Dr. Ali SALMAN
9 Kasım 2012 Cuma
9 Kasım 2012 Cuma
Dr. Ali SALMAN
Ziraat Yüksek Mühendisi
Ege Üniversitesi Bayındır Meslek Yüksekokulu Bayındır / İZMİR
e-mail: ali.salman@ege.edu.tr
LALE TEKRAR VATANINDA
Aşkı, sevgiyi ve hayal gücünü temsil eden lalenin orijini Orta Asya’ya dayanmaktadır. Hemen hemen hiç kokusu olmayan ancak güzelliği ve renklerinin çekiciliği ile insanı kendine hayran bırakan lale, kuzeyde Pamir Yaylaları ile Tien-Şan dağlarına, güneyde Hindistan’ın Kaşmir bölgesindeki 4000 m yükseklikteki dağlara, doğuda Çin, batıda ise Doğu Anadolu’dan Kafkasya’ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yayılım göstermektedir. Tarihimizde, Osmanlı İmparatorluğu döneminde bir devre adını verdirecek kadar önemsenmiş, sadece çiçek olarak yetiştirilmekle kalmamış, aynı zamanda edebiyat alanında, mimari eserlerde, çini ve kumaş desenleri gibi birçok farklı alanlarda yaşatılmıştır.
Lale çok yıllık soğanlı ve otsu bir bitki olup M.S 1000’li yılların başlarında Türkler tarafından kültüre alınmıştır. Roma ve Bizans dönemlerinde Anadolu’da lalenin bilinmemesi nedeniyle Orta Asya’dan batıya göç eden kavimlerle birlikte, lalenin Anadolu yarımadasına geldiği kabul edilmektedir. Osmanlılar kadar olmasa da Selçuklular da bu bitkiyi kullanmışlardır. Ancak lalenin gelişimi ve kullanımının Osmanlı İmparatorluğunun yükseliş dönemiyle başladığı belgelerden anlaşılmaktadır. Osmanlının yasakları ile ünlü hükümdarı, 4. Murat’ın aynı zamanda iyi bir bitki ıslahçısı olduğu ve çok değerli olan 56 çeşit lale ıslah edip yetiştirdiği kayıtlardan anlaşılmaktadır. Lale ıslahının ve dolayısıyla çeşitliliğinin arttığı bu dönemde lale çeşitlerini tescil edecek bir merkez olan “Encümeni danış suhufe” (Çiçek Akademisi) kurulmuştur. Bu kuruluşun iki bine yakın lale çeşidini tescil ettiği bilinmektedir. Tarihte laleyi ilk kültüre alan ve melezlemeleri başlatan Türklerdir. Osmanlı laleleri olarak tanımlayabileceğimiz bu eski lale çeşitleri, mekikvari, mızrak şekilli ince uzun taç yaprakları ile belirgindir. Bu nedenle daha sonra Avrupa’dan getirilen yeni çeşitlere halk bu incelikten yoksun olması nedeniyle “kaba lale” adını vermiştir. 1736 yılındaki Patrona Halil isyanından sonra o döneme kadar ulaşılan bitkisel zenginliğin, çeşitliliğin yok edilmesi, korunamaması ve geliştirilememesi sonucunda bugün oluşan dışarıya bağımlılık ülke olarak en acı kayıplarımızdan birisi olmuştur. Günümüzde halen daha zarif Osmanlı-İstanbul lalesinin izi sürülmekte, gerçek bir Osmanlı lalesine ulaşılmaya çalışılmaktadır.
