ŞEHRİMİN AĞAÇLARI

 

 

Dünya günümüzde öyle bir hale geldi ki, nüfusun yarısından fazlası şehirlerde yaşıyor ya da yaşamak için mücadele veriyor. İnsanlar, mevcut ekonomik modeller yüzünden sürekli artan bir tüketim anlayışının şekillendirdiği hayatlar yaşamaya zorlanıyor. Her yaştan, her çeşit meslek ve dünya görüşünden milyarlarca insan, birbirine benzeyen şehirlerde, benzer temel ihtiyaçlara erişmeye çabalayarak hayatlarını geçiriyor.


Şehir yaşamı kimimiz için bir tercih, bazılarımız içinse zorunluluk meydana getiriyor. Ancak kesin olan bir şey var ki, toplumun her kesiminden insanın daha iyi bir hayat sürebilmesi, doğal kaynakları çok daha az tüketen, sürdürülebilir, eşitlikçi ve iş birliğine dayanan bir kültüre yönelmesini zorunlu hale getiriyor. Bunun için toplumun her kesiminden insanın yaşamsal gereksinimlere erişim ve bunların kontrolünü mümkün kılan yetenek, teknoloji ve taktikler hakkında çalışması gerekiyor. Şehir yönetimleri bu bakımdan yaşayanların gıda, su, enerji, atık yönetimi ve toprağın iyileştirilmesi yanında insan ruhunun beslenebilmesi için peyzaj alanları meydana getirmek mecburiyetinde kalıyor (1). Tüm konular elbette benim yazımın içinde yer almayacak, ancak peyzaj alanlarının düzenlenmesinde oluşturulan ağaç ve ağaççıklar (çalılar) insan ruhunu dinlendiren unsurlar olarak gündeme gelecek.

 

İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi öğretim üyesi Prof. Hüseyin Dirik, kent merkezlerine uygun ağaçları anlattığı söyleşisinde tarihi dokuyu korumanın altını çizerek, ithal ağaçlar yerine, şehrin tarihi ve mimarisiyle özdeşleşmiş bitkilere yer verilmesinin uygun olacağını belirtmiştir (2). Gerçekten de konu şehir kimliklerinde bile yer alacak düzeyde önem göstermektedir. Nitekim Çevre ve Şehircilik Bakanlığının şehirlerde öne çıkarılacak kimliğin belirlenmesi için sivil toplum kuruluşları, üniversiteler, belediyeler ve kanaat önderlerinden oluşan gruplara şehirlerin markasını sormuştur.

