26 Kasım 2012 Pazartesi
Dr. Ali Salman
Ege Üniversite Bayındır Meslek Yüksekokulu
Çim Alanlar
Modern dünyada yaşamın en önemli unsurlarından birini oluşturan yeşil alanlar (çim) gelişmişliğin de önemli bir göstergesidir. Doğadan koparak kentlerde toplu yaşamak zorunda kalan insanlar, yaşam alanlarını bitkilendirmek suretiyle daha sağlıklı ortamlar oluşturmaya çalışmışlardır. Ülkemizde kişi başına düşen mevcut yeşil alan miktarı ortalama 1-2 m2 olarak düşünülmektedir. Oysa gelişmiş Avrupa ülkelerinde bu değer 12-14 m2’dir. Çok farklı bitkilerin kullanıldığı kentsel alanlarda yeşil alan örtü bitkilerinin kullanımı son yıllarda giderek yaygınlaşmaktadır. Bu bitkiler içerisinde çimlerin ayrı bir yeri bulunmaktadır. Yeşil alan buğdaygil bitkileri olarak da adlandırılan çim bitkileri estetik görünümü yanında fonksiyonel yönden de birçok yararlar sağlamaktadır. Toprak erozyonu ve toz stabilizasyonu sağlayarak verimli toprak kaynaklarının korunmasına yardımcı olmaktadır. Birim alanda oluşturdukları çok sayıdaki sürgün yapısı yağışla gelen suyun akıp gitmesini önlemekte sel-taşkın gibi olumsuzlukları engellemektedir. Sağlıklı bir çim yüzeyi, yağmur suyunu buğday tarlasına göre altı kez, anız tarlasına göre 4 kez daha efektif absorbe edebilmektedir. Bu sayede yer altı su kaynaklarının korunmasına da olumlu etki sağlamaktadır. Atmosferdeki karbondioksiti kullanarak fotosentezle organik madde oluşturması toprağın ıslahında önemli katkıda maktadır. Kentsel alanlardaki sıcaklık kırsal alanlara göre 5-10 oC daha yüksek olmaktadır. Çim yüzeyler kentsel alanlarda oluşan yüksek sıcaklıkları evapotronspirasyon (yaprak ve yüzeyden oluşan su kaybı) sayesinde önemli ölçüde düşürmekte, klima etkisi yaratarak yaşam alanı içinde ve dışında enerji tasarrufu sağlamaktadır. Bu önemli fonksiyonlarının yanında gürültü ve görüntü kirliliğini azaltma işlevlerini de yerine getirmektedir. Ayrıca düzenli biçimler sayesinde oturma alanı çevresinde rahatsız edici hastalık ve zararlıların da azalmasına yardımcı olmaktadır.
Özellikle 2. Dünya Savaşından sonra yeşil alan çalışmaları oldukça önem kazanmış, modern toplumlarda (ABD, Avrupa Birliği ülkeleri, Avustralya ve Japonya) yoğun araştırma ve geliştirme çalışmalarıyla çok karlı ve endüstriyel bir sektör haline gelmiştir. Ülkemizde ise 1990’lı yıllara değin herhangi bir bilimsel araştırmaya rastlanılmamaktadır. 1990’lı yıllardan itibaren üniversitelerimizin Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümlerinde araştırmalar başlamış, TÜBİTAK ve benzeri projelerinin desteği ile oldukça mesafe kat edilmiş, temel bilgiler üretilmiştir. Başlangıçta tercümeye dayalı bilgilerle uygulamalar yapılmış ancak arzu edilen sağlıklı çim alanlar oluşturmada zorluklar yaşanmıştır. Sürdürülebilir yeşil alanlar oluşturmada; iklim, toprak, uygun bitki seçimi, tesis ve sonrasında bakım ve onarım işlemleri önemli faktörler olarak karşımıza çıkmaktadır.
Yeşil alan buğdaygil bitkileri (çimler) iklim isteklerine göre iki ana grupta değerlendirilmektedir. Bunlar serin iklim (C3) ve sıcak iklim (C4) çim bitkileridir. Serin iklim çimlerinin en ideal büyüme ve gelişme sıcaklığı 10-21 oC, sıcak iklim çim buğdaygillerin ise 15-27 oC’dır. Lolium perenne (Çokyıllık Çim), Festuca sp. (Yumaklar), Agrostis stolonifera (Stolonlu Tavusotu), Agrostis tenuis (Narin Tavusotu) ve Poa pratensis (Çayır Salkımotu) en yaygın kullanılan serin iklim çim türleridir. Cynodon dactylon (Bermuda Çimi), Cynodon transvaalensis (Uganda Çimi), Zoysia japonica (Japon Çimi), Pennisetum clandestinum (Kikuyu Çimi), Buchloe dactyloides (Mandaotu), Stenotaphrum secundatum (Yengeç Çimi) ve Paspalum vaginatum (Tuzcul Yalancı Darı) en yaygın bilinen sıcak iklim çim türleridir.
Ülkemizde özellikle Akdeniz İkliminin hâkim olduğu bölgelerde yürütülen çalışmalarda serin iklim çimlerinden özellikle Festuca arundinacea (Kamışısı Yumak)’nın oldukça başarılı sonuçlar sergilediği belirlenmiştir. Festuca arundinacea, daha derin ve yoğun kök sistemi, yaprağının kalın epidermis ve tüylülüğü sayesinde diğer serin iklim çim türlerinden farklı olarak sıcak iklim çim bitkisi gibi davranmakta ve Akdeniz İkliminin sıcak ve kurak koşullarında yüksek adaptasyon yeteneği sergileyebilmektedir. Diğer serin iklim çim türleri yetiştirildikleri alanda özel koşullar (ağaç veya bina gölgesi gibi) sağlanması durumunda başarılı olabilmekte ancak çok uzun süre istenilen yeşil alan özelliğini devam ettirememektedirler.
Ülkemizde bilinen ve 1960’lı yıllarda vejetatif çelikleriyle üretime başlanılan ilk ve tek sıcak iklim çimi Cynodon transvaalensis olup daha sonra bir başka tür olan Cynodon dactylon (Bermuda Çimi) kullanılmaya başlanmıştır. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Anabilim Dalı Çayır-Mer’a Yembitkileri Bilim Dalı ile E.Ü. Bayındır Meslek Yüksekokulu’nda yürütülen bilimsel çalışmalarda yukarıda sözü edilen sıcak iklim çim türleri araştırmaya alınmış ve yeşil alan tesisinde kullanılabilirliği hakkında önemli sonuçlar elde edilmiştir. Sıcak iklim çim türlerinin Akdeniz İklim Koşullarındaki sergiledikleri en önemli dezavantaj hava sıcaklığının 10 oC nin altına düşmesi ile “dormansi”ye yani uyku dönemine girmesi ve bitki örtüsünün tamamen sararmasıdır. Sararan bitkiler ilkbaharda havaların ısınmasıyla birlikte tekrar yeşillenmektedirler. Dormansi süresi açısından türler arasında farklılık görülmektedir (85-120 gün). Bu süreyi en hızlı geçiren çim türü Paspalum vaginatum (Tuzcul Yalancı Darı) dur. Paspalum vaginatum, ince dokusu ve dipten biçilebilme özelliği ile son yıllarda golf sahalarının tesisinde tercih edilen bitki durumuna gelmiş, tuzluluğa dayanıklı olması bitkinin tercih edilme nedenini arttırmıştır. Stenotaphrum secundatum (Yengeç Çimi) çimi kaba dokulu olmasına rağmen renk bakımından oldukça koyu ve gölge koşullarda oldukça başarılı gelişebilmektedir. Hafif asit karakterli toprakları tercih eden Zoysia japonica (Japon Çimi) çimi, tesisinin ilk aşamalarında oldukça yavaş gelişmekte ve bunun için ilk dönemlerde yabancı bitkilerle oldukça mücadele gerektiren bir bitki olmasına karşın sonraki dönemlerde yabancı bitki gelişimine pek fırsat vermemektedir. Kıbrıs’ta yaygın olarak kullanılan kaba dokulu Pennisetum clandestinum (Kikuyu Çimi) vejetatif olarak kolaylıkla üretilebilmekte ve alanı çok hızlı bir şekilde kaplayabilmektedir. Buchloe dactyloides (Mandaotu)’in oluşturduğu çim örtüsüne dokunulduğunda oldukça kuru bir yapıya sahip olduğu hissini vermektedir. Bitkinin yaklaşık % 45’i kuru maddeden oluşmakta, uzun süre su verilmediğinde bile yeşil kalabilmektedir. Sözü edilen sıcak iklim çim türleri arasında kurağa en dayanıklı olan bitkidir.
Ülkemizde yeşil alan kültürü son yıllarda daha da fazla önem kazanmaya başlamış ancak yeşil alan tesisi öncesinde, yapım aşamasında ve sonrasında birçok sorunla karşılaşılmaktadır. Bu nedenle pahalı bir uğraş olan yeşil alan çalışmaları kısa sürede özelliğini kaybetmekte, tohumluk kullanımı bakımından dışa bağlı olmamız nedeniyle mili sermayemiz zarar görmektedir. Yeşil alanların tesisi, bakımı ve onarımı konusunda yeterli bilgi birikimine sahip yetişmiş eleman yetersizliği nedeniyle yapılan uygulamalar çoğu zaman başarısızlıkla sonuçlanmaktadır. Günümüzde, Ziraat Fakülteleri, Orman Fakülteleri ve Peyzaj Mimarlığı bölümlerinde çim konusu kısıtlı ders saatlerinde ele alınmakta ve arzu edilen seviyelerde eleman yetiştirilememektedir. Oysa piyasaların da önemini üzerine bastırarak vurguladığı üniversitelere bağlı meslek yüksekokullarında bu konu daha detaylı ele alınabilir. Gelişmiş ülkelerin iki yıllık yüksekokullarında “Çim Yönetimi”, “Çim ve Spor Alanların Yönetimi” gibi programlarda bu alana yönelik donanımlı teknikerler yetiştirilebilmektedir. Hatta ABD’de çim konusunda dört yıllık eğitim veren bölümler de bulunmaktadır. Bugün ülkemizde özellikle turizmin daha yoğun yaşandığı Akdeniz Sahil Bölgesinde golf ve futbol sahalarının yapımı giderek artmaktadır. Futbol sahaları sadece şehirlerle sınırlı kalmayıp ilçelere hatta köylere kadar yaygınlaşmıştır. Özellikle büyük futbol kulüplerinin sahalarında meydana gelen sorunların çözümünde yurt dışından destek alınması düşündürücüdür. Üniversitelerimize bağlı Meslek Yüksekokullarında “Çim Alan Tesisi ve Yönetimi” veya “Çim Yetiştiriciliği” adı altında programlarının açılması ve buradan donanımlı teknikerlerin mezun edilmesi sektörün gelişmesi ve sorunlarının çözümünde önemli rol oynayacaktır. Çim konusuyla doğrudan veya dolaylı ilgilenen sektörlerle yapılan görüşmelerde bu tür bir programın açılmasının gerekliliği destek görmektedir. Ayrıca Avrupa’da olduğu gibi (European Turfgrass Society) çim konusundaki çalışmaların ve sektörel gelişmelerin sürekli takip edilebileceği bir topluluğun kurulması sektörün ilerlemesine katkı sağlayacaktır.
Sonuç olarak yeşil alanların tesisi bakımı ve onarımı her ne kadar pahalı bir uğraş olsa da bu sektör yarın bugünkü konumundan çok daha da ileri gidecektir. Bu nedenledir ki konusunda yetişmiş teknik elemanların yetiştirilmesi göz ardı edilmemeli destek verilmelidir.
Kaynaklar
- Açıkgöz, E., 1993, Çim Alanlar Yapım ve Bakım Tekniği, Uludağ Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Bölümü, Bursa.
- Avcıoğlu, R., 1997, Çim Tekniği, Yeşil Alanların Ekimi Dikimi ve Bakımı, Ege Üniversitesi, Ziraat Fakültesi, Tarla Bitkileri Anabilim Dalı, İzmir.
- Beard, J.B., 1973, Turfgrass Science and Culture, Englewood Cliffs, N. J. Printice Hall, London
- Orçun, E., 1979, Özel Bahçe Mimarisi (Çim Sahaları Tesis ve Bakım Tekniği), Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Yayın No: 152, Bornova – İzmir.
- Salman, A., A. Güneş ve R. Avcıoğlu, 2007, Akdeniz Ekolojisinde Sürdürülebilir Çim Alan Tesisinde Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri, III. Peyzaj Mimarlığı Kongresi, 22-25 Kasım 2007, Antalya.
- Yılmaz, M., R. Avcıoğlu, A. Salman, A. Cenap CEVHERİ. Ülkemiz yeşil Alan Uygulamalarında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Önerileri. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi 5 (2): 60-63, 2012.


