ANADOLU’DA TÜRK BAHÇESİ VE BAHÇE KÜLTÜRÜ

 

Doğudan Anadoluya göç eden boylardan en büyükleri ve tarih sahnesinde en çok görünenler Selçuklular ve Osmanlılardır. Diğerleri daha çok beylik olarak tarih sahnesinde kısa süre yer almış, değişik aralıklarla Selçuklu ve Osmanlıya katılarak sona ermişlerdir.

Ancak beylikler de dahil olmak üzere hem Selçuklular, hem de Osmanlılar Anadoluya beraberlerinde kendi doğu kültürlerini de taşımışlardır. Bu öğelerin başında da ‘Bahçe Kültürü gelmektedir.

Bu kültüre ait bahçeler maalesef günümüze kadar ulaşamamıştır. Ancak özellikle ‘Anadolu Selçuklu Bahçelerini kapsamlı bir biçimde araştıran Scott Redford, bu bahçelerin Alanya ve çevresine ait bölümüne ilişkin bir çalışmasını 2008de yayınlamıştır.

Bu çalışmaya göre, Anadolu Selçuklu devletinin başkenti Konyada güzelliği ve bereketiyle ünlü ‘Meram Bahçeleri biçimiyle olmasa bile ismiyle günümüze kadar ulaşabilmiş bir Selçuklu bahçesidir. Katip Çelebiye göre, Selçuklu Sultanı Alaeddin Konyada tepelerden inip sulanan bahçelerden geçerek kente doğru akan suyu, kentin kenarında bir su deposuna yönlendirmiş. Kentin çevresinde yer alan yemişliklerin (meyve bahçeleri) ve bahçelerin oluşmasını sağlamıştır.

1221de Selçuklular tarafından fethedilen Alanyada da Konya model olarak alınmıştır. Selçuklu kentlerinde oluşan surların ve kalelerin içinde dahi su yapıları ve bahçeler tahsis edilmiştir. Doğunun çok önemli bir imar sistemi olan ‘Kent çevresindeki bahçe kuşakları pek çok Selçuklu kentinde de uygulanmıştır.

Konya ve civarındaki Selçuklu bahçe kalıntılarının hiçbiri henüz günışığına çıkamamıştır. Ancak Konya çevresinde duvarlarla kuşatılmış bahçelerden bazı kaynaklarda söz edilmektedir.

Tarihi vesikalarda Sultan Bahçesi ya da bahçeleri;                                                    ‘hortus feralis- yabani hayvan bahçesi                                                                   ‘hortus ferarum- yabani hayvanat bahçesi                                                                           ‘hortum et viridarium regium - sultan bahçesi ve çayırları                                         olarak tanımlanmaktadır.

İbn-i Bibi, Konya çevresindeki kent dışı bahçe kuşağından söz eder. Aynı zamanda bu bahçeler; saray, köşk ve evlerle yakın temas içindedir. Konyada kent çevresinde Selçuklu bahçe köşkleri bulunduğu ve bu bahçelerin yoğun ağaçlar içerdiği kaynaklarca doğrulanmaktadır.

İbn-i Said Selçuklu ülkesinde 24 büyük kentin varlığından söz eder ve Selçuklular bu kentlerin hemen hemen hepsinde Bahçe Şehir kavramını bir yönetim politikası olarak uygulamıştır.

Erzurum, Sivas, Kayseri, Konya, Aksaray, Niğde ve Alanya Selçukluların en önemli şehirleridir ve hepsi ‘bahçe-şehir kavramına uygun olarak gerçekleştirilmişlerdir.

1227de Selçukluların Beyşehir Gölü kenarında kurdukları günümüze yalnızca kalıntıları kalan KUBADABAD klasik Selçuklu şehirciliğinin mümtaz örneklerinden biridir. Tarımsal peyzajın göz kamaştırıcı manzaralarına sahip olan yazlık saray, ayrıca av alanlarına ve iyi sulanan bahçelerine sahiptir. Bu bahçeler yüksek duvarlarla çevrelenmiştir. İbn-i Bibi bu bahçeleri şöyle betimlemiştir;

‘...Sultan, başkentten (Konya) at üzerinde AKRİNAS bölgesine (Beyşehir Gölü) ulaştı. Öyle bir yer gördü ki şayet RIDVAN (cennet bahçıvanı) buraya gelmiş olsaydı, bahçelerde cennetin bir parçasında olduğunu sanır, şaşkınlıktan parmaklarını ısırırdı.

Selçuklu sultanlarının yaşam zenginlikleri hem yakın hem uzak çevredeki tüm ülkeleri etkilemiştir. Beyşehir Gölü ve yöresinin, sulak alan niteliğinde oluşu da özellikle av yönünden büyük bir zenginlik sağlıyordu. Selçuklularda yırtıcı kuşlarla avcılık ya da sürek avı gibi uygulamalar ön plandaydı ve hemen hemen her sultan avcılığa meraklıydı. Saltanata ait saray bahçeleri ve av bahçeleri dışında ayrıca saltanat çadırlarının kurulduğu bahçeler de vardı.

Selçukluların kentsel peyzajda en önemle üstünde durdukları husus suyun çok sistemli bir mekanizasyonla kullanımı ve kentsel su ağının tesis edilişidir. Bu sayede bahçeler ve yemişlikler (bağ, bostan, cunayna, hodika) meyve ağaçları, üzüm bağları (karm); ateşlik odun (mahtab) ve kereste (mahşab) olarak yararlanılan koruluklar (mescere) sulanabilmekteydi. Su sistemindeki mühendislik yapıları olarak; sulama tankları (havuz), su değirmenleri (tahuna), su kanalları (mesil ül-seyl), nehir yatakları (mesil ül-ma), kuyular (bire), membalar (ayn), sulama setleri ya da su bentleridir (cetvel) kullanılmaktaydı.

Bahçelerin hoş kokuları ve çiçekleri, şiirsel metinlerle de betimlenmiştir. Örneğin, Mevlana Celâlettin Rumi, eserlerinde nergis, sümbül, gül ve laleden çok söz eder. Çok ilginç bir diğer hususta, ortaçağ bahçe kültürünün Anadoluda var olan hem Hristiyan hem de İslam bahçe kültürlerinden farklı olarak ‘cennet kavramı dışında bir anlayışla ele alınmalarıdır.

Selçukluların yaptığı tüm bahçeler hanedanla yakından ilişkilidir çünkü bu bahçelerin sahibi hanedandır.

Selçuklu hanedanına ait bahçelerin düzenlenmesinde arazinin topoğrafyası büyük önem taşır. Eğer bahçe düz bir arazi üzerinde tesis ediliyorsa, su yolları da düz olarak konumlandırılır ve her iki tarafına ağaçlar sıra halinde dikilirdi. Eğer bahçe yamaç bir arazide tahsis edilecekse, setler ve set duvarları inşa edilir, su yolu arazinin düzensiz bölümünü takip ederdi. Köşkler ise bahçenin ortasına yerleştirilirdi. Her iki bahçe tipinde de yüksek çevre duvarlarının inşası ve bahçelerin yeşil çitler ile kuşatılması, özellikle sulama sisteminin oluşturulması açısından önemli görülmekteydi.

Selçukluların İrana da oldukça uzun süre hakim olmalarından dolayı, İran kültüründen de  etkilenmişlerdir.  Fakat, Anadolu Selçuklu bahçeleri bu kültürün de çok dışında, kendi kültürünü ortaya koymuştur. Bu durum, Anadolu iklim ve peyzajının,  İranın bulunduğu coğrafyanın iklim ve peyzajından çok farklı bir yapıda olmasından kaynaklanmaktadır.

Ancak ‘Av Parkları kavramı, İran bahçe kültürünün bir uzantısı olarak nitelendirilebilirse de, kent çevresindeki köşklerin, bahçelerin ve avcılığın hem  Selçuklularla hem de onların doğu komşuları Gazneliler ve Karahanlılarla da ilgili olduğunu söylemek gerekir. Örneğin 11. yy. sonlarında Karahan hükümdarı, Şems ul Mulk sarayının çevresine, vahşi ve ehil hayvanlar için otlakları içeren büyük bir bahçe yaptırmıştır. Buharanın hemen dışında yüksek duvarlarla çevrili bu bahçe döneminde çok şöhretlenmiştir. Sems ul Mulk bu parka ve saraya kendine atfen ‘Şemsabad adını vermiştir.