Şehir Kimliği Çalışmaları



İnsanın ve onu kuşatan maddi-manevi, canlı cansız tüm çevrelerin, yaşadığı ortamların "dün-bugün-yarın" boyutlarıyla ele alınması, geçmişin hatıra ve mirasının, bugünün gerçekleşenlerinin ve yarının hayal ve hedeflerinin birlikte değerlendirildiği toplantılar her şehrimizde yapılmaktadır. Son günlerde (15 Ocak 2015) Konyada yapılan bu çalışmalardan birisine ben de katıldım. Şüphesiz ilgili ilgisiz birçok katılımcının fikirleri, şehirlerdeki mimari, ulaşım, kirlilik, kent kültürü gibi konular üzerinde yoğunlaşmış bulunmakta. Ben bu konuları kabul etmekle birlikte, şehirlerdeki ağaç kirliliğinden bahsederek, şehirlerimizi geçmişten günümüze taşıyan bitki kompozisyonunun yok edildiğini söyledim. Bunun için şehirlerimizin bir bitki kimliği olması gerektiğini ifade ettim. Örneğin; Fransa, başkenti Paris ile, Paris ise Eyfel Kulesi ile marka olmuş durumda iken, şehirdeki bitki kompozisyona dikkat çektim. Dolayısıyla Parisi markalaştıran Eyfel kulesi yanında bir de yazın yeşil, sonbaharda rengarenk, ilkbaharda kocaman salkım çiçekleri ile şehrin % 80inde yer alan atkestaneleri ağaçlarının varlığından bahsettim. Yani atkestanesi ağaçları Pariste hemen herkesin görebildiği bir ağaç olduğundan, Fransızlar herhangi bir yerde karşılaştıkları atkestanesi ağaçlarına bizim ağacımız diyebilmektedirler. İşte şehirlerdeki bitki kimliği dendiğinde bu anlam ortaya çıkmaktadır. Bizim şehirlerimizdeki bitkilere baktığımızda, geçmişteki ağaçların yerini bugünün ne olduğu bilinmeyen ancak çok güzel görünümleri ve renkleri ile gerek parkları gerekse yol kenarlarını, refüjleri süsleyen bitkilerin aldığını görebiliyoruz. Oysa İstanbulun erguvan ağaçları, manolyaları, ıhlamurları ve servilerinin ağırlıklı olarak görülemediğini rahatça söyleyebiliriz. Bir zamanlar semtlere isim veren bizim olan ağaçlarımız bugün ithal ve değişik isimleri ile rengarenk biçimlerde şehirlerimizde yerlerini almaya devam etmektedirler. Örneğin Konya, geçmişte Selçuklu Devletine başkentlik yapmış bir payitaht olarak, Selçuklu Sultanlarının gölgesinde dinlendiği ağaçları hızla yok ederek, yerlerine farklı kültürlerden ağaçları ikame etmiştir. Çocukluğumdan hatırladığım kadarıyla pelit ağaçları (meşe), iğdeler, suvarmalık (dişbudak) dediğimiz ağaçlar, çeşit çeşit meyve ağaçları ki tüm bunlar günümüz modern peyzaj uygulamalarında diğer ağaçlarla yer değiştirmiştir. Oysa geçmişin izlerini taşıyan ağaçların şehir kimliklerinin belirlenmesinde ciddi bir etki yapacağı açıktır. Bu konu geçmişin birikiminden günümüz modern uygulamalarına yapılan bir yolculuk gibi görülmelidir. Ayrıca bitkilerin ıslah ve belirli yönlerden geliştirme uygulamaları ile peyzaj uygulamalarında kullanılabilmesinin çalışmaları yapılmalıdır. Amerika Birleşik Devletleri Chicago şehrinde bulunan Lincoln Park ve Hayvanat Bahçesinde bizim yemeklerde tükettiğimiz acı süs biberlerinin peyzaj malzemesi olarak kullanıldığını gördüm. Dolayısıyla sadece süs amacı ile birçok sebze ve meyvenin kullanılabilmesi mümkün iken bunun ithal ve hiçbir değeri olmayan sadece renk ve desenleri ile peyzaj uygulamalarında yer alan bitkilerin yoğunlukla yer almasını hayretle karşılamaktayım. Oysa birçok yerel bitki türleri peyzaj uygulamalarında yoğunlukla kullanılabilir ve şehirlerde yaşayan insanın ruhunu besleyebilir.

 


Kent merkezlerine uygun ağaçlar

Ülkemizde, şehirler geçmişten iz taşıyan tarihi yapıları ile dikkat çekmektedirler. Bu tarihi yapı içinde elbette ağaçlar da bulundukları semtlere, yörelere, sokak ve caddelere isimleriyle hayat vermişlerdir. Prof. Dr. Mehmet Kaplan Türk Milletinin Kültürel Değerleri isimli kitabında Türk Şehirlerini anlatırken, "Türkiye, sadece büyük değil, aynı zamanda güzel olmalıdır. Güzelin sırrı ise tarihte ve tabiattadır. Atalarımız mimari kadar ağaca da büyük değer veriyorlardı. Bursada büyük abidelerin yanında büyük ağaçlar vardır." demektedir (3). Aynı şekilde Ahmet Hamdi Tanpınar da Beş Şehrimizi anlattığı kitabında, (İstanbul, Bursa, Ankara, Konya ve Erzurum) şehirlerimizin kültürel birikimine, doğasına, tarihine vurgu yapmıştır. Kitabında "Ağaç, mimarimizin ve bütün hayatımızın en lütufkâr yardımcısıdır" diyerek (4) de ülkemiz mimarlarına nasıl bir şehir oluşturulması konusunda fikir vermiştir.

 

Kültürümüzde ayrılmaz bir bütün olan ağaç sevgisi, yaşam biçiminde de yerini almış, birçok cadde veya semte adını vermiştir. Bugün kendimize hangi ağaçlar şehirlerimizde, parklarımızda ya da caddelerimizde bulunmalıdır, sorusunu sormalıyız. Geçmişten kopmadan, geleceğe ulaşan modern yaşamın bir parçası olarak kent merkezlerimizde hangi ağacın nereye dikildiğinin planını iyi yapmalıyız. Burada önemli olan hem tarihi dokuyu hem de mimariyi bütünleyecek uzun ömürlü bitkileri kullanmaktır. Yol ağaçlandırmalarında ise bitki dikilirken en az 20 yıllık ihtiyaçları önceden gözetmek gerekir. Fidan, sığacağı kadar değil, 7-8 metreküplük geniş bir çukura yerleştirilmeli, caddenin genişliği o ağacın dikimine uygun olmalıdır. Diğer taraftan bu ağaçların formları da önemlidir. Yaşadığım şehir Konyadan size bir örnek aktarmak isterim. Konyada, İstanbul Caddesinde yol kenarına dikilen top akasyalar, belediyenin park ve bahçeler elemanlarınca kare şekline dönüştürülmek üzere budanmıştır. Anlayamadığım konu, ağacın kendi formu olan yuvarlak şeklinin neden kareye döndürülmek istenmesidir. Ağacın kare olması durumunda daha iyi bir görüntü mü olacaktır, yoksa bu şekli ile de zaten güzel bir görüntü sağlanmaktadır.

Bir diğer konu da yerel kültürde oldukça popüler olan ancak şehir belediyelerimizin kullanmadığı, kurağa, kirliliğe, doğal yaşama ve hızlı büyümeye uygun olan ağaçların varlığıdır. Bunlardan biri kuşkusuz iğde, diğeri dişbudak, akasya, badem, dut gibi ağaçlardır. Bu türlerin şüphesiz çınar, söğüt gibi çok su tüketen bitkilere göre görüntü ve büyüme açısından farklılıkları olacaktır. Ancak yerel kültürde yaygın olan ağaçların hem ekolojiye uygunluğu hem de tanışıklık bağlamında şehirlere bir kimlik kazandıracağı açıktır. İşte bu bağlamda Konya örneğinden yola çıkarsak, Selçuklular döneminde şehir, suyolları boyunca iğde, bağ içlerinde gölgesinde dinlenmek üzere meşe (pelit), bahçe kenarlarına badem ile şekillendirilmiştir. Ayrıca Orta Anadoluda tarla kenarlarında gölgelik bağlamında bir yabani armut (ahlat) varlığının, yaşam kültürü olarak görüldüğü bilinmektedir.

 

Sonuç


Yaşadığımız yere sahip çıkmak ve nerede olursak olalım hayatı dönüştürmek bizim elimizde bulunmaktadır. Bunun için ilham alacağımız kaynak şüphesiz geçmişteki uygulamalardır. ABD şehirlerine dikilecek 100 milyon yetişkin ağacın yıllık 2 milyar dolarlık enerji tasarrufu sağlayacağı tahmin edilmektedir. Ayrıca, Illinois Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırmada, kent ağaçlarının, korku, nezaketsizlik, şiddet ve saldırgan davranış düzeylerinin azalmasıyla doğrudan ilişkili olduğunu ifade edilmektedir. Yoksul mahallelerde, yerleşim yeri ne kadar yeşilse, suç oranının o kadar düşük olduğu bulunmuştur. Araştırmacılar, çevresinde ağaç olan binalarda daha az fiziksel şiddet uygulandığını saptamışlardır. Sakinlerle yapılan görüşmeler sonucunda, çorak yerleşimlerde yaşayanların çocuklarını silah veya bıçakla tehdit etme oranının % 14, yeşil yerleşimlerde ise aynı oranın % 3 olduğu görülmüştür (5).

Günümüz insanının mantığı doğayla uyum içinde yaşamaya ve toplum sağlığına göre değil, yalnızca daha fazla kar dürtüsüne göre ayarlandığından, geçmişteki gibi ağacı ile birlikte medeniyet inşa etme yerine onu sorumsuzca kullanma şeklinde oluşmuştur. Bu durum parkların, yeşil alanların, ağaçların niteliğinden çok verdiği görünümlere göre hareket edilmesi olgusunu meydana getirmiştir.  Gelecek kuşaklara üzerinde yaşanabilir bir dünya bırakmak için bireysel rahattan çok toplumsal rahatı sağlamalıyız.

 

Kaynaklar

(1)      Scott Kellog, Stacy Pettigrew, 2014. Şehirdekiler İçin Sürdürülebilir Yaşam Rehberi, Sinek Sekiz Yayınevi ISBN: 6056147579

(2)     http://www.agaclar.net/forum/agaclar-hakkinda-genel-konusmalar/8484.htm/ Erişim tarihi: 20.01.2015

(3)     Kaplan, M., 1987. Türk Milletinin Kültürel Değerleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları: 732, Ankara.

(4)     Tanpınar, A.H., 2001. Beş Şehir. Yapı Kredi Yayınları - 1348, İstanbul.

(5)     http://permakulturplatformu.org/2014/12/12/sehir-agaclarinin-faydalari/ Erişim tarihi: 20.01.2015

 

 

 

 

 

 Today we should ask ourselves that which trees should be found in our cities, in our parks or in our streets. Without departing from the past, as part of the modern life that reaches into the future we should plan well to plant which tree and where in our cities. In here important point is using long-lived plants that integrate both architecture and historical texture. In street/road plantations while choosing plants and apply them it should supervise at least 20 years of all needs. Tree should be placed in 7-8 cubic meter planting hole (mustnt be only enough to fit) and wide of street must be suitable for planting such trees. On the other hand form of these trees also important.


Paylaş: