicifolia, P. anatolica, P. elaagnifolia adlı 8 türü, çok sayıda taksonu doğal olarak bulunur. Rakamlardan da görüldüğü gibi, ülkemiz bir ahlat cennetidir. Ahlatlarda çiçeklenme bahar aylarında yapraklanmadan önce yada beraber olur. Çiçekler, çoğunlukla beyaz, bazen de pembedir. Meyveler çoğunlukla sonbaharda, bazılarında ise yaz aylarında olgunlaşır. Meyveleri doğrudan insan besini olarak tüketilir. Bazı doğal alanlarda ahlatların üzerine armudun yerel kültür çeşitleri çobanlarca aşılanır. Bu aşılı meyveler sulamaya, gübrelemeye ve ilaçlamaya gerek duymadan yemişlerini olgunlaştırır. Bu yemişler, aynı zamanda organik ürünlerdir.

Ormanlarla çöller arasında kalan, ağaçların yetişip gelişmesine yetecek kadar suyun olmadığı, bozsu topraklara sahip alanlara bozkır denir. Bozkır ekosisteminde egemen yaşam formu otsu bitkilerle seyrek çalı ve bodur ağaçlardır. Bozkırda topraklaşma sınır değerlerdedir ve üzerindeki bitki örtüsü en azından toprak hareketlerini önleyecek kadardır. Su kıtlığı nedeniyle bitki örtüsü çok seyrek olan, bu örtünün toprak hareketlerini önleyemediği alanlara ise çöl denir. İçerisinde egemen yaşam formunu ağaçların oluşturduğu ekosistemlere orman denir. Ağaçlar sık bükler oluşturarak gelişim ve büyümeleriyle önemli derecede karşılıklı ilişkiler oluşturup özel bir orman içi iklim ve kendine özgü toprak yapısı ortaya çıkarırlar. Yüksek dağlarda, ormanların hemen üzerinde, ağaçların yetişmesini engelleyecek derecede aşırı iklim koşullarının hüküm sürdüğü yerlerde dağ kırları vardır.

Ormanların tutunabileceği bir alt bir de üst sınır vardır. Ülkemizde deniz ikliminin olduğu bölgelerde alt sınır deniz ikin, karasal iklimlerde bozkırdır. Anadolunun iç kesimleri gibi karasal iklime sahip alanlarda ormanların alt sınırı bozkıra dayanır. Ormanın alt sınırı kuraklıktan, üst sınırı ise aşırı iklim koşullarından dolayı ağaçların tutunabileceği son sınırdır. Bu sınırlar bozkırın ve dağ kırının en verimli bölümünü oluştururken ormanların ise en verimsiz ve hassas bölümüdür.

İlk yerleşimler 7000 yıl önce bozkır-orman sınırında başlamış, ticaret ve göç yolları buralardan geçmiş, doğu ve batı kültürleri arasındaki büyük savaşlara sahne olmuştur. Anadoludaki bozkır-orman sınırı; Orta ve Doğu Anadoludaki dağlar ile Akdeniz ve Karadeniz ardı dağlarının içe bakan eteklerinden geçer. Bu etekler ormanların en verimsiz alanlarını oluştururken otlakların en verimli yerini oluşturur. Bunun yanında insanların enerji gereksinmelerinin, yapı malzemelerinin de ana kaynağıdır. Bozkırın ormanla birleştiği alt sınır orman tahribatının en erken başladığı yerleşim alanlarıdır.

 

BOZKIR ALANLARI

Kurak ya da yarı kurak bu ekolojik sistemde, otlaklar, tarlalar ve ormanlar uç yaşama koşullarına sahiptir. Bunlar, var olma ile yok oluşun sınır değerlerinde varlığını sürdürür. Yoğun otlatma baskısı altında ve aşırı yüklenmeler afetlere eğilimli bir yapı oluşturur. Bu afet çoğu alanda gerçekleşti, bazı alanlarda ise süreç hızla devam ediyor. Tarihi kayıtlar da bu durumu doğruluyor. Evliya Çelebinin Seyahatnamesinden Ankara çevresinin kesintisiz ormanlarla kaplı olduğunu öğreniyoruz. Ankara Savaşında Timur fillerini bu ormanlarda sakladığını söylüyor. Daha 280 yıl önce Tourneford Bursadan Ankaraya giderken, Eskişehir çevresinin güzel ve sık ormanlarla kaplı olduğunu kayda geçirmiş bulunuyor.

Orta Anadolu Bölgesinde Ankarada olduğu gibi 1000-1100 metrenin, Sivasta olduğu gibi 1400 (bazı bakılarda 1600 hatta 1800 metre) metrenin altında bulunan alanlar doğal bozkır bölümünü oluşturur. Bu alanlarda yıllık ortalama yağışın 400 mmnin altında olması, yazların kurak ve sıcak geçmesi, hava bağıl neminin düşük olması nedeniyle buharlaşmanın artması ağaçların yetişmesini engeller. Bu alanda yavşan (Artemisia) ve kekik (Thymus) gibi tek ve çok yıllık bitkilerle, acıpayam (Amygdalus orientalis), çatlı (Paliurus spina-cristi), gövem (Prunus spinosa) gibi bazı çalı ve küçük ağaç türleri egemendir. İç Anadolu bozkırının en belirgin bitkisi ise yavşan otudur (Artemisia fragnans). Ormanın doğal üst sınırı 2000-2200 (2400) metredir. Bu bölümde daha çok çayır otları, geven ve kirpi dikeni (Acantholimon) gibi dikenli, yastık şeklinde bitkiler görülür. Orta Anadoluda orman ekosisteminin genişliği 600-1200 metre arasında değişir.

Ormanın üst sınırında yapılan yoğun yaylacılık yukarıdan aşağıya, alt sınırındaki yerleşim yerlerinin gereksinimi sonucu da aşağıdan yukarı doğru ormanlar hızla daralmış, ardından yok olmuş ve onların yerine aşırı koşullara daha dayanıklı bozkır bitkileri almıştır. Oysa oranın gerçek bitki örtüsü aşağıdaki orman birliklerinden oluşmaktaydı.

Bozkır sınırından, 1400-1500 metre yüksekliğe kadar çoğunluğunu saçlı meşe (Quercus cerris) ve tüylü meşenin (Quercus pubescens) oluşturduğu birliğe yer yer ardıç da (Juniperus) katılır. Meşe veya meşe-ardıç birliğinin içerisine ahlat (Pyrus), alıç (Crataegus), karamuk (Berberis), acıpayam, gövem (Prunus spinosa), kuşburnu (Rosa) ve diğer yabanıl meyveler karışır. Bu birlik, bozkırı 300-500 m eninde bir kuşak gibi sarar. Dikkat edileceği gibi, burada bulunan öncü türler haricinde olan odunsu bitkiler yayılışlarını şansa bırakmamış meyveli türlerdir. Onların tohumlarının yayılışı hayvanlar özelliklede kuşlar aracılığı ile gerçekleşir.

Orta Anadoluda, insanların neden olduğu (antropojen) bozkır alanlarında gezerseniz alıç ve ahlatların varlıklarını sürdürdüğünü halen görebilirsiniz. Meşe ve ardıç ormanları geçmişte kesilirken, bu iki ağaç türü yemişleri nedeni ile bırakılmıştır. Bunlardan bazı alıç türleri bozkır ekosistemine zaman zaman sarksa da ahlatlar bozkırda yetişemez. Yani onlar orman ekosisteminin bir parçasıdır. Bu yapay bozkır alanlarında 600 yıldan fazla yaşayabilen ahlatlar varlıklarını sürdürür. İşte buralarda bulunan ahlatın yaşı o kadar yıl öncesinin orman sınırını oluşturur. Yani 600 yaşında bir ahlat varsa, 600 yıl önce meşe ormanları oradan başlaması büyük olasılıktır. Her ne şekilde olursa olsun zaten ahlatın bulunduğu alanının yukarısı orman ekosistemidir ve 300-500 metre genişliğindeki bu alanlar meşe birliği üyeleri ile ağaçlandırılabilir. Meşe birliğinin üzerinde; kuzeyde ve kuzey doğuda sarıçam, kuzeyden güneye geçiş alanlarında karaçam üzerinde sarıçam, güneyde ise karaçam ormanları yüksek dağ kırlarına kadar yükselir. Teke yöresinde sedir de varlığını hissettirir.

 

AHLAT VARSA YAĞIŞ VARDIR

Orta Anadoluda bulunan meteoroloji istasyonlarının verileri sizi yanıltmasın, ahlat varsa meşe birliğinin yetişebileceği kadar (400-600 mm) yağış vardır. Zaten istasyonda yerleşim alanına, yani ya bozkıra ya da bozkır orman sınırına kurulmuştur. Buranın verisine bakarsak geçmişten bu yana yapılan başarılı ağaçlandırma çalışmalarını, kalıntı ormanların varlığını ve tarihi kayıtları anlamak zor olurdu. Orman Bakanlığının da ağaçlandırmayı düşündüğü bu nitelikteki alanların iklim ölçümlerini yapmamış olması ayrıca ilginçtir. Esas ilginç olanda ağaçlandırma projelerine ve amenajman (orman işletme planı) planlarına hala bozkır ekosisteminde yer alan mevcut istasyonların verilerinin anlamsız bir şekilde yazılmasıdır.

Öncelikle bozkır ekosistemi ile orman ekosisteminin sınırı kesin olarak çizilmeli. Umutsuzca doğal bozkır birliğinde orman kurmaya çalışılmamalı, orman kurma çalışmaları; insan kökenli bozkır sahalarında, doğal türler kullanılarak, mümkünse kalıntı ormanların etrafından başlanarak hızla sonuçlandırılmalıdır. Bozkırı çepeçevre saran meşe birliğinin yine meşe, ardıç birliğinin de ardıçlarla ağaçlandırılması, sahalara birliğin diğer türleri olan alıç, ahlat, karamuk, kuşburnu, acıpayam gibi türlerin karıştırılması gerekir. Orman Bakanlığının önümüzdeki dönemde ağaçlandırmayı ön gördüğü sahaların % 60-70ini Orta Anadoludaki ve Doğu Anadoludaki benzer alanlar oluşturmaktadır.

Ahlat gibi, meyveli türlerle orman kurma çalışmalarında kullanılmasında iki yönteme başvurulur, bunlar; fidan üretimi, buna bağlı olarak ağaçlandırma ya da doğal yöntemlerin taklididir. Özellikle yarı kurak alan ağaçlandırma çalışmalarında ve orman içi açıklıklarda saha içerisine yapılacak su kaynakları yardımıyla, çevredeki yabanıl meyve tohumlarının, su içmek için gelen hayvanlar tarafından sahaya taşınmasının sağlanması basit ve ucuz bir yöntemdir. Bu yöntemde daha çok birliğin asli ağaç türü (meşe gibi) dikim yoluyla getirilirken, ona karışacak diğer meyveli türler, su havuzları kullanılarak getirilebilir.

Anadolunun insan eliyle bozkırlaşması aşamasında, ahlatlar yemişleri nedeni ile sahada kesilmeden bırakılmıştır. Genelde ahlatların dahi bulunmadığı Orta Anadolu sahaları, çoğunlukla doğal bozkırlardır. Buralarda ağaçlandırma yapmak başarısızlığı baştan kabullenmek demektir. Oralarda ancak sulayarak ağacı büyütebilirsiniz. Birde meşe birliğine ibreli ağaç dikme geleneği vardır ki oralarda da sonuç pek değişmez. 30 yaşında, 40 yaşında 3-4 metre boyu geçmemiş, alttan kalınlaşmış, zaman zaman ölen, üstten çalılaşmış karaçam, sarıçam, kızılçam (göller bölgesinde), sedir ormanları bunun sonucudur. Buralara yapılacak gezilerde etrafı bir de ahlatı da dikkate alarak incelenmenizde, onun gözünden çevreye bakmanızda yarar olduğunu düşünüyorum. Bu coğrafyada kentsel ve kırsal peyzaj uygulamalarını da bu bilgiler ışığında yapmak, kalıcı başarıyı getirecektir. Aksi zaten ortada.

 

 

KAYNAKÇA

 

1.      Atalay, İ., 2002, Türkiyenin Ekolojik Bölgeleri. Orman Bakanlığı Yayın No.163. 267s, İzmir.

2.      Birant, H., 2006. Alıç Ağacı ile Sohbetler, TÜBİTAK popüler Bilim Kitapları No. 35, 339 s, Ankara..

3.      Çetik, R.,1985, İç Anadolu Vejetasyonu ve ekolojisi, Selçuk Üniversitesi Yayın No: 7, Fen-edebiyat Fakültesi Yayın No: 1, 496 s, Konya.

4.      Gültekin, H, C, 2006, Orta Anadolu Ormanlarla Kaplanabilir Mi, TUBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, Aralık 2006, Sayı: 469, s 68-71, Ankara.

5.      Gültekin, H, C., Gültekin, U, G, 2006, Yüksek Dağ Ormanları ve Çölleşme. TUBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, sayı:143, s 52-55, Ankara

6.      Gültekin, H, C, 2006, İnatçı Keçiler ve Yaşam Alanları Ormanlar, Popüler Bilim Dergisi,    Yıl:14, sayı: 154, s20-24. Ankara.

7.      Gültekin, H, C., Gültekin, U, G.,  2007, Doğanın Mimarları Keçiler, Orman ve av Dergisi, Sayı:2007-3, s 17-20, Ankara

8.      Kayacık, H, 1982, Orman ve Park Ağaçları Sistematiği III, İ.Ü:O.F Yayın NO: 321, 352 s, İstanbul.

9.      Gültekin, H, C., 2010, Ahlatlar (Pyrus L.), Orman ve Av Dergisi, Sayı:6,  s 49-53 Ankara

 

 


Paylaş: