26 Aralık 2015 Cumartesi
Şimşeklerin çaktığı, yıldırımların sağıldığı, Akdenizin çatısı, başı göklere eren Toros Dağlarının tepelerine çıktığında insan, bulutlara ulaşacağını sanır, ama siz çıktıkça bulutlar göğe ağar. Tüm dağ sıraları gökyüzünün mavisi içerisinde kaybolur. Vadileri örten sis tabakası dağların eteklerine doğru yükselir. Sivri tepeler, bembeyaz sis köpüğünün üzerinde sonradan konmuşçasına, lebideryalardaki volkanik adalar gibi gözükür. İnsanın içinde ıssız, yapayalnız kalmışlık hissi uyandırır. Sis kalktığında sanki tüm dünya ak renkli, yeşil renkli, mavi renkli vadiler ve dağlardan ibarettir. Akkayalı dağların som yeşili içerisinde yitip giden dereler, güneyde Akdenize, kuzeyde bozkıra kadar ormanlarla birlikte verimlilik ve mutluluk taşır.
Dereler coştukça ormanlarda bir çağıltı, bir kükreyiş yükselir. Coşkun derelerden uzak ormanları bir sessizlik alır. Bir kuş ötse, bir kertenkele sekse, bir sinek vızıldasa duyulur. İşte bu sükunet içerisinde insan, geyiklerin neden boynuzlu olduğunu, kekliklerin neden kınalı olduğunu bile düşünür. İnsan hiç konuşmaz ya eğer konuşacak olsa rüzgarın sesiyle aynı tonda konuşur. İşte buralarda, insanın ayak izlerinin az gözüktüğü ak kayalı dağların sisli, dik yamaçlarında ölüme direnen, ölmek istemeyen, inatçı, insanlara gücenmiş yaşlı katran ağaçları hala var.
Katran (Toros sediri) binlerce yıl öncesinden bu yana, kuvvetin, görkemin, zenginliğin şan ve şerefin sembolü olarak biliniyor. Katran çok eskilerden bu yana gelen uzun ve hazin öyküsüyle, tarihin akışı içerisinde önemli roller üstlenmiş. Doğu Akdeniz ve Mezopotamya "Eski Dünya diye adlandırılır. Buradan uzaklaştıkça dünyanın sınırına varılacağı düşünülürdü. İşte buralarda "Lebiderya denen bir ırmak, çepeçevre dolaşarak her şeyin sınırını oluşturuyordu. Bu coğrafya içinde üzerleri geniş katran ormanları ile kaplı Lübnan Dağları, Antilübnan Dağları, Hermon Dağı, Amanos Dağları ve Toros Dağları yer alıyordu. Bu konumu ile katran eski dünya ve tüm Akdeniz coğrafyasında bulunan uygarlıklarının gelişimine olağan üstü katkıda bulundu. Tüm tapınaklar, mezarlar, tabutlar, mobilyalar, saraylar, lüks evler, donanmalar çoğunlukla ondan yapıldı. Bu süreçte, Diğer dağlardaki katranlar yok olduğu gibi; Toros Dağlarından Akdenize dökülen Dim çayı, Alara çayı, Köprü çay, Kargı çayı, Manavgat çayı ve Dalaman çayı havzalarındaki tüm katran ağaçları da kesildi ve su yolları kullanılarak Akdenize; oradan da gemilerle dünyanın diğer merkezlerine taşındı. Binlerce yıl süren aşırı kesimler sonucu insanların ulaşamadığı Toros dağlarının sarp yamaçları dışında katran ormanı kalmadı. Günümüzde Lübnandaki katran ormanlarından geriye sadece 400 adet ağaç kalmıştır. Buna rağmen, katran ağacı Lübnan Devletinin bayrağı olarak kabul edilmiş bulunuyor.
Toros Dağlarında son büyük tahribat sömürge devletlerince Hicaz demiryolu inşası için acımasızca gerçekleştirildi, ardından 1950li yıllarda orman teşkilatına dozer geldi, onun açtığı yollar sayesinde de daha önce ulaşılamayan son artıklar tırtıklandı. Yakın geçmişe kadar, en kalın katran ağacını kesen ormancı en başarılı elaman olarak görülüyor, amirlerce taktir ediliyor, övünç konusu yapılıyordu. 4 bin yıldır süregelen bu güç karşısında katran ağaçları ne yapsın, ayakları yok ki; kaçsın, canını kurtarsın, dili yok ki; yalvarsın, yakarsın, kadere boyun eğdi.
Katran ormanlarını ele geçirmeyi başaran hükümdarlar anılar dikti "Daha önce hiçbir hükümdarın yapamadığını başardım. Sarp dağları yardım; kayaları parçaladım; geçitler açtım ve katranın taşınması için büyük yollar yaptım. Kanal açtım ve kargılar gibi düzgün, muhteşem katran tomruklarını Madruka getirdim (Babil hükümdarı Nebukadnezer), Onlar için destanlar yazıldı "Sümer Hükümdarı Gılgamış can yoldaşı Enkidu ile birlikte Amanos Dağlarındaki katran ormanlarının bekçisi korkunç dev Humbabayı kendilerine katran tomruğu vermediği için öldürmüş, güçlükle başarılan bu işin ardından ülkesine bol miktarda tomruk götürmüştür. Gılgamış bu tomrukları kullanarak, yıkılması olanaksız olarak tanımlanan Uruk surlarını ve gök tanrısı Anu ile onun eşi Antumun oturduğuna inanılan ünlü Eanna tapınağını yapmıştır. (Gılgamış Destanı), Onlara ulaşmak için büyük seferler düzenlendi "Mısır Firavunu Tutmes Lübnan ve Doğu Akdenize seferler düzenlemiş, oraları ele geçirince de Lübnana kampını kurarak, sarayların, tapınakların inşası için gerekli katran tomruklarını temin ettikten sonra geri dönmüştür. Kutsal kitaplarda yer aldı "Sur hükümdarı Hiram, 30.000 işçi çalıştırarak Lübnan Dağlarından kestirdiği katran tomruklarını Akdenize oradan da Kudüse götürerek, buğday ve zeytinyağı karşılığında Hz. Süleymana satmıştır. Oda Hiç taş gözükmeden masif katran kerestesinden sarayını yaptırmıştır (Kitabı mukaddes). Buna benzer onlarca tarihi kayıt bulunuyor.
Katran, servi ve ardıç ağacı ticareti Fenikelilerin büyük ticaret gücüne ulaşmasına neden oldu. Katran ağacından kentlerini, tapınaklarını, kalelerini vb. yaptıkları gibi, çağının en büyük ticari ve askeri filolarını inşa ettiler. Katran tomruğu o kadar değerli bir malzemeydi ki bir çok kez haraç konusu dahi olmuş. Bunun yanında onun odunundan elde edilen katran, eski Mısırda ölülerin mumyalanmasında, kullanılmış. Ölümden sonra, ruhu tekrar bedene dönmesi halinde yararlı olacağını düşünen Mısırlıların, mezara konulan eşyalar arasında katran ağacından oyularak yapılmış kayıklar da vardı. Katran ağacından elde edilen akma, aynı zamanda yapıştırıcı, mabetlerde tütsü ve tıbbi olarak da kullanılırdı.
Bu kadar büyük tahribat karşısında İmparator Hadrianus savunma amacı dışında Lübnan Dağlarından ağaç kesimini yasaklanmış ormanlara sınır taşları diktirmiş (İmparator Hadrianusa ait ormanın sınırı No:45. Vekil Quintus Vettius tarafından dikilmiştir benzer bir çok sınır taşı hala bulunuyor). Bu örnek, bundan 19 asır öncesinde bile artık ormanların kıtlaştığının, korunmasının zorunlu hale geldiğinin güzel bir kanıtı.
EN GÜZEL EN ESTETİK AĞAÇ
Ormanlar ekosistemler olup içerisinde egemen yaşam formu olarak ağaçlar bulunur. Ağaçlar sık bükler (belli büyüklükteki topluluk) oluşturarak gelişim ve büyümeleriyle önemli derecede karşılıklı ilişkiler oluşturup özel bir orman içi iklim ve kendine özgü toprak yapısı ortaya çıkarırlar. Bir orman ortamı içerisindeki yaşama uyum sağlamış bitkiler ve hayvanlar özel bir yaşam alanı (biyotop) oluşturur. Buraya yapılacak herhangi bir dış müdahale sistemi tamamen yıkar. Ormanın egemen bitkisi katran ağaçları uzun boyları, geniş taçları, zeminde oluşturduğu ibre tabakası ve yoğun kök sistemleri ile diğer türleri gereksinmeleri açısından kontrol altında tutar. Bu ormanda en üstte katran ağacı, onun altında sırasıyla; alçak ağaçlar, çalılar, otlar, soğan-yumrulu bitkiler, yosunlar ve mantarlar olmak üzere dikey bir tabakalaşmaya gider. Böyle bir egemen bitki türünün baskısı altında oluşan bitki topluluğu birçok yönden özgür değildirler. Toplulukta bulunan her tür kendi isteklerinin bir kısmından vazgeçerek fedakarlıkta bulunur ve topluluğun kurallarına uyar. Şayet bu katran ağacı birliğine dışarıdan bir müdahale olur da, egemen türün baskısı ortadan kalkarsa birlikte bütün düzen bozulur. Bunun sonucu, zaten yeteri kadar doyum seviyesinde yaşamayan diğer birlik üyeleri sert rekabete girer. Bu anarşik durum toplum dışındaki bazı yabancı türler için birliğe saldırma için fırsat oluşturur. Yeni gelen yabancı türlerle rekabet edemeyen birlik üyelerinin birçoğu birlikten ayrılır. Devamlı dış müdahalelerle katran ormanları, daha değersiz istilacı türlere; istilacı türler, çalılıklara; çalılıklar bozkırlara; bozkırlar çöllere dönüşür. İnsanın maddi gereksinimine dayalı ayıklama aşamasında ormanlar, en fazla değere sahip olandan başlayarak değersize doğru sırası ile yok olur.
Ormanların hızla insanlarca tahribi sonucu mevsimsel kuraklığa sahip olanlarda çöl benzeri alanların çoğalmasına neden olmuştur ki, bu olaya kısaca çölleşme denir. Dünyanın kurak bölgelerinde bu süreç ile yaklaşık 9 milyon km² alan çölleşmiştir. İşte bu çölleşmiş alanların bir kısmı da katran ağacı yaşam alanıdır. Nitekim 1977 yılında Nairobideki "Birleşmiş Milletler Çölleşme Konferansında 1965 yılından itibaren çölleşmedeki artış oranı 5 milyon hektar olarak belirtilmiştir.
İnsanlara, dünyada en güzel, en estetik, en görkemli ağaç nedir diye sorulsa, çoğunlukla katran diyecektir. Geçmişten bu yana katran ağacı peyzaj düzenlemelerinde, kent ağaçlandırmalarında kullanılan en yaygın ağaçtır. Ülkemizdeki ve dünyadaki önemli yapıların bahçelerindeki, İstanbul boğazındaki yaşlı katran ağaçları buna güzel bir örnek.
Katran Pinaceae ailesine mensup, 50 m (Gölhisar) boya 3 m çapa ulaşabilen, dolgun gövdeli, uzun ömürlü görkemli bir ağaçtır. Gençliğinde pramidal gelişim göstermesine karşın yaşlılıkta tepe yayvanlaşır. Onu diğer ibreli ağaçlardan ayıran en önemli özellik boyu 8-12 cm eni 4-6 cm ebatlarında fıçıyı andıran kozalakları ile yatık gelişen tepe sürgünüdür. Her ne kadar tepe sürgünü yatık olsa da onun dik büyümesine engel oluşturmaz. Bu özellik sayesinde, tepe sürgününün karla kırılmasını önler. Çünkü katranın yayılış alanında kar lapa lapa yağar ve çoğunlukla yapışkandır. İğne yaprakları kısacık sürgünler üzerinde 30-40 adedi bir arada demet şeklindedir. Onun kozalakları 26 ayda olgunlaşır ve aynı ağaçta aynı zamanda üç farklı kozalağı bir arada görmek mümkündür. Katran çamlarda olduğu gibi kozalaklarını bir bütün olarak dökmez, o nedenle, katran ormanlarında yerde kozalak bulamazsınız. Kozalaklar, olgunlaşmayı takiben kış aylarında dağılır ve tohumlar kozalak pulları ile beraber, çoğunlukla kar üzerine düşer. Kar üzerindeki tohumlar çok düşük sıcaklık değerlerinde kar içerisinde çimlenebilir. Bu özellik onun yaşam alanı ile ilişkindir. Katran ağacının yaşam alanında belirleyici unsur uzun süreli yaz kuraklığıdır. Tohumlar mümkün olduğunca erken, soğukta çimlenerek kurak dönem başlamadan önce köklerini derine ulaştırmaya çalışır. Katran ağacı gençliğinde gölgeye dayansa dahi en iyi gelişimini ışıkta yapar.
Katran fidanı yetiştirmek ve onlarla ağaçlandırma yapmak oldukça basit. Kozalaklar ikinci yılın ağustos ayından, kasım ayına kadar geçen sürede toplanır. Toplanan kozalaklar, temiz bir zemin üzerine serilir ve sık sık sulanır. Bir süre sonra kozalak pulları dağılarak tohumlar serbest kalır. Serbest kalan tohumlar, kozalak pullarından ayıklanır. Elde edilen tohum ekim yapılıncaya kadar serin bir yerde saklanır. 1.000 adet tohum 70-100 gr arasındadır. Katran tohumları soğukta çimlenir. O nedenle, en geç mart başında ekilir. Ekilen tohumların üzeri 0.5-1.0 cm kalınlıkta % 50 dişli dere kumu, % 50 humus karışımı ile kapatılır. Tohumlar toprak sıcaklığı 5-6 ºC sıcaklığı buldu mu çimlenmeye başlar. Katran fidanları birçok yüksek dağ ağacından daha hızlı gelişir. Bir yaşında 30-35 cm, 2 yaşında 60-70 cm, 3 yaşında 100-130 cm boya ulaşabilir. Katranın kültür formlarının üretiminde yanaştırma aşı tekniği kullanılır. Bunun için 1 ya da 2 yaşlı tüplü altlıklar kullanılır. Doğal ortamdaki ağaçlandırmalarda 1 ya da iki yaşlı fidanlar kullanılır. Park ve bahçelerde ise en az üç yaşlı, kaplı, tüplü ya da topraklı söküm fidanlar kullanılır. Katran fidanları park ve bahçelere; tek tek, grup ya da sıra şeklinde dikilebilir. Onun; akıntısı iyi topraklardan hoşlandığını, durgun sudan hiç hoşlanmadığı, hava kirliliğine çok hassas olduğunu unutmamak gerekir.
TOROS DAĞLARININ GÖRKEMİ
Katran ağacının çoğunluğunun ibreleri yeşil iken, daha çok aşırı yetişme ortamlarında ibre rengi mavi ya da gümüşi renkte olabilir. Alışılmışın dışındaki masmavi ormanlar, görenleri hayrete düşürür. Bu doyumsuz manzaraları her insanın mutlaka görmesi gerekir. Birçok ibrelinin aksine, katran ağacını sevip okşayabilirsiniz. Onun ibreleri, elinizi acıtacak kadar batıcı değildir.
Katran ağacı ormanları ülkemizde doğal olarak; Köyceğiz civarından başlar, doğuya doğru Toros Dağlarını takip ederek Maraş dolaylarında bir kavis çizerek Amonoslara döner. Toros dağlarının iç Anadoluya bakan kısımlarından bozkır sınırına kadar yayılır. Bunun dışında Niksar ve Erbaada küçükte olsa kalıntı ormanı bulunuyor. Her mevsim sisin kümelendiği Finikede olduğu gibi Akdenize çok yaklaşarak 600 mye kadar iner. Ancak en iyi yayılışını 1.000 m ile dağ kırı (2.200 m) arasında yapar. Bütün ulu dağlar gibi, Toros Dağları da eteklerinde katran ormanlarını yetiştirir, sever, korur; ancak tepesine kadar çıkmasına asla izin vermez. 2.200 metre yükseklikten daha yukarda, Toras Dağlarının görkemi ile yarışacak hiçbir canlı bulunmaz. Katranın doğal yayılış alanlarında ana kaya daha çok kalker olmasına karşın, kalsiyumca zengin diğer alanlarda da iyi gelişir. Yetişme ortamında toprak genelde alkalidir.
Katran ağacı doğal yayılış alanı içerisinde büyük oranda tahribata uğramış, geriye kalan alanlarda ise keçi otlatması nedeniyle gençleşip varlık alanını genişletememiştir. 1987 istatistiklerine göre ülkemizde 100 bin hektar birbirinden kopuk, keçinin ve insanın ulaşamadığı sarp kayalık alanlara sıkışmış saf ormanı kalmıştır. İşte bu som kayalık alanlarda katran ağaçları köklerini kaya çatlaklarına sokarak, kaya ceplerinde bulunan az miktardaki toprağı ulaşır, böylece yaşamını sürdürmesi için gerekli suya ve besine kavuşur.
Günümüzde katran ormanlarının varlığını keçi varlığı belirlemektedir. Toros Türkmenlerinin yerleşik yaşama geçmesi ile birlikte keçiler sabit alanlarda otlatılıyor. Buna nüfus artışı buna bağlı olarak keçi varlığındaki artışın eklenmesi ile birlikte katran ormanlarının hiçbir şansı bulunmuyor. Keçiler katran ağaçlarının gençliklerinin büyümesine asla izin vermezler. Bu da yetmezmiş gibi, soğuk kış günlerinde keçi çobanları yaşlı katran ağaçlarını yukarıdan aşağıya budayarak keçilere yediriyorlar.
300.000 HEKTAR KATRAN ORMANI
Ancak son yıllarda katran ağacı ve ormanları Orman Bakanlığınca önemsenmeye başlanmış, bazı alanlar koruma altına alınmış, doğal ortama fidan dikim çalışmalarının yanında tohum ekimi yöntemi ile de yeni ormanlar kurulmaya başlanmış bulunuyor. Böylece katran ormanı varlığımız üç katına çıkarak 300.000 hektarı bulmuştur ki, bu bugünkü keçi varlığına rağmen başarılmıştır.
Ormanlar başlangıçta insan toplumu için barınma, avlanma, doğal beslenme alanı, otlak alanı, odun üretimi ve sığınma alanı olarak hizmet vermiştir. Günümüzde ise ormanların, insanlar için doğrudan ürün (odun) ve dolaylı çok yönlü işlevsel yararları söz konusudur. Ormanların erozyonu önleme, su koruma, rekreasyon gibi maddi olmayan ancak son derece önemli yaşamsal işlevleri dışında büyük bölgeler üzerinde küresel etkili; suyun tutulması, küresel iklime etkileri, karbondioksit emilimi, biyolojik çeşitliliğin korunması gibi işlevleri de çok önemlidir. Günümüzde orman alanları küresel boyutta hızla tahrip edilmesi, karşısında "bekle gör politikasını terk etmediğimiz ve yeterli önlemler almadığımız sürece yakın gelecekte çocuklarımıza ağır bir yük bırakacağımız açıktır. Unutmamak gerekir ki, doğal kaynaklar, yaşamın kaynağını oluşturduğu gibi dinsel, kültürel ve vatan olarak da önem taşır. Ormanların buna bağlı olarak da biyolojik çeşitliliğin hızla azalması en önemli küresel sorundur. Günümüzde ormanların kendinden beklenen asli işlevleri yerine getirebilmesi için toplum, politikacı ve ormancıların düşünce yapılarının değişmesi veya değiştirilmesi gerekir.
Bu tarihi belge, 2400 yıl önceki düşünce yapısının günümüzde de değişmediğinin kanıtı. "İnsanın etkisiyle humusça zengin verimli toprak sürekli olarak yamaçlardan aşağı doğru kaymakta ve aşağılarda da kaybolup gitmektedir. Dağların sırtlarında geriye yalnızca bir hastanın iskeletine benzer durum kalmıştır. Bitki örtüsü fakirleşmiş orman alanının fakir toprağı yağışları daha fazla içine alamamaktadır. Böylece nehirler ve kaynaklar, gelen bu yağış suları ile birlikte hızla denizlere doğru akıp gitmektedir. Oysa önceden aynı dağlar çok yüksek kısımlarına kadar ormanlarla kaplıydı. Bu dağların üzerinde çok farklı canlı türleri, sayısız ağaçlar, çeşitli otsu bitkiler ve sınırsız doğal otlaklar vardı (Platon). İşte o zamanlarda bugün ki gibi, sonucu gören, duyarlı insanlar vardı. Ama bu asla yeterli olmadı, olmuyor.
Ormansızlaşma süreci fakir ülkelerde aşırı nüfus artışına bağlı açlık ve sefaletten kaynaklanırken, zengin ülkelerdeki tüketim çılgınlığından ya da acımasız kapitalist savaşlardan kaynaklanır. Aslında her iki sorunun kaynağını da; kendisinden başkasını asla düşünmeyen gelişmiş ülkeler oluşturuyor. Günümüzde Japonya kendi ormanlarında sıkı koruma tedbirleri uygularken, odun hammaddesi gereksinimini fakir ülkelerin ormanlarını talan ederek karşılıyor ve hoyratça kullanıyor. Sadece "New Yorker Sundey Times gibi tek bir gazetesini basılması için günde 62 hektarlık ormanın tahribi söz konusu. Günümüzde gazeteler haber verme anlayışından daha çok sayfalar dolusu magazin ekleri ile ormanların yok olmasını sağlıyor. Kanadanın bakir ormanları yağmacı bir anlayışla, dev makineler kullanılarak acımasızca kesiliyor ve tuvalet kağıdı üretiliyor. Vahşi kapitalist anlayışla Avrupa ormanlarındaki birçok bakir orman yok edilmiş, onların yerine doğaya yabancı türlerle endüstriyel ağaçlandırmalar yapılmıştır. Bugün bunlar yığınsal olarak ölüyor. Buna en güzel kanıtı İsviçre, Almanya ormanlarıdır. Bırakın ormanlarda otlatılmasını, ormanlardan geçmesi dahi yasalarda yasak olan keçiler, ülkemiz dağ ormanlarını silip süpürürken kimse görmek istemiyor. Buna yüzlerce örneği ilave etmek mümkün. Esas sorun bu duruma ülkemizde ya da dünyada kimin dur diyeceği. Yoksa katran ağacının hazin öyküsü defalarca yinelenecek mi? Yeni öykülere yeterli zaman olacak mı?
Resimler;
a1-a12 Toros dağları ve Katran ormanları
b1-b5 Katran ağaçları
c1-c3 mavi renkli katranlar
d1-d2 keçilerce ısırılarak şekillenmiş katranlar
f1-f3 katran kozalakları
g1 kar üstüne tohum ekimi yöntemi ile orman kurma çalışmaları
g2 kar içerisinde çimlenmiş katran tohumu
1. som kaya içerisindeki cepte kalmiş bir avuç toprakta yaşamımı sürdüren katran ağacı
2-3 katran tohum ekimi
4-5 kartan fidanları
6 katran ormanlarında onun tohumlarının çimlenmesi ile birlikte çiçeklenen kardelen
7 katran ormanından doğan su kaynağı
8 katran ağaçlandırma sahası
Kaynakça;
1. Mayer, H., Sevim, M, 1959: Lübnan Sediri (Çev: N, Çepel) İ.Ü. Orm. Fak Dergisi; Seri:B, Sayı:2
2. Kitabı Mukaddes 1981: Ser Ofset Basımevi, 920 s.
3. Çiğ, M, İ, 2006: Sümerli İdinggurranın Anıları, Kaynak Yayınları:18, 152 s.
4. Kuniholm, P, t., Griggs, C, B, 1990: Antalya Uluslar Arası Sedir Sempozyum Bildirisi.
5. Kayacık, H, 1980: Orman ve park Ağaçlandırmaları Özel Sistematiği Cilt:1, İ.Ü.O.F. yayın No:281, 384 s.
6. Çetik, R, A, 1975 : İç Anadolunun Vejetasyonu, Selçuk Üniversitesi Yayın No:7, 496 s.
7. Çolak, H, A., 2001: Ormanda Doğa Koruma, Milli Parklar ve Av Yaban Hayatı Koruma Genel Müdürlüğü Yayını. 354 s.
Katran (Taurus Cedar) is known as the symbol of strength, magnificence, wealth and glory since thousands of years. With a long and sad story of the Tar (Katran) since time immemorial, it has played an important role in the flow of history.