15. yüzyılda ülkemizden Avrupa’ya götürülen lalenin tanınması Osmanlı’da büyükelçi olan Ogier Ghiselain de Busbecq’in Leiden Üniversitesi’nde tıbbi bitkiler üzerinde araştırmalar yürüten arkadaşı ünlü biyolog Calorus Clusis’e göndermesiyle başlamıştır. 1593 yılında Leiden üniversitesi botanik bahçesine götürülen lalede hızla yeni çeşitler oluşturulmuş ve 1636 - 1637 yıllarında tarihte “Tulipmania” olarak bilinen “Lale Çılgınlığı”nın yaşanmasına neden olmuştur. Hollanda’nın altın çağı olarak adlandırılan bu dönemde, soğanların fiyatları Amsterdam’daki lüks evlerin fiyatlarına eşdeğerdi. Kalifiye bir çalışanın yıllık 300 gulden kazandığı dönemde bir lale soğanının 3000 ile 4200 gulden arasında satıldığı bilinmektedir. Lale soğanı ticari ile uğraşan tüccarlar çok para kazanınca birçok insan değerli mülklerini satarak bu gelirden kazanç sağlamak istemişlerdir. Zamanla talebin aşırı üretimle karşılanması, lale soğan değerlerini düşürmüş ve kısa sürede iflasların yaşanmasına neden olmuştur. Bir süre sonra lale soğanının popülaritesi azalmıştır.
Lale, Liliaceae ailesine ait soğanlı ve çok yıllık bir bitki olup 109 türü bulunmaktadır. Daha çok hibrit çeşitler ile bazı türleri kesme çiçek, saksı bitkisi ve peyzaj tasarımında kullanılmaktadır. En yaygın kullanılan çeşitler Tulipa gesneriana’dan türetilmiştir. Lale tohumdan üretilebilen bir bitki olsa da asıl üretim soğandan yapılmaktadır. Tohum ile üretim daha çok yeni çeşit elde etmek amacıyla ıslah çalışmalarında başvurulan bir yöntem olup, yapılan çalışmanın sonucunu görmek 5 yıla kadar uzayabilmektedir. Islah yoluyla yeni bir çeşidin ticari üretim haline getirilebilmesi 15-20 yıl gibi uzun bir süre gerektirmektedir. Soğandan üretilen laleler ilkbaharda çiçeklerini açarlar. Erken, orta ve geç dönemlerde açan çeşitleri mevcuttur. Çoğu lale çeşidinde çiçek sapı üzerinde tek bir çiçek oluşurken bazı çeşitlerinde birden çok çiçek (Tulipa turkestanica) görülebilmektedir. Çeşitlerine ve yetişme ortamlarına bağlı olarak 10 cm ile 71 cm arasında boy yaparlar. Ülkemizde Tulipa cinsinden 17 tür, 1 alt tür ve 1 botanik varyete olarak toplam 19 takson doğal olarak yetişmektedir. Tulipa gesneriana, T. sprengeri, (Amasya lalesi), T. armena, T. cypria (Kıbrıs lalesi), T. slyvestris, T. julia, T. sintenesii (Muş lalesi), T. armena var. armena, T. armena lycila, T sactatixatilis, T. pyracox, T. aganensis, T. orphaanidae (Manisa lalesi) ülkemizdeki doğal lale türlerinden örneklerdir.
Türkiye’de lalenin kapsamlı üretimi yaklaşık 14 yıldır Konya’nın Çumra ilçesinde faaliyet gösteren Asya Lale firması tarafından yüzlerce dekarlık alanlarda profesyonel bir şekilde yürütülmektedir. Buna ek olarak İstanbul Büyük Şehir Belediyesi, İstanbul Ağaç ve Peyzaj A.Ş sosyal sorumluluk projesi kapsamında başlattığı “Alım Garantili Lale Soğanı Yetiştiriciliği Projesi” Silivri bölgesinde uzun yıllardan beri sürdürülmekte olup, yöre çiftçilerine lale soğanı üretiminde destek vermektedir. Çiftçilere yeni tarımsal gelir kaynağı sağlayan bu üretim ile büyükşehir belediyesinin peyzaj tasarım uygulamalarında kullanacağı soğan talebinin bir kısmı karşılanmaktadır. 2011 yılı Nisan ayında Emirgan Koruluğu’nda düzenlenen “6. Uluslararası İstanbul Lale Festivali” ile lalenin tanıtımına katkı sağlanmaktadır. Başta İstanbul Büyükşehir Belediyesi olmak üzere farklı kent ve kasabalarımızda lalenin bir dış mekân bitkisi olarak kullanımı hızla yaygınlaşmaktadır. Ancak, gerek dış mekândaki kullanımı gerekse saksı bitkisi ve kesme çiçek olarak değerlendirilmesi istenilen düzeye henüz ulaşamamıştır. Ancak toplumun laleyi gün geçtikçe daha çok benimsemesi, gelecekte bu bitkiden daha farklı şekillerde faydalanacağı yönündeki düşünceleri güçlendirmektedir.
