MEYVELER, KUŞLAR VE İNSANLAR

 

Çiçeklerin, olgun meyvelerin ve meyvesi olgunlaşmış ağaçların yapraklarının çekici renklere ve kokulara bürünmesinin ana nedeni simbiyotik ilişki kurduğu hayvanlara gerekli mesajı vermektir. Bitkiler hayvanlara, meyveleri ve çiçekleri ile gerekli besinleri vererek onların varlıklarını sürdürmesini sağlarken, hayvanlarda onlarının, çiçeklerini dölleyerek tohumlarını yayarak, çimlenme engellerini gidererek ve onlara uygun çimlenme ortamı sağlayarak hizmet ederler. Bazı bitkilerle bazı hayvanlar arasında öyle bir ilişki gelişmiştir ki; o hayvanın sindirim sisteminden geçmeyen tohum çimlenmez.

 

Kanatlı tohumlara sahip türlerin çoğunluğu (öncü türler hariç (kavak, huş gibi)) rüzgar vasıtası ile en fazla 160 metre taşınabilir. Bilindiği gibi kısa mesafeli yayılma genetik olarak büyük çeşitlilik oluşturmaz. Oysa tohumları hayvanlarla özellikle kuşlarla yayılan türler çok uzun mesafeler kısa sürede ulaşabilirler ve buralarda büyük bir genetik varyasyon bulunur. Bunun yanında kuşlar hiç orman olmayan bir yere tohumları taşıyabilir ve bunu sonucu çok küçük izole kümeler oluşur. Bunlar çok farklı gen havuzları oluştururlar, birbirlerine benzemezler ve çevrelerindeki orman parçalarından belirgin değişik nitelikler gösterirler.

 

Bazı bitkilerin tohumları kanatları aracılığı ile uçarak ya da su yüzeyinde yüzerek yayarken, pek çoğu ise tohumlarını lezzetli meyvelerinin içerisine gizleyerek gerçekleştirir. Meyveli bitkiler meyveleri olgunlaşınca dikkat çekecek renklere bürünerek ya da iştah açıcı kokular yayarak hayvanları kendilerine çekerler. Karnını doyurmak isteyen hayvanlar meyveleri ya yiyip tohumları sindirim sisteminden geçirdikten sonra dışkıları aracılığıyla, ya da onları doğrudan güvenli bir yere taşımak isterken yayarlar. Bu yolla tohumlar çok kısa zamanda uzun yollar kat edebilirler. Hatta ardıçlarda olduğu gibi, göçmen ardıç kuşları onları binlerce kilometre uzaklıklara taşıyabilirler. Tohumu ile birlikte yenen meyveler sindirim sisteminde kolaylıkla sindirilirken tohumlar sindirilmeye karşı dirençlidirler.

 

Doğal seçilim sürecinde tohumların çoğu hayvanlara yem olmamak için acılaştı, tatları kötüleşti ya da canlılarca sindirilemez kabuklara sahip oldular. Tohumları olgunlaşmamış meyveler yaşamlarını garanti altına alabilmek için meyvelerini dikkat çekmeyecek renklerde (yeşil) yenmeyecek kadar sert tutarlar ve hayvanların hoşlanmayacağı (acı, ekşi) tatlarda korurlar. Genelde tohumların olgunlaşması ile birlikte meyveler; yumuşar, tatlanır ve renklenirler. Yani doğal seçilim meyveler ve tohumlar için farklı yönde gelişti. Tohumların hayvanların dışkısı içerisinde hatta bizim dışkımızın içerisinde çimlenmesi şaşırtıcıdır. Doğal seçilim yoluyla bitkilerin meyveleri belli hayvan türleri tarafından yenilip, tohumları çevreye yayılacak şekilde gelişti. Örneğin; çilekler, alıçlar, üvezler, ardıçlar vb kuşlara özellikle ardıç kuşlarına, pelitler sincaplara ve kargalara (bazı ağaçkakanlara), mangolar yarasalara, bazı ayak otu türleri karıncalara uyum sağladılar. Böylece doğal çilek, ardıç, üvez vb meyveleri ardıç kuşlarının yiyebilecekleri büyüklükte, pelitler ise sincapların ön ayakları ile ya da kargaların gagaları ile tutabilecekleri ve yutarak kursaklarına alabileceği şekilde gelişti. Diğer bir izahla sincapların ve kargaların taşıyamadığı şekil ve irilikte olan meşe tohumları yayılamadığından, zamanla varlıklarını sürdüremedi.

 

 

KANATLI TOHUMLAR

 

Tohumları hayvanların sindirim sisteminden geçerek yayılışını gerçekleştiren bitkilerle, değişken iklim koşullarının egemen olduğu alanlarda yaşamlarını sürdüren bitkilerin çoğunluğunun tohumları çimlenme engeli içerirler. Çimlenme engelleri; kozalak ya da meyve etinden, tohum kabuğundan ya da embriyodan kaynaklanır. İklimi kestirilemeyen bölgelerde yayılan bitkilerin tohumlar toprağa ulaştıklarında hep birlikte çimlenselerdi: Çimlenmeyi takip eden uzun süreli kuraklık ya da şiddetli don gibi aşırı doğa olaylarında tüm fidecikler yok olup giderdi. Bu nedenle tohumlar çimlenme için ya uygun ekolojik koşulların oluşmasını bekliyor ya da yıllar itibarı ile belirli oranlarda çimlenecek (ardıçlarda olduğu gibi) şekilde genetik özellik taşıyor, gerekirse 3-5 yıl hatta onlarca yıl (sahra çölünde olduğu gibi) çimlenmeden yağışlı ve ideal iklim koşullarını bekleyebiliyorlar.

 

Bitki taslağından (embriyodan) kaynaklanan çimlenme engeli, bitki taslağının dinlenme ihtiyacından kaynaklanır. Bu olay soyun devamı açısından çok önemlidir. Tohumlar dinlenerek daha uygun çimlenme koşullarını beklerler. Ardıç, alış, üvez gibi birçok bitki meyvelerinin içerdiği bazı kimyasallar (Blastakolin) doğrudan tohumlar için çimlenme engeli teşkil eder. Tohum kabukları, ardıçlarda olduğu gibi bazı reçine ve yağlar nedeniyle veya mekanik olarak, embriyonun su ve gaz alışverişini engellediği gibi embriyonun büyümesi ve uzamasına da direnç gösterir. Bu engeller doğal süreçte kendiliğinden gerçekleşirken, kültür ortamında bu engelleri yapay olarak gidermek için çeşitli ön işlemler gerekir.

 

Doğal ortamda; ardıç, üvez, çilek, alıç, kuşburnu, karamuk gibi birçok türün tohumlarının çimlenmesi için gerekli ön işlemleri çoğunlukla kuşlar, özelliklede ardıç kuşları (Turdus) gerçekleştirir. Kuşlar onların çimlenme engellerinin bir kısmını gidermesi işlevinin yanında kanatları olmayan tohumları da yetişme ortamlarına taşır. Ülkemizde birçok meyveli ağacın varlığı ile ardıç kuşu varlığı arasında doğrudan bir ilişki vardır. Özellikle de ardıç ormanlarının var ya da yok olması tamamen ardıç kuşları ile ilişkindir. Onlar arasında simbiyotik ilişki üst düzeydedir. Çünkü ardıç ağacı tohumları çimlenme engellerinin tamamını içerir. Bu yüzden ardıç tohumlarının çimlenme engelinin yapay ortamda giderilmesi işleminde başarılı sonuç alabilmek için, kozalak etinden, kabuktan ve embriyodan kaynaklanan çimlenme engellerinin birlikte giderilip, uygun çimlenme sıcaklığının sağlanması gerekir. Aksi taktirde ya yeterli sonuç alınamaz, yada hiç çimlenme gerçekleşmez.

 

Meşe palamudu (pelit), kestane, fıstıkçamı, ceviz, fındık, kayın gibi iri tohumları ise sincaplar ve kargalar özellikle de kestane kargası (alakabak, alakese) (Garrulus glandarius) yaşam alanlarına taşır. Kargalar tohum renginden yada gaga vuruşlarıyla (titreşim) tohum dolu yada boş olduklarını kolaylıkla anlayabilirler. Kestane kargası kursağına aldığı 10-15 adet sağlıklı palamut ya da diğer tohumları, uçuş mesafesindeki değişik yerlere 2-4 cm derinlikte gömer. Sonradan yemek istediğinde ise bunların çoğunluğunu bulamaz ya da onlara ihtiyaç duymaz, böylece tohumlar oldukları yerde çimlenirler. Araştırma sonuçlarına göre; yüksek dağ ormanlarında bulunan ve kanatsız tohuma sahip 9 çam türünün tohumlarının yayılışı bir karga türü olan fındıkkırana (Nucifraga caryocataste ve Nucifraga columbiana) bağlıdır. Bu kuşların yeme, taşıma, gömme ve bulma gibi özel yetenekleri vardır. Orman sınırının yukarı doğru genişlemesinde önemli işlevler görürler. Bu tür kargaların varlığının sona ermesi durumunda Pinus cembra gibi birçok türün varlığının sona ereceği bilim adamlarınca söylenmektedir. Fındıkkıranlar bir uçuşta 30-134 arası çam tohumunu, saatte 20 adet uçuşla yaklaşık 16 km uzaklığa ve 700 metre yükseklik farkına kadar taşıyabilirler. Taşınan tohumlar tek ya da kümeler halinde birkaç santimetre derinlikte toprak altına depolanır. Bu şekilde tek bir kuş 25.000 adet tohumu depolayabilir. Bu kuşları sahip oldukları manyetik duyarlılık ve optik görüş sayesinde gereksinim duydukça sakladıkları tohumları bulur ve yerler. Bu duyarlıklıkları sayesinde 160 santimetre kadar kalınlıktaki kar tabakalarının altına kar tünelleri açabilirler. Yapılan araştırmalar yüksek dağ ormanlarında kar kalınlığı 170 santimetreyi geçince bu tür kuşların sahayı terk ettiğini göstermiştir. Bu tür kargalar tohum mevsiminde sakladıkları tohumların en fazla % 85’ini kullanırlar. Ormanların üst sınırında iyi bir çimlenme ve yüksek yaşama oranı kuşların taşıdığı tohumlarda, rüzgarla olandan daha fazladır. Kuşlar daha çok karın erken kalktığı yerlere tohum sakladıkları ve tohumları gömdüklerinden buralarda çimlenme için daha uygun mikroklimatik koşullar bulunur. Aynı zamanda bu gömme uygulaması tohumlarla beslenen diğer hayvanların onları hızla tüketmesine engel olmaktadır. Eğirdir Orman Fidanlığının Göller Bölgesinde yayılan 8 tür meşe üzerine yaptığı bir çalışmada dökülen meşe palamutlarının %99’dan fazlasının ilk bir haftalık süre içerisinde keçiler ve domuzlar başta olmak üzere hayvanlarca hızla tüketildiğini ortaya koymuştur.

 

 

EK – BÜYÜT – TOPLA – EK

 

Bu doğal döngüyü insanlar yerleşik yaşama geçerek bilinçli olarak kırdı. Son buzul çağının bitiminden sonraki 13.000 yıllık kısa bir sürede doğal seçilimi ve tohumların yayılışını kendi gereksinmeleri doğrulusunda gerçekleştirerek bugünkü evcil meyveler gelişti. Bu süreçte belirleyici unsur tadın yanında meyvelerin büyük ve etli olması ya da üzümde olduğu gibi çekirdeksiz (tohumsuz) olması esas alınmıştı. Günümüzde evcil meyvelerin yabanıl atalarından daha iri olmalarının; süs bitkilerinin daha gösterişli olmalarının nedeni budur. İnsanların yerleşik hayata geçmeleri ile onların yaşam alanlarına yakın yerlere dışkı yapmaları ya da iri tohumları yiyip tükürmeleri ile ilk araştırma çiftlikleri oluştu. Buralardaki işine gelmeyen özelliklerdeki bitkileri de uzaklaştırarak kendi istekleri doğrultusunda seçilim gerçekleştirmeye başladı. İlk başta beslenme amaçlı seleksiyon süreci uygarlığın gelişimi ile birlikte süs bitkilerinde estetik görünüşe yönelik yapılmaya başlandı.

 

Bundan 10.500 yıl önce Bereketli Hilal’de, ilk çiftçiler toprağı sürüp doğadan toplanan tohumları ektiler. Böylece ilk kontrollü tohum yayılışı başladı. Elbette bu tohumların az bir kısmı ilk yıl çimleniyor çoğunluğu ise ikinci ve sonraki yıllarda çimlenecek şekilde genetik şifre taşıyordu. Bu ilk çiftçilerin tarlalarından aynı yıl ürün alabilmeleri için daha çok tohum ekmeleri demekti. Ama kişi soyu tarlayı ilk ekmeye başlaması ile birlikte tohum kaynağı olarak doğayı kullanmayı bırakarak tarlasından elde ettiği tohumları kullanmaya başladı. İşte burada Anadolu ve onun uzantısı Mezopotamya’da dünyanın ilk genetik bilimi doğdu. Bir defa tohumlar tarladan ve ilk yıl çimlenenlerden alındı, ikincisi daha iri daha etli olanlardan ve toprağa hemen düşmeyenlerden seçildi. Birbirini takip eden bu sürece bağlı olarak. Kişi soyu daha önce doğal koşullarda başarılı olan genlerin hızla frekansını düşürerek ya da doğal ortamda ölümcül mutant bireyleri kullanarak bitkide insan eliyle oluşturulmuş büyük bir değişim gerçekleştirdi. Yani her ekim uygulamasında o yıl çimlenen tohumlar kullanıldı ve tohumlar seçilirken de gereksinmesi doğrultusunda seçti. Bu işlem binlerce yıl tekrarlanarak bugünkü evcil (kültür) bitkiler oluştu. Bu döngü: Ek-büyüt-topla-ek şeklinde idi. Birde, eşeysiz üretimin keşfi buna katılınca doğada hiç yaşama şansı olamayan doğrudan mutant tek bireylerden (muz, üzüm, elma, armut, portakal gibi meyveli ağaçlardan) ürün elde edilmeye başlandı. Böylece birçok bitkinin genetik özellikleri yaban atalarında çok farklılaşarak, insan gereksinmeleri doğrultusunda değişti; tohumlar çimlenme engelini yitirdi, meyveler irileşti, lifleri uzadı, tadı arttı, çekirdekler azaldı ya da çekirdeksizleşti, erik, şeftali, elma, kayısı, kiraz vb gibi kendi kendilerini dölleyebilir hale geldi. Bu süreç öncelikle tek yıllık bitkilerde başladı ardından da tek yılık bitkilerin evcilleştirilmesinden 6.000 yıl sonra meyve ağaçları (zeytin, incir, hurma, nar, üzüm) evcilleştirilmeye başlandı. Milattan Önce 500 yıllarında güller Çinliler tarafından süs bitkisi amaçlı evcilleştirildi. Bunu diğer türler hızla takip etti.

 

Günümüzde bütün tarım ürünlerinin yabani bir atası mutlaka vardır. Bu evcilleştirme sürecinde bademde olduğu gibi birçok zehirli ve öldürücü bitki ya da mısır gibi tadı çok kötü olan bitkiler bugünkü görünümlerine kavuştu. En eski doğal mısır koçanı 1.5 cm’den daha küçük olmasına karşın, günümüzde 45 cm boya ulaştı (3.500 yıl önce). Bitki evcilleştirme: Bir bitkiyi yetiştirirken bilerek ya da bilmeyerek o bitkinin genetiğinde gerçekleşen değişikliklerle; onu yaban atalarından farklılaştırmak ve insanlara daha yararlı hale getirmek olarak tanımlanabilir. Buğday (10.500), bezelye (10.000), zeytin (6.000) gibi bazı bitkiler çok erken evcilleştirilirken, çilek (ortaçağ), pikan cevizin (150 yıl) gibi diğer bitkiler daha geç evcilleştirildi ya da meşede ve ardıçta olduğu gibi genetik özelliklerinden dolayı hiç evcilleştirilemedi, onlar insanlara karşı günümüze kadar direnmeyi başardı.

 

Kişi soyunun dahil olduğu bu süreçte dünyanın yarısından fazlasında hangi bitkinin nerede ne şekilde yaşayacağına insan karar vermeye başladı. Buda yetmezmiş gibi doğal yayılışta görev alan hayvan varlığını da istediği gibi sınırladı. Ateşli silahların yaygınlaşması, gelişmiş tuzakların kullanılması ve tarım alanlarında zehirlerin kullanılmaya başlaması ile de doğa silip süpürüldü. Doğal ormanlardaki bitki dağılımını da kendi gereksinmeleri doğrultusunda düzenledi. Bunun sonucu hızla tür ve genetik çeşitlilik geriledi. Sonuçta ucube bir doğa bizlere miras kaldı. En kötüsü de özgürlüğüne bu kadar düşkün, esir yaşamaktansa ölmeyi tercih eden ardıç kuşlarını da kendine benzetmeye başladı, yarı kentleşti. Ardıç kuşlarından çok daha zeki ve sosyal olan kargalar çoktan beridir kentlerde yaşamayı sürdürüyor. Onlar artık tohum toplayıp yaymaktan, insanoğlundan kaçıp durmaktansa çöplükten geçinip onlarla birlikte yaşamayı tercih ediyor. Çünkü şehirde ekmeğin hiçbir değeri yok herkes onu çöpe atıyor. Artık bu kuşlarda kişi soyu gibi bedava yaşıyor, semiriyor, ürüyor ama geride kalan ardıç ağacının çektiği acıyı bilmiyor, görmüyor. Görse bile anlamıyor. Nasıl görsün ki onlarda artık emek vermediği için sevmesini bilmiyor. Oysa onlar insana binlerce yıl direnip özgür kalmayı başarmışlardı. Ama ardıç ağacı ardıç kuşunun, meşe ağacı kargaların kendilerini terk edeceğini hiç düşünmemişti. Bu vermeden alma sürecini elbette bir gün bitecek işte o zaman kuşlar geri dönmek isteyecek ama döndüklerinde kendilerini bekleyen ardıcı, meşeyi bulamayacak çünkü onlar kahrından çoktan yok olmuş olacaklar.

 

Düşünüyorum da benim çocukluğumda emeğin simgesi ekmekti, bizler yolda bir ekmek parçası görsek öpüp başımıza kor sonrada onu çöplükten uzak doğal bir ortama kuşlar yesin diye korduk. Bunları ne çabuk unuttuk. Lütfen kimse çöplüklere organik madde atmasın hele de ekmeği, yediğiniz meyvelerin çekirdeklerini hiç atmayın, onları bir yerde biriktirin. Mesireye giderken tohumları cebinize alın ve dolaştığınız yerlerde uygun yetişme ortamlarına ekin, ekmekleri kuytu yerlere bırakın, bunu çocuklarınızla, arkadaşlarınızla beraber yapın. Dikkatli bakarsanız güz bittiği halde üzerinde veya dibinde meyveleri hala duran, umutsuzca kuşları bekleyen yabanıl ağaçlar göreceksiniz, onlara kuşların yerine yardımcı olun. İnanıyorum ki! Beş-on yıl sonra ardıç kuşları, fındıkkıranlar, kestane kargaları ve diğerleri gökyüzünde tekrar süzülecekler.

  

While plants survive animals with their fruits, flowers and by providing essential nutrients also animals serve plants by spreading their seeds, fertilizing the flowers, eliminating the seed dormancy and providing them proper germination environment as well.

 

 

KAYNAKÇA

1.                                Diamond, J., 2007:  Tüfek Mikrop ve Çelik, Tubitak Popüler Bilim Kitapları: 174, 662 s.

2.                                 Çolak, H, A; Pitterie, A., 1999, Yüksek Dağ Silvikültürü. OGEM-VAK yayını, 370 s, Ankara.

3.                                Turan, N., 1990, Kuşlar,  OGM Eğitim dairesi Yayını, 274 s.

4.                                Yazarı Bilinmeyen Bir Makale, 2008, Ardıç kuşu, Vatan Gazetesi  

5.                                Gültekin, H, C., 2007: Türkiye Ardıç (Juniperus L.) Türlerinin Ekolojisi ve Silvikültür Teknikleri, Orman Mühendisleri Odası Yayın No: 27, 136 s, Ankara.

6.                                Gültekin, H, C., 2007: Yabanıl Meyveli Ağaç Türlerimiz ve Fidan Üretim Teknikleri, Çevre ve Orman Bakanlığı, AGM,  Fidanlık ve Tohum İşleri Daire Başkanlığı Yayını, 51 s. Ankara.

7.                                www.jynx-t.net,  putni.nerealitate.lv, www.nature.com, picasaweb.google.com

 

8.                                Gültekin, H, C., 2008: Meyveli Bitkiler, Ardıç kuşları, kargalar ve İnsanlar, TUBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, Sayı: 486, s 62-65, Ankara


Paylaş: