24 Mart 2016 Perşembe
Çöl kavramı içerisinde, Antartika gibi suyun yeterli ancak kullanılamaz olduğu soğuk yerler ile Sahra gibi suyun yeterli olmadığı sıcak ve kurak yerlerden bahsedilebilir. Bu iki alanda da yüzlerce hatta binlerce yıldır ölmüş fakat çürümemiş canlı kalıntılarına kolaylıkla rastlanabilir. Çölleşme ve orman kavramları bir birine zıt gibi gözükebilir. Esasen çöl ve çölleşme koşulları "biyolojik ortamın gerilediği alanlar olarak tanımlanabilir. Ne yazık ki günümüzde, uç iklim değerlerinde yaşayan yüksek dağ ormanları, yoğun insan baskısına maruz kalmış, biyolojik aktivite en aza inmiş ve çölleşme koşulları hakim olmaya başlamıştır. Bu durum, yarı kurak iklim koşullarına sahip ülkemizde daha da şiddetli gözükmektedir.
Ormanlar ekosistemler olup içerisinde egemen yaşam formu olarak ağaçlar bulunur. Ağaçlar sık bükler (belli büyüklükteki topluluk) oluşturarak gelişim ve büyümeleriyle önemli derecede karşılıklı ilişkiler oluşturup özel bir orman içi iklim ve kendine özgü toprak yapısı ortaya çıkarırlar. Bir orman ortamı içerisindeki yaşama uyum sağlamış bitkiler ve hayvanlar özel bir biyotop oluşturur.
Yüksek dağ ormanları doğal orman sınırının hemen altında, uç yaşama ve var olma koşullarına sahip ormanlardır. Bu ormanlar, var olma ile yok oluşun sınır değerlerinde varlığını sürdürür. Sanılanın aksine, yoğun insan baskısı altında ve aşırı yüklenmeler afetlere eğilimli bir yapı oluşturur. Yüksek dağ ormanları; turizm hareketlerinin, hayvan atlatmasının, endüstriyel odun üretiminin baskısı altındadır. Bu baskılar sonucu; Avrupa kıtasında bu tür orman varlığı % 75 yok olmuştur. Oysa günümüzün yaşamsal öneme sahip yüksek kalitedeki suyun ana kaynağıdır. Çünkü bu ormanlar bir sünger gibi inanılması güç oranda suyu bünyesinde depolayabilir. Mevsimlere göre dengesiz düşen yağışı dengeler, filtre eder ve düzenli akan kaynak suları haline getirir. Düzenli akan sular alt ovalardaki tarım ve yerleşim alanlarını su baskınından korur, onlara uzun süreli sulama, kullanma ve içme suyu kaynağı oluşturur. Yüksek kalitede değerli suyun ana kaynağı olarak orman, bugün artan derecede önem kazanmaya başlamıştır. Yeryüzündeki insan nüfusunun artışına, yaşam düzeyinin yükselmesine paralel olarak kaliteli su yetersiz hale gelmiştir.
Yüksek dağ ormanlarında birçok faktör (güneş ışınlaması, sıcaklık değerleri, yağış çeşidi ve miktarı, rüzgarlar, toprak faunası ve florası, tohumların yayılışı) belirli bir denge içerisinde yaşamsal öneme sahip. Bunların en önemlisi biyolojik toprak aktivitesi. "Toprak aktivitesi küçük canlılarla, biyolojik yolla ölü örtünün (ölü; dal, kozalak, yaprak vb.) ayrışmasıdır. Küçük canlılar (mikroorganizma) toprak, su ve sedimentler içerisinde ölü organik maddelerin yıkımını gerçekleştirerek besin maddelerini bitkilerce alınabilecek forma sokar. Toprak içerisinde etkili flora ve fauna öyle ideal bir duruma sahiptir ki ölü materyalin ayrışması başarı ile gerçekleştirilir. Toprak canlıları tarafından kırıntı bünyesi korunur ve toprağın havalandırması sağlanır.
Ekstrem yüksek dağ ormanlarında ormanların ortadan kalması ile humus serveti kaybolur, biyolojik aktivite kuvvetli olarak geriler, humus içerisinde yaşayan organizmalar yaşamlarını kaybeder. Humus içerisinde yaşayan organizmaların da en önemlisi "Mikoriza adını verdiğimiz kavramdır. Mikoriza: bitki kökleri ile mantarlar arasındaki doğrudan doğruya veya simbiyotik ortak yaşam anlaşılır. Bu özellik yüksek alanlarda süren zor çevre koşullarında ağaçların yaşayabilmesi için anlam taşır. Sanılanın aksine su dengesini sağlayan, erozyonu engelleyen ağaçlar değil onun altında bulunan ölü örtü ve humus tabası olup ağaçlar ise bu tabakanın devamlılığını sağlama işlevi görür.
Mikoriza yüksek dağ ormanlarında yaşamsal işlevler üstlenir. Bunlar: 1) Vejetasyon süresinin kısa olduğu bu alanlarda, gerekli madde alımlarını güvence altına alır ve onların şiddetli donlar gibi kritik evreleri atlatmasını, daha iyi mineral tuz, N (azot) ve P (potasyum) beslenmesini sağlar, 2) toprak patojenlerinden korur ve stres toleransını artırır. Ağaçların diğer çalı ve otsu bitkilerle besin maddesi çerçevesinde rekabete yardımcı olur ve bunların kimyasal rekabetinin etkisini azaltır, 3) kök bünyesinde gaz zararlarının etkisinden korur ve böylece daha iyi bir kök/gövde oranı oluşturur, 4) mantarlı kökler mantarsız köklere göre 2-4 kat daha fazla solunum gerçekleştirir, 5) farklı bitkiler misel ipleri veya mantar hüfleriyle birbirleri ile toprak altında birbirleri ile bağlantı kurarak besin maddeleri için taşıma yolu oluşturur. Bunların sonucu; özellikle fakir topraklar üzerinde mikorizalı ağaçlar mikoriza içermeyen ağaçlara göre daha iyi gelişim gösterirler. Mikorizal mantarların diğer bir önemi de hayvanlar ve insanlar için doğrudan besin kaynağı oluşturması.
ORMAN BAKANLIĞI ÇÖLLEŞMENİN FARKINDA
Ülkemizde yüksek dağ ormanlarının üst sınırı bölgelere göre değişkendir. Yüksek dağ ormanları iklim karasallaştıkça daha yükseklere çıkar. Üst sınır; Akdeniz, Karadeniz, Ege, Güney-Doğu Bölgelerinde 2000 m., Marmarada 2100 m., Akdeniz ardında 2200 m., Doğu Karadeniz ardında ve Doğu Anadoluda 2700 m., İç Anadoluda 2400 metredir. Bu yükseltilerin üzerinde önce bazı çalı grupları ile birlikte bodurlaşmaya başlamış tek tek ağaçların bulunduğu ağaç sınırı ve ardından dağ çayırlıkları gözükür.
Avrupaya göre daha az yağış alan, yarı kurak iklime sahip ülkemizde, bu ormanlar çok daha önemli işlevlere sahip. Anadoludaki dereler hakkında yaşlı insanlarla konuşulursa, size söyleyecekleri ilk söz "Şu gördüğün dereden yazın dahi geçmemiz zordu, oysa şimdi hiç su yok, hatta dere yatağının geçmişe göre çok daha aşağıya indi" diyecektir. Heyelanların, çığların, fırtınaların, sellerin arttığını derelerde bol olarak bulunan alabalıkların yok olduğunu, karın eskiye göre daha çabuk eridiğini ve otlakların yaz kuraklığından daha çok etkilendiğini belirtecek, kıraçlaşmaya başlamış yaylaları gösterip "Şuraları görüyor musun? Çocukluğumda buradaki ormanlardan geçmekten korkardım" diyecektir. Bu sürecin bir insan ömrü içerisinde gerçekleşmesi, çölleşme koşullarının ne kadar hızla geliştiğini gösterir.
Anadolu insanının yaşam tarzında yaylacılık çok önemli olagelmiş, sisteme dışarıdan müdahaleyi zorunlu hale getirmiştir. İnsanın her müdahalesi sistem içinde değişiklikler meydana getirir. Önemli olan bu değişimi olumlu yönde yönlendirmek ve mümkün olduğunca da sınırlandırmak ve var olan doğal sistemi yıkmamaktır. Oysa Anadolu yaylaları yüzlerce yıldır bencilce kullanılmış, sistem yıkılmış, biyolojik çeşitlilik en aza inmiş ve bunun bedelini ödeme zamanı gelmiştir. Bugün Anadoluda bakir yüksek dağ ormanı kalmamıştır. Nüfus artımı ile buralara baskı artmış yer yer yüksek dağ ormanları yok olmuş, bazı alanlarda ise 400 metre gibi inanılması güç oranda aşağılara doğru inmiştir. Bu durum ekolojik bir felakettir ve bu alanların hızla onarılması eski işlevlerine kavuşması ülkemiz açısından yaşamsal öneme sahiptir. Ormanları gelinen aşamadan sonra kendi haline bıraksak dahi kendisini yeteri kadar onaramayacaktır. Yani bozduğumuzu onarmak bizlere düşmekte en önemlisi de bunun ne kadar önemli olduğunu toplumumuzun kavramasıdır.
Orman Bakanlığı çölleşmenin farkında olup, yoğun ağaçlandırma çalışmaları yürütmekte. Oysa ülkemizde yeniden orman kurma çalışmaları geçmişten bu yana endüstriyel kaygılarla sahilden yukarı doğru yapılmakta. Bu yanlış bir uygulama. Yüksek dağ ormanlarından başlamak aşağı doğru çalışmak zorunlu. Belki kısa vadeli piyasa hesaplarına pek uymaz ancak uzun vadede toplam, toplumsal ve ekolojik yarar daha fazla ve bu durum sürdürülemez. Günümüzde kaliteli suyun stratejik öneminin artması, biyolojik çeşitliliğin önemsenmesi bunun bir kanıtı.
Yüksek dağ ormanlarının onarımında; kıt olan kalıntı tohum kaynaklarının korunması, en az on yılda bir gerçekleşen bol tohum yıllarında tohumların depolanması, fidan üretimi, çığları, kar baskısını, rüzgar etkisini önleyici birçok mekanik önlem alınması gibi öncü çalışmaların yapılması gerekir. Bundan sonra uygun toprak işleme yöntemleri ile orman kurma çalışmalarına başlanır.
Çok uzun zamandan beri ormansızlaşmış bölgelerde ağaçlandırma önemli ölçüde zorluklar gösterir. Bunun nedenini daha çok değişmiş toprağın biyolojik durumu ve fiziksel değişiminde aramak gerekir. Fiziksel değişimi geçici de olsa mekanik yöntemlerde gidermek mümkün, ancak biyolojik aktivitenin tesisi zorluklar içerir.
YÜKSEK DAĞ AĞAÇLANDIRMALARI
Çalışmaya söz konusu alanlar ise çoğunlukla bozuk alanlardır ve ormanlar ya çok seyrelmiş ya da hiç kalmamış toprağın biyolojik aktivitesi sekteye uğramıştır. Yaşlı bir ağaçtan 50 m mesafeye gittiğinizde mikoriza miktarı önemli ölçüde düştüğü düşünülürse durum daha da iyi anlaşılabilir. Orman kurma aşamasının en önemli ayağı sahanın biyolojik aktivitesinin yeniden tesisi. Bunun için de çalışma alanlarına mikorizaların geri dönmesinin sağlanması yani sahaya yapay mikoriza aşılanması ve dikilecek fidanların mikorizalı olması çok önemli.
Bu tür alanlarda çalışmaya başlamadan önce uygun fidanlıkların tesisi gerekir. Halen ülkemizdeki fidanlıkların çoğunluğu yüksek dağ ağaçlandırmaları düşünülmeden, genelde yerleşim yerlerine yakın düşük kotlarda, endüstriyel ağaçlandırma amaçlı kurulmuştur. Fidanlıklarımızda mikoriza aşılaması uygulanmaktadır. Bu uygulama fidanlığın ekolojik koşullarına uygun alanlar için yeterli olabilir. Ancak yüksek dağ ağaçlandırmaları için bir sonuç vermez. Yüksek alan ağaçlandırmaları için her mikoriza türü uygun olmadığı gibi ağaçlara göre de farklılıklar gösterir. Yüksek alan mantarları düşük sıcaklık değerlerine özel bir adaptasyon yeteneği gösterir. Yüksek alanlarda mantarlar ancak uygun orijinlerin seçimiyle uzun süre tutunabilir ve farklı ekolojilerde gelişmesi çoğu zaman güçtür. Uygun fidanlık orta yükseklikte ağaçlandırılacak sahanın ekolojisini içeren ondan en fazla 500 metre aşağıda ve tüplü fidan yetiştirilmesi esas olmalı. Fidanların tüpleme işlemi, yeterli suyun olması halinde; onarılacak sahanın optimumunda ve içerisinde yapılması başarıyı artıracak önemli bir etken. Bunun ana nedeni, iklime kısa sürede adaptasyon ve mikorizalı fidan yetiştirme kolaylığı. Yani fidanlar biyolojik aktif topraklarda yetiştirilmeli. Bu koşullarda yetiştirilmiş ve mikoriza aşılanmış fidanların hayatta kalma oranı, aşılanmamışlara göre 5 kat şansa sahip olup büyüme de iki kattır. Biyolojik aktif toprak içerisinde küçük canlıların ağırlığı hektarda 2 tona ulaşabilir. Mul tipi humusta gram başına 35 milyon adet mikroorganizma saptanmıştır.
Daha fidanlık aşamasında mikoriza aşılamasında yapay yöntemlerde olmak üzere birçok yöntem kullanılabilir. En basit yöntem ağaçlandırılacak sahanın ekolojisinden humusla karışık orman üst toprağı getirilip fidanlığa veya tüplere aşılanması. Aşılama tüp toprağına veya ekim yastıklarına mikorizalı humusun karıştırılması ile gerçekleştirilir. Aşılamanın yanında bazı teknik önlemlerde gerekir bunlar: Parsellere dinlenme sürecinde yeşil gübre uygulanmalı gerekirse yapay gübre takviyesi yapılması, toprağa organik madde vererek pH değerini 6 - 6.5 arasında olmasının sağlanması ve otlarla mücadelede herbisit hastalıklarla mücadelede fungusit kullanılmamasıdır. Bunların yanında tüp toprağının veya yastıkların nemini kaybetmemesi yani uzun süreli kuru bırakılmaması gerekir. Daha fidanlık aşamasında mikorizalı fidan kolaylıkla tanınır çünkü mikoriza onların kök sistemini tamamen kaplar ve beyaz bir renk almasını sağlar.
Dünyadaki birçok ülkenin aksine, ülkemizde bu alanların onarımı daha kolay. Çünkü diğer ülkelerde faaliyetleri engelleyen ana neden mülkiyet sorunu. Örneğin Avrupa kıtasında dağlar taşlar özel mülkiyetin eline geçmiş. Bizde ise bunun tam tersi büyük oranda kamu mülkiyetinde. Yüksek dağ ormanlarının onarımı 20 - 60 yıl gibi uzun bir zaman sürecinde gerçekleştirilir. Bu süreç daha çok emek yoğun iş gücü gerektirir. Bu durum aslında çözümün de bir parçası. Bu alanlarda yaşayan, eğitim düzeyi düşük ve sanayide işlendirilmesi mümkün olmayan, düşük gelire sahip insanların bu amaçla kullanılması. Tohum toplama, fidan yetiştirme, ağaçlandırma ve orman bakım çalışmaları özel bir yasa ile bu köylülere birim ederleri ile doğrudan verilebilir. Zaten bu yöntem ormancılık çalışmalarında kullanılmakta. Bunun yanında ekolojik tarım faaliyetleri için kaynak aktarımı yapılıp gerekli eğitimler verilebilir. Bu uygulamalar sanıldığından kolay ve basit olacaktır. Çünkü bu köylüler zaten konunun yabancısı değil. Çoğunluğu daha önceden ormancılık faaliyetlerinde çalışmış ve yaptığı tarımsal etkinlikte yaklaşık olarak ekolojiktir.
Elbette insan eliyle tahrip edilmiş dağ ormanlarımızın ve yaylalarımızın onarımı yetmez. Bu alanlardaki yaşamın ve turizm hareketlerinin de ekolojik olmasının sağlanması gerekir. Buralardaki yapılaşma ve diğer insan etkinlikleri katı kurallarla sınırlandırılmalı. Lüks bir dağ otelinde veya yazlıkta (dağ evi) kullanılan deterjanın ya içme suyu ile ya da yediğimiz sebze, meyvelerle hatta hayvansal ürünlerle bize ulaştığını bilmemiz gerekir. Zaman geçirmeden yasal düzenlemeler yapılmalı, halkımız bu konuda bilgilenmeli. Aksi taktirde hasta ölecek ve gelirimizin önemli bir kısmını ödeyerek rafine su içmek zorunda kalacağız hatta kalmaya başladık bile.
KAYNAKÇA
Çolak, H, A; Pitterie, A., 1999, Yüksek Dağ Silvikültürü. OGEM-VAK yayını, 370 s, Ankara.
Atalay, İ., 2002, Türkiyenin Ekolojik Bölgeleri. Orman Bakanlığı Yayın No.163. 267s, İzmir.
Lutz, H, J; Chandler, R, F, 2000, Orman Toprakları Florası (çev: Günay, T) 17 s, Ankara.
Anonim 1996, Orman Fidanlıklarında Teknik Çalışma Esasları, AGM Yayınları No:1 329 s, Ankara.
http //www gitschen
Bazı kavramlar ve tanımları.
|
Biyotop |
Belli bir canlı topluluğunun alansal sınırlı yaşam alanı olarak tanımlanır. |
|
Ekosistem |
Herhangi bir ortamda iklim, topografya, jeolojik yapı gibi cansız öğelerle bitki, toprak, hayvan, insan gibi canlı öğeler arasındaki ilişkileri belirtir. |
|
Flora |
Yeryüzünün belli bir bölgesindeki doğal bitki türlerinin bütünü. |
|
Fauna |
Yeryüzünün belli bir bölgesindeki doğal hayvan dünyasının bütünü. |
|
Bakir orman |
Doğal olarak oluşmuş insan tarafından doğrudan veya dolaylı olarak değiştirilmemiş orman. |
|
Biyolojik çeşitlilik |
Bu kavram "tür çeşitliliği, "ekosistem çeşitliliği ve "genetik çeşitlilik olmak üzere üç kısmı kapsar ve pratikte yaşayan dünyanın tümünü içine alır. |
|
Kalıntı |
Çoğunlukla önceleri geniş bir yayılış alanına sahip iken bugün belli bir alan içerisinde alansal olarak sınırlı bir yayılışı olan bitki türü. |
|
Orman sınırı |
Gruptan kümeye kadar yeterli en küçük alana sahip, orman iklimi yaratacak derecede sık (kapalı) ormanlar. |
|
Simbiyotik ilişki |
Canlılar arasında karşılıklı yardımlaşmaya dayanan ilişki. |
Existence of the virgin high mountain forests in Anatolia run out. By growth of population the human effect increased on there and high mountain forests were destroyed in some places. In some places they came down -its hard to believe but- even in rate of 400 m high points. This is an ecological catastrophe and rapid repair of this fields and regain its former function is vital for our country.