“Lale Vatanına Geri Dönüyor” sloganı ve programı çerçevesinde Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü önderliğinde yürütülen SANTEZ destekli “Lale Soğanı Yetiştirme Tekniklerinin İyileştirilmesi, Yaygınlaştırılması ve Yeni Lale Çeşitlerinin Geliştirilmesi” isimli projenin paydaşları olarak; Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü (Prof. Dr. M.Ercan Özzambak – Dr. Emrah Zeybekoğlu), Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (Doç. Dr. Şevket Alp), Ege Üniversitesi Bayındır Meslek Yüksekokulu (Dr. Ali Salman), İstanbul Ağaç ve Peyzaj A.Ş. (Zir. Müh. Mustafa Karaağaçlı) ve Asya Lale yer almaktadır. İlginin giderek arttığı ve tekrar hatırlanan lalenin akademik düzeyde ele alınıp bilimsel verilerle geniş çaplı olarak yürütülen çalışmalarda ele alınan konuları kısaca şu şekilde sıralayabiliriz;
a- İstanbul Silivri bölgesi tarlalarında, lale soğanı üreticiliğini ticari olarak yeniden canlandırmak için soğan büyütme ve yetiştirme tekniğini makineli tarım (dikim-söküm makineleri) ile iyileştirme.
b- Dar alanda yürütülen lale soğanı yetiştiriciliğini daha geniş alanlara yaymak amacıyla İstanbul’a göre daha sert iklime sahip, geçci yetiştiriciliğe uygun Van bölgesi ve erkenciliğe yönelik olarak Bayındır/İzmir bölgesinde üç farklı ekim zamanı ile 15 farklı lale çeşidinin adaptasyon yetenekleri ve soğan irileştirme denemelerinin yürütülmesi
c- Soğanlara yapılan düşük sıcaklık uygulamaları ile çoğaltmayı hızlandırıcı, ıslah sürecini kısaltıcı doku kültürü çalışmaları yanında melezleme ve mutasyon ıslahı ile çeşit geliştirme araştırmaları,
d- Doğal türlerimizi tanımlama ve kültüre alma olarak özetlenebilir.
2010 yılında başlayan ve 30 ay sürecek olan projenin birinci yıl çalışmaları tamamlanmıştır. Akdeniz İkliminin hakim olduğu, tınlı-mil toprak yapısına sahip Bayındır’da yürütülen çalışmalarda ele alınan kültür çeşitlerden bazılarının çok iyi sonuçlar verdiği belirlenmiştir. Yavru soğanların hızla büyüyüp erken olgunlaşması sebebiyle buradaki üretimin Fransa ve İspanya’da yapılan erkenci lale soğanı yetiştiriciliğine alternatif olabileceği saptanmıştır. Ankara TAEK’da soğanlara yapılan Co60 ışınlaması ile mutasyon ıslahı yanında klasik melezleme çalışmaları ile yeni çeşitlere doğru ilk adım atılsa da bu yolun uzun ve meşakkatli olduğu bilinmektedir. Ayrıca soğanların soğuklatılmasının yavru soğanların büyümesi üzerine etkisi de incelenmektedir. Lalenin doku kültürü ile vegetatif çoğaltılmasında ilk sonuçlar elde edilmiştir. Projede değinilen konuların dışında da belirlenen sorunlara yönelik örneğin, yabancı ot mücadelesi gibi konular üzerinde de üreticilerle birlikte çalışılmakta, üreticilere her konuda eğitim verilmektedir. 2012 yılı sonunda tamamlanacak projenin belirlenen hedeflere ulaşacağı ümit edilmekte, proje ekibi bu yönde çalışmalarına büyük bir heyecanla devam etmektedir.