Sonuç olarak, Anadolu Selçuklu kentlerine ait sulanan bölgelerde oluşturulan, sultanların sahip olduğu bahçeler, Selçuklu kültürünün önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. 11nci y.y.dan itibaren  Anadoluda yer alan Selçuklular bu yapısal düzenlemelerle Anadoluda yeni bir toplum yapısının ve istikrarın temellerini atmışlardır.

Ortaçağ döneminde Selçukluların yanı sıra geniş bir coğrafyada, özellikle Asyada bahçe geleneği önemlidir. Bu önem İslami bahçe geleneğinin gücünden de kaynaklanmaktadır. Ancak, Anadolu bu hususta farklı bir yapı sunmaktadır. Burada İslam öncesi Anadolu kültüründe var olan Pontus, Ermeni ve Bizans kültürlerinin de etkisi vardır. Yine Irakta halifeye ait ‘Samarra Bahçeleri, İspanyada  ‘Madinat al-Zahra, sonrasında Timurun ‘Semerkant ve Heratı, Safavi İsfahan, Mughal Lahore, Agra ve doğunun diğer bahçelerinde bu kültüründe izleri yadsınamayacak kadar fazladır.

Anadoluda Selçuklulardan kalan bir diğer kültür de kervansaraylar ve kervan yolları çevresinde oluşturulan tarımsal üretim alanları ya da konunun deyişiyle ‘Tarım Bahçeleridir. Bahçe kavramı Selçuklulardan sonrada Anadoluda her zaman önemli olmuştur, hatta savaş alanlarında kendi çadırlarının çevresini bahçeye çeviren hünkarlar azımsanmayacak kadar çoktur.

Selçuklulardan sonra Anadoluya kademe kademe hakim olan Osmanlılar beylikten devlet statüsüne geçtikten sonra, başkenti Bursaya taşımalarının en büyük nedenlerinden biri Bursa kent çevresinin doğal yapısının ‘Bahçe Şehir kavramına çok uygun olmasıdır. Bursa şehri çevresinde ‘sur olmaması ve sonradan yapılmaması bunun yerine yeşil kuşakların oluşturulması da bu kanıyı güçlendirmektedir.

Selçuklu gibi doğudan gelen ve doğunun kültürünü de beraberinde getiren Osmanlılar da aynen Selçuklular da olduğu gibi İslam bahçe kültürüne itibar etmemiş, kendi öz kültürünün birikimine dayalı bahçeler tesis etmiş ve yeşil sistemler kurmuşlardır. Osmanlılar, kentlerde yeni tesis ettikleri bahçelerde Selçukluların su yapılarını ve sistemlerini kullanmışlardır.

Osmanlıda bahçenin en doruğa çıktığı dönem, Edirnenin başkent olmasıyla başlamıştır. Öyle ki Trakya yapısıyla ve akarsuların doğal uygunluğu nedeniyle, başta Edirne olmak üzere bütün Trakya bir bahçe sistemi üzerine inşa edilmiştir.

Edirne bahçeleriyle ve yapılarıyla Osmanlının uzun süre gurur kaynağı olmuştur. Edirnede akarsuların kenarında tesis edilen av korulukları başkentin İstanbula taşınmasından sonra da hemen hemen tüm şehzade ve padişahların kaçıp sığındıkları bir huzur ortamı olarak hizmet vermiştir. Özellikle gülistanları ve gül çeşitleriyle zenginleşen ve ünlenen Edirneden başkent İstanbula gül aşıcıları gönderildiği bilinmektedir.

Başkentin İstanbula taşınmasıyla yavaş yavaş batı etkisine giren Osmanlı, sonuçta kendi kültüründen gelen bahçeleri terk ederek batıda gelişen bahçe sistemlerine yönelmiştir. Topkapı sarayından, Dolmabahçe sarayına geçiş, bahçede de doğu kültüründen kopup, batı kültürüne yönelişin bir göstergesidir. Beylerbeyi, Aynalıkavak, Küçüksu, Yıldız bahçeleri de bu dönüşümün en somut örnekleridir.  

15nci y.y.da İstanbulu Osmanlı yapan genç padişah Fatih Sultan Mehmetin elinde karanfil koklarken resmedildiği yağlıboya tablosu, aslında Osmanlı yönetiminde, Selçuklu yönetimi gibi bahçeye ve çevreye gösterdiği hassasiyeti ve önemi betimler.

Örneğin, Fatih Beykoz Ormanlarında maktul Mahmut Paşanın Tokat kalesini fethettiği  haberini alınca, sevinçten;

‘Tez şuraya güzel bir eser oluşturun adına da Tokat Bahçesi deyin, hayvanların muhafazası için etrafına Tokat suruna benzer bir çit çekin.

diyerek İstanbula büyük bir bahçe ilave etmiştir.

Yine Fatih Sultan Mehmet ile İstanbul ve çevresinde başlayan bahçe kültürü diğer padişahlar döneminde de devam etmiştir. Özellikle Haliç çevresi, Tersane Bahçesi, Karaağaç Bahçesi, Sivayuş Paşa Bahçesi, Fitneköy Bahçesi, Davut Paşa Bahçesi, Harami Deresi Bahçesi gibi büyük bahçelerle bezenmiştir. Yine Anadolu yakasında Tokat Bahçesinden sonra sahilde, Sultan Beyazıtın yaptırttığı Sultaniye Bahçesi, Çubuklu Bahçesi, Sultan Muradın Kandilli Bahçesi, Sultan Selimin Kule Bahçesi ve İstavroz Bahçesi, Üsküdar Bahçesi, Çamlıca Bahçesi, Çamlıca Bahçesi, Haydarpaşa  Bahçesi, Fener Bahçesi, Rumeli yakasında Sultan Muradın Emirgan Bahçesi, Beşiktaş Bahçesi, Dolmabahçe ve Kazancıoğlu Bahçeleri bulunuyordu.

Evliya Çelebi seyahatnamesinde bu bahçelerden;

‘Her birinde yüzer, ikişer yüz bağban vardır. İçlerinde hünkar ahırları olup, her birinde birer tavla küheylan bağlıdır

şeklinde bahseder. Çelebi, İstanbul civarında bulunan bağ, bahçe ve bostanların kırk üç bin kadar olduğunu belirtir. 

Osmanlı tarihinde bir dönemi oluşturan Lale Devrinde, Kağıthanede inşa edilen bağlar ve bahçeler bir dönemin doruk bahçe eserleri olarak önem taşır. Bu dönemde, Sadrazam Damat İbrahim Paşanın Kariye civarındaki lalezarlarında bizzat kendisinin yetiştirdiği türlerin varlığından söz edilir.

Avrupada yönetim biçimlerinin değiştiği dönemde ortaya çıkan park kavramına uygulanabilmesi amacıyla Sultan Abdülaziz döneminde ise halka açık, umumi bahçeler yapılmış ve bu bahçelere ‘ Millet Bahçesi adı verilmiştir. İlk millet bahçesi ‘Taksim Millet Bahçesidir. 1866 yılında Sultan Abdülaziz döneminde açılmıştır. Bundan 3 yıl sonra, Üsküdarda ‘Sarıkaya Millet Bahçesi oluşturulmuştur. İstanbulda açılan üçüncü millet bahçesi, ‘Sultanahmet Millet Bahçesidir. Daha sonra ‘Tepebaşı Millet Bahçesi tesis edilmiştir. O sırada Galata Tüneli çalışmaları başlamış, çıkan molozlar Tepebaşı bahçesinde yer alan boşluğa dökülmüştür. İstanbula 20nci y.y. başlarında kazandırılan parklar ise Gülhane Parkı, Üsküdardaki Doğancılar Parkı ve Fatih Parkıdır.

 

Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü

 

                                                                                                Prof. Dr. Yalçın Memlük


Paylaş: