PEYZAJ MİMARLARI İÇİN NEW YORK KENT REHBERİ

Dünyanın finans merkezi olan New York, birçok filme, kitaba ve şarkıya konu olmuş, efsanevi bir kent. Adım attığınız ilk andan itibaren sizi saran, dinamik yapısıyla yorgunluk hissini yok eden, her köşesinden sanat, kültür ve spor fışkıran bu kent, peyzaj mimarları açısından da mutlaka deneyimlenmesi gereken yığınla öğe barındırıyor. Seneler önce ilk kez gidiyorken çok ihtiyaç duyduğum "Bir peyzaj mimarı olarak nasıl bir program izlersem kısa zamanda en faydalı biçimde New Yorku deneyimlemiş olurum?" sorusunun cevabını, kente defalarca gittikten ve orada ciddi anlamda zaman geçirdikten sonra bulduğunu düşünen biri olarak deneyimlerimi paylaşmak, böylece hem yolu düşen meslektaşlarıma bir kolaylık sağlamak, hem de ikonik peyzaj tasarımı örnekleri hakkında önemli ve ilginç olduğunu düşündüğüm küçük bilgiler vermek istemek bu makalenin temel amacını oluşturuyor.

2013, 2014 ve 2015 yıllarında yapılan ve toplamda 50ye yakın peyzaj mimarı ve peyzaj mimarlığı öğrencisinin katılımı sağlanan ABD teknik gezilerinden elde edilen tecrübe de makalenin oluşmasındaki en önemli yardımcım oluyor...

New York, dünya bir ülke olsaydı, sahip olduğu ekonomik ve sosyal bileşenlerle bu ülkenin başkenti olabilecek potansiyele sahip bir kent. Dolayısıyla, böyle bit kent için herhangi bir konuda bir yazı kaleme alıp sonra da "hepsi bu" demek çok mümkün değil. Kişisel yaklaşımlar ve ilgi alanları mekanları farklı insanlar için daha ilginç ve önemli hale de getirebilir. Ancak bir peyzaj mimarı süzgeci ile kente bakınca görünen manzaranın ne olabileceğine dair aşağı-yukarı bir şeyler söylemek mümkün. Şimdi gelin, peyzaj mimarı gözlüklerimizi takınca New Yorkta karşımıza nelerin çıkabileceğine dair kısa bir gezi yapalım...

 

 

CENTRAL PARK:

Sıklıkla filmlerin ya ilk ya da son karesidir. Kahramanımız yatağında sırt üstü yatmış, yanındaki masada duran kahvesine uzanıyordur. Kamera yakın plandan çıkıp dairenin ikinci katına doğru yükselirken, pencereden yüksek binalar arasında kalmış ağaçlık bir alan görünür...

Orta halli bir Amerikan filmi için çok tanıdık olan bu sahne, New York için de aynı oranda ikonik olan ve her peyzaj mimarının mesleğin önemini anlatırken mutlaka değinme ihtiyacı hissettiği bir alanı konu ediyor; Central Park.

Eğer amacınız çarpıcı tasarımlar, farklı materyaller ve dinamik formlar görmekse, baştan söylemekte fayda var; üzgünüm, yanlış yerdesiniz. Çünkü Central Park, doğal formlarla ve gösterişsiz materyallerle tasarlanmış / planlanmış; dünyaya peyzaj mimarlığı kavramını hediye etmiş, önemini daha çok New York gibi "taşı toprağı altın" bir şehre rağmen verilmiş çok etkin bir kararla, ekolojik olarak taşıyor... Elbette yılda 25 milyon kişinin ziyareti ve festivallerden spor etkinliklerine kadar birçok fonksiyonun yerine getirilmiş olması parkı sosyolojik olarak da çok önemli kılıyor. Frederick Law Olmstedin Manhattanın tam ortasına çizdiği 870 x 4100 m ebatlarındaki bu yeşil dikdörtgen; yapımı sırasında 1600 kişinin başka bir bölgeye taşınmasını gerektiren ilk kentsel dönüşüm projelerinden biri ve bu özelliği kullanıcılar arasında çok fazla bilinmiyor. 120den fazla bitki türü, 30 bine yakın ağaç, 130 hayvan türünü New Yorklu yapan park, kentliler için haklı bir gurur kaynağı özelliği taşıyor. Hafta sonu giderseniz bir halk spor organizasyonuna, konsere ya da bir sivil toplum kuruluşunun etkili bir aktivitesine denk gelme şansınızın çok yüksek olduğu parkı bütünüyle gezmek bir tam günü alabilir. Yaklaşık 1 saat 20 dakika sürecek bir kuzey-güney yürüyüşü ile parkı hızlıca deneyimlemek ve sonrasında kendinizi New Yorkun diğer önemli peyzaj mimarlığı örneklerinin kollarına atmanız ise kişisel olarak tavsiye ettiğim şey... Parkın devasa boyutu sizi yanıltmasın, eğer "yolda bir şeyler atıştırırım" diye çıkarsanız, parkta sosisli sandviç, simit boyutunda tuzlu bir kraker çeşidi olan pretzel ve park kenarlarında da çok temiz hissi vermeyen seyyar ızgaracılar dışında bir şeyler görmek fazla mümkün değil.

 

 

BRYANT PARK

New York bir gridler şehri. Bunu bir plancı ya da tasarımcı olarak farklı açılardan ele alabilirsiniz. Ama eğer eleştirel yaklaşacaksanız, bunu bir New Yorklunun yanında yapmayın derim. Çünkü New Yorklular, gridlerin oluşturduğu "blok"ları hayatının tam merkezine koymuş durumdalar. Manhattanı kuzeyden güneye doğru sokaklara, doğudan batıya doğru da caddelere bölmüş bu yapı, bir adresi bulmakta, biriyle konuşurken ondan kaç blok, dolayısı ile kaç dakika uzakta olduğunu anlamakta çok pratik bir şey. Şimdi olacağı gibi, bir yere gitmeyi tavsiye ederken de son derece kullanışlı...

Eğer Central Parkı kuzey-güney istikametinde kat edip parkın en güneyine geldiyseniz, sizi kişisel kent parkı favorim olan Bryant Parkta ağırlamak isterim. Bunun için Central Parkın en batısından, 5. Caddeden güneye doğru yürümeyi tercih edebilirsiniz. Böylece New Yorku New York yapan dinamizmi, ikonik birçok yapıyı, dünyanın en ünlü markalarının en prestijli satış alanlarını görmeniz mümkün olur. 5. Cadde ile 42. sokağın kesiştiği noktadan doğuya döndüğünüzde ise sizi gülümseyen yüzlere sahip yüzlerce kullanıcıya ev sahipliği yapan Bryant Park karşılıyor olacak...

Peyzaj mimarlığı meslek disiplininin varlığını büyük ölçüde Central Parka borçlu olduğumuz birçok platformda dillendirilen bir şey. Bence var olduktan sonra hayatını uzun zamandır sürdürüyor olabilmesinde ve bundan sonra da sürdürüyor olacak olmasında en önemli etmenlerden biri ise; mesleğin en şık, fonksiyonel ve esnek ürünlerinden biri olan Bryant Park!

Şık; çünkü devasa binalar içinde New York halk kütüphanesi gibi görece tarihi bir cepheyi kendine fon yapan çok fonksiyonlu bir yeşil alana sahip. Fonksiyonel; çünkü günün her saatinde kendini daha iyi hissetmek isteyen yüzlerce New Yorklu kendisini onun kollarına atıyor. Esnek; çünkü siz "varlığını büyük ölçüde bir çim avlu olmasına borçlu bir parkta, kışın ne yapılabilir ki acaba?" diye düşünürken, yolunuz kış mevsiminde düştüğünde, çok daha büyük bir kalabalığı büyük bir keyifle buz pateni yaparken buluyorsunuz.

Park, büyük oranda kendine halk kütüphanesini cephe yapmış dikdörtgen bir çim alan ile etrafında etkili bir çevre oluşturan, bize çok da yabancı olmayan bir ağaç cinsinin sınır etkisinden ibaret. Cins aynı olsa da takson farklı elbette. Bizim doğal çınar ağacımızdan özellikle ölçü anlamında farklılıklar gösteren Londra Çınarı (Platanus acerifolia), bu tür alanlarda genellikle Kuzey Amerika orijinli Akçaağaç görmeye alışmış New Yorklulara göre parka Avrupai bir ambiyans veren önemli bir özellik... Sabahları yüzlerce insanın aynı anda spor yaptığı, öğlenleri bir atıştırma ve nefes alma alanına, yaz akşamları açık hava sineması ve konser mekanına, kışın devasa bir buz pateni pistine dönüşen park, peyzaj mimarlarına şunu haykırıyor; Kullanıcıyı ve kenti doğru analiz ettiyseniz, başarılı olmak için çok kompleks kararlar vermek zorunda değilsiniz!

Bryant Park gösterişten uzak planı, çok net ve çok doğru bir tasarım/planlama kararı ile popülaritesini uzun yıllar sürdürmeye devam edecek başarılı bir kent parkı örneği. Mutlaka gitmeli, park içinde bulunan büfelerden kahveden atıştırmalığa geniş bir yelpazede sunulan lezzetleri test ederek, tasarımcı gözüyle incelemenin yanında kullanıcı olmanın da keyfini çıkartmalısınız. Eğer daha önce New Yorka dair okuduğunuz bir şeylerde "New York usulü muzlu puding" gibi bir şey dikkatinizi çektiyse ve merak ediyorsanız, parkın hemen yakınında bulunan Magnolia Bakeryden alacağınız bir "banana pudding", peyzaj mimarı olduğunuz gerçeğine bir zarar vermeden, kullanıcı olarak da parkın keyfini çıkartmanıza yardımcı olacaktır.

 

 

PALEY PARK

Eğer önerdiğim gibi yapıp Central Parktan güneye doğru yürüyerek Bryant Parka geldiyseniz, şimdi Paley Parka gitmek için tekrar geldiğiniz yöne, 5. Caddeden 53. Sokaka doğru yürüyor olmayı anlamsız bulabilirsiniz. Bulmayın! Bunun nedeni sizi çok yorucu bir Central Park, sonrasında da Bryant Park yürüyüşünden sonra dinlendirecek, karnınızı doyuracak potansiyele sahip Bryant Parkla buluşturup çimler üzerinde etraftaki insanları seyredip 2-3 saat geçirmenizi ve dinlenmenizi sağlamaktı. Şimdi önereceğim Paley Park ise neredeyse genişçe bir apartman dairesi büyüklüğünde olan ve dünyaya "cep parkı" kavramını yerleştiren bir başka ikonik tasarım. Kesinlikle çok güzel, kesinlikle defalarca gitmek isteyeceğiniz bir yer. Ama New Yorktaki diğer parklara göre çok farklı bir dil konuşuyor...

Bir kere bu park özel bir mülk. Yani bir sahibi var. Ama elbette izin verilen saatler içinde halk kullanımına açık. Bu "izin verilen saatler kısmı" oldukça önemli. Çünkü sadece New Yorkta değil, hemen hemen ülke genelindeki bütün parklar belirlenmiş saatler dışında açık değil. Yani kafanıza göre gecenin bir yarısı bir parka girip oturamazsınız. Genellikle kapısı kilitli olur. Bu kapı "aşılmayacak" bir engel değildir ama girerseniz birileri mutlaka polisi arayacaktır. Dolayısıyla, belli bir saatten sonra bu parka giremeyecek olmanız parkın özel mülk olmasıyla ilintili bir şey değil, bir güvenlik önlemi.

Paley Park yüksek binalar arasına o kadar sıkışmış durumda ki, önünden geçip parkı bulamadan devam etmeniz bile çok olası. Zaten onu ünlü yapan da bu. Şehir hayatının ortasında bulunan bu küçücük alan, çok başarılı bir tasarım kararı ile çok kararlı bir biçimde kullanıcıları için çölün ortasında bir vaha oluşturma amacı güdüyor. Dışarının gürültülü ve koşturmaca içerisinde olan kent hayatından parka ilk adımınızı attığınızda, özellikle sıcak bir yaz gününde iseniz, sizi öncelikle bariz bir serinlik, şiddetli bir su sesi, yeşil duvarlar ve tavan karşılıyor. Parkın içine konumlandırılmış 12 Glediçya ağacı (Gleditsia triacanthos) parkın zemininden itibaren yaklaşık 7-8 m yükseklikte gökyüzünü kaplayarak geçirgen dokusu sayesinde kontrollü bir ışığı parkın granit küp taş ağırlıklı zeminine düşürüp kent dokusuna dair tüm yapısal unsurları gizliyor. Benzer şekilde, dikdörtgen planlı parkın uzun iki kenarını oluşturan yanlardaki binaların duvarları da parkın iç kısımlarına konumlandırılmış metal çerçevelerin tırmanıcı bitkilerle (Hedera helix) sarılmasıyla kısmen kamufle ediliyor. Böylece, 53. Sokaktan, parkın tek açık cephesine girildiğinde görsel olarak yukarıdan ve yanlardan şehirden arındırılmış bir yeşil bölge izlenimi oluşuyor. Artık geriye kalan tek şey girişin tam karşısındaki kısa kenarın coşkulu bir yapay şelale ile hem görsel, hem de işitsel olarak kullanılmasıdır. 6 metre yükseklikten devridaim ile çevrilen 7 bin litrelik su kütlesi, oluşturduğu sesle sizi New Yorktan alır, etrafınız ve başınızın üstünün de yeşille çevrilmiş olmasının yardımıyla hayal ettiğiniz çok uzak yerlere kolaylıkla götürür... Oldukça sınırlı sayıdaki masa-sandalyelere oturarak bu yolculuğun tadını çıkarmanızı tavsiye ederim. Yanınızda götürdüğünüz atıştırmalıkları bu küçük ama çok etkili ambiyansta tüketebilir ve hemen yanı başındaki Modern Sanatlar Müzesi için enerji toplayabilirsiniz. Parkın içinde bulunan küçük büfeden kahve almak da Paley Park için size sunabileceğim bir diğer önemli öneri...

Sorunun çok somut olarak tespit edildiği durumlarda, bu soruna yönelik pragmatik çözümlerin bile, çok kısıtlı alanlarda dahi şık sonuçlar ortaya koyabildiğini gösteren Paley Park, her peyzaj mimarının mutlaka görmesi gerektiğini düşündüğüm en önemli alanlardan biri...

 

 

TIMES MEYDANI

Amerikaya yolu düşen her tanıdığınızın, sosyal medyada gördüğünüz o ışıltılı, kuvvetle muhtemel arkada duran kırmızı aydınlatılmış merdiven basamakları bulunan fotoğrafının çekildiği yerden bahsediyorum... Son dönemlerde sürekli revize edilen bir kent meydanı olan Times Meydanına değinmenin mesleki anlamda oldukça önemli olacağı kanaatineyim.

Daha önce belirttiğim üzere, New York, özellikle de Manhattan yarım adası, tam bir griler şehrini ifade ediyor. Bu grid yapının içinde tüm Manhattanı kuzeyden güneye doğru, kafasına göre, diyagonal bir biçimde geçen bir cadde var ki; ismi en az New York kadar popüler: Broadway. İşte müzikalleri ile ünlü Broadwayin 7. Cadde ve 46. Sokak ile kesiştiği noktada bulunan Times Meydanı, tüm dinamizmini ve coşkusunu New Yorkun tüm enerjisini bu 3 ana koldan bünyesine taşıması ile oluşturuyor.

Devasa binaların arasında kalmış bir boşluğun neon ışıkları altında dünyanın dört bir yanından gelmiş binlerce insanla buluşturduğu meydan, bir peyzaj mimarı için farklı onlarca etkinliği gözleme, çok farklı kültürlerin böyle kompakt bir alanda buluşmasına tanık olma gibi özelliklerin yanında, kırımızı basamaklar gibi ikonik noktaları da deneyimleme fırsatı sunmakta... Gündüz görüldüğünde hayal kırıklığına uğratma ihtimali olsa da, hava karardıktan sonra sizi ister istemez kendine çekecek olan meydan, hemen hemen tüm rotalarda yol üzerinde olduğu için New Yorkta kaldığınız süre boyunca defalarca görebileceğiniz de bir alanı ifade etmekte... Peyzaj mimarlığı kapsamında kullanılan bitkisel ve yapısal elemanlar haricinde, sokak performansçıları, atlı polisler, çılgın arabalar, elektronik panoların da peyzaj oluşturmada ne kadar etkili olabileceğini Times Meydanında iyice hissedeceksiniz...

 

 

HIGH LINE

Bazı insanlar doğuştan şanslıdır ve biz bunu kabul ederiz. Ama konu fikirler olduğunda bunu söylemek her zaman mümkün olmayabilir. Birçok fikir, başarılı olmak için çok kez değişmek, asgari müştereklerde buluşmayı sağlamak için biraz esnetilmek zorunda kalabilir. "Bütün bunların bir peyzaj mimarlığı yazısında ne işi var?" diyeceksiniz... Çok ilgisi var! Çünkü High Line; doğuştan çok parlak, çok çarpıcı ve peyzaj mimarlığı meslek disiplinini güçlendiren çok önemli bir fikir! Sadece peyzaj mimarı olduğum için değil, bu kadar çok gönüllüyü, bu kadar profesyonel biçimde çalışırken gördüğüm, bir parkın bir kentin sahiplenilmesine olan katkısını çok somut bir biçimde deneyimlediğim için de High Lineı çok seviyorum!

High Linenın hikayesi, 1929 yılında inşa edilen, 1960larda çok yoğun kullanılan, en son 1980 yılında üzerinden bir tren geçtikten sonra fonksiyonu kalmayan bir tren üst geçidinin zaman içinde evsizlere barınak olması, madde kullanımını artırması, buna bağlı olarak çevre sakinleri için bir güvenlik zafiyetine neden olduğu hissinin yayılmasıyla başlıyor... Büyük bölümü New Yorkun en değerli semtlerinden biri olan Chelseaden geçen High Line, zamanla yıkılması ile gündeme gelmişse de 2000li yıllarda başlayan tartışmalar sonucunda 2009da ilk, 2011de ikinci etabı biten parkın son etabının 2017de bitirilmesi planlanmaktadır.

High Line her ne kadar büyük oranda New Yorkluların bir yerden diğerine giderken yürüyerek ulaşmak için kullandıkları bir alternatif olmuşsa da, benim gibi özellikle orayı görmek için gidenler de hiç az sayılmaz. Yaklaşık 2,5 kmlik uzunluğu ile size en uygun noktasından katılabileceğiniz High Linenın en dikkat çekici özelliği şüphesiz özgün donatıları. Yer düzleminden çıkarak bir eğimle yükselen oturma birimleri High Line sonrası dünyanın hemen her yerinde bir moda akımı başlatmış oldu... Kontekstüalist bir yaklaşımla, tren raylarının alanda bırakılarak büyük oranda bitkisel materyalin kullanıldığı lineer hatların oluşturduğu High Line, rayların üzerinde hareket eden tekerlekli mobil dinlenme donatılarıyla da tarihteki şaşalı günlerine bir göndermede bulunuyor. New Yorkun neredeyse tüm parklarında olduğu gibi ücretsiz wi-fi bağlantısı sağlanan park, içinde bulundurduğu cafeler sayesinde dinlenirken bir şeyler atıştırmak isteyenlere de hitap ediyor. Yaz aylarında ayakkabılarınızı çıkartarak gireceğiniz sığ su atraksiyonlarının da bulunduğu park, sokağın üstünde oturarak aşağıdan geçen New Yorkun ünlü sarı taksilerini izleyenlerin ve selfie çekinenlerin de favorisi... Spor yapanların önemli bir kullanıcı profilini oluşturdukları parkın bitkisel varlığı, günümüz bitkilendirme tasarımı uzmanlarının en başta gelenlerinden olan Piet Oudolfun dokunuşlarını hemen yansıtmakta... Doğala yakın bitkisel tasarımların kolayca gözlemlendiği High Line, sonbahar ve kış mevsimlerinde kahverengimsi çok yıllık bitkisel varlığını komplekssizce sergiliyor. "Kahverengi de bir renktir" diyerek, bitkilerin o yılki hayatlarını sonlandırmalarının niçin bir an önce kurtulunması gereken bir durum olarak görüldüğünü anlamadığını ifade eden Oudolfun bu yaklaşımı, High Lineı aynı zamanda ekolojik ve ekonomik olarak sürdürülebilir de yapmakta... Konstrüksiyon açısından hala bir üst geçit olan parkın taşıyıcı yükünü artırmamak için sıklıkla yerden çıkan odunsu taksonların yükselerek parkın ağaç ihtiyacını karşılamasına izin verildiği High Lineda, Kavak Yapraklı Huş (Betula populifolia), Akça ağaç (Acer triflorum), At Kestanesi (Aesculus parviflora), Gürgen (Carpinus betulus) ve Kanada erguvanı (Cercis canadensis) gibi odunsu taksonları görmek mümkün.

Özelikle yaz aylarında bitkisel varlığını gözlemlemenin çok daha mümkün olduğu High Lineı, Manhattanın güney kesimlerindeki 9/11 Anıtı ve Özgürlük Anıtına giderken "yol üstüne" denk getirerek verimli bir gün geçirmeyi sağlayabilirsiniz. Vaktiniz biraz bolsa, filtre kahve ve kurabiye eşliğinde dinlenebilir ve sokak seviyesinden yukarıda olmanın avantajını kullanarak batı manzarasında Hudson Nehrini ve İstanbul Boğazını hatırlatan trafiğini seyredebilirsiniz...

 

 

HAMILTON PARK

Şu an 30-40 yaş aralığındaki jenerasyon için gençlik günlerinin en önemli hatıralarından biri de, Karla Bonoffun All My Life şarkısı eşliğinde başlayan Pazar Gecesi sineması öncesinde yanıp sönen ışıklarıyla New York gökdelenlerini seyretmekti. Siz de benim gibi bu jenerasyondan ya da yakınlarından geçenlerdenseniz, Hamilton Parka her gidişimde önümde beliren New York siluetini görür görmez içimden "All my life"ı söylemeye başlamamın nedenini kolaylıkla anlarsınız...

Hamilton Park, idari olarak New Yorka değil, batıdan akan Hudson Nehrinin hemen karşı kıyısında bulunan New Jerseye bağlı olsa da, en önemli özelliğini New Yorkun -birçok kişiye göre- muhteşem olan gökdelen siluetini izlemek için en ideal yer olmak oluşturuyor. Times Meydanı civarında bulunan The New York Times gazetesinin meşhur binasının hemen önünden kalkan "Tavuk Otobüsü - Chicken bus" diye anılan yolcu otobüslerine binerek, Hudson Nehrinin altından geçen tünel sayesinde, 3 dolar karşılığında New Jersey tarafına geçebilir ve bu muhteşem deneyimi yaşayabilirsiniz. Trafiğe bağlı olarak 15-45 dakika arasında zaman alan bu yolculuğun sonucunda, 10-15 dakikalık bir yürüyüşle zamanın geçmesini asla istemeyeceğiniz Hamilton Parka büyük bir heyecanla varacaksınız.

Ana etkinliklerin Manhattanın nefes kesen dinamik siluetini izlemek ve yaz akşamlarında canlı performans sergileyen başta jazz ve country olmak üzere farklı türlerde müzik yapan grupları dinlemek olduğu Hamilton Park, bir çim teras ve önünde özellikle fotoğraf çekilmek için panoramik manzaraya hakim dar bir sert zeminden oluşmakta. Ana unsuru "doğru yerden doğru manzaraya bakmak" olan park, birçok New Yorklu ve turist için de fazla bilinmeyen bir alan olmasına karşın, sunduğu bakışın muhteşemliği sayesinde özellikle yaz günleri çok yoğun olabiliyor. Güneş batmadan biraz önce parkta olursanız hem gündüz, hem de gece manzarasını görebileceğiniz park yolculuğunuzda yanınızda bulunduracağınız bir tripod, hava karadıktan sonra sosyal medyada "like" rekorları kıracak fotoğraflar çekmenizi sağlayabilir... Parkta ve yakınlarında restoran bulmak mümkün değil. Ancak otobüsten inip yürümeye başlayacağınız sokaklar ağırlıklı olarak Meksika kökenliler ve Yahudilerin yaşadığı bir bölge ve her iki toplumun damak zevki de Türkiyede alışık olduğunuz tatlara çok yakın. Dolayısıyla yolda göreceğiniz market ve pizzacılardan alacağınız atıştırmalıklar, terk etmekte zorlanacağınız parkta geçireceğiniz uzun sürede sizi güçlü kılacaktır. New Yorktan sadece 15-20 dakika ve bir nehir genişliği uzaklıkta olmanıza rağmen fiyatlardaki ani düşüş hoşunuza da gidecek... Zaten bu yüzden New Yorkta çalışıp New Jersey tarafında oturan birçok insan var. Ben de New Yorkta kaldığım sürede New Yorka göre çok daha ucuza bu bölgede bir ev bulup, günde 6 doları tavuk otobüslerine feda etmiştim... Oldukça seveceğinize ve iyi gözlemler yapıp meslek hayatınıza ciddi katkılar yapacağınıza emin olduğum Hamilton Parkla ilgili görüşlerimi, özellikle Avrupalı turistlerden gözlemlediğim ve zaman zaman sorun oluşturduğuna şahit olduğum bir detayla son vereyim; Yürüdüğünüz yol boyunca çevrede oldukça fazla sayıda içki satışı yapan yer olmakla birlikte, sadece New York ve New Jerseyde değil, Amerikadaki hemen hemen tüm parklarda alkol tüketimi oldukça sıkı uygulanan bir kuralla yasaktır. Buna rağmen ısrarcı olursanız nereden çıktığını anlamadığınız güvenlik görevlileri gelir ve gereğini yaparlar. Aman dikkat!

 

 

 

HUDSON RIVER PARK

New Yorkun en hareketli kısmını oluşturan Manhattan yarım adasının batısından, kuzey güney istikametinde akan Hudson Nehri, nehrin hemen kıyısında bulunan parka da adını verir. "Pier" denen iskelelerle nehre açılan lineer parkın en temel etkinliğini koşu yapan ve bisiklete binen amatör sporcuların yanı sıra, gezinti amacıyla parkta bulunan kitle birlikte oluşturmaktadır. Akıllarda "Wall Street" olarak yer etmiş, dünyanın en önemli finans merkezi olan "Financial District"e doğru, güney istikametinde yürüdükçe hem bu bölgenin, hem de nehrin karşı tarafındaki New Jersey manzarasını deneyimlemeniz mümkün. Eğer bu yürüyüşü güneye doğru biraz daha uzatırsanız hem doğala yakın bitkilendirme tasarımı örneklerini, hem de başta Teardrop Park gibi iyi bilinen basit tematik parkları görmeniz de mümkün olur. Dinlendiğiniz ve kendinizi iyi hissettiğiniz bir günde uzun bir yürüyüşle güneye doğru ilerlemenizi ve Financial District üzerinden 9/11 ve Özgürlük Anıtına doğru ilerlemenizi tavsiye edebileceğim park, uzun yaz günlerinde sıcağın ve gölge oluşturacak ağaçların eksikliği nedeniyle biraz yorucu olabilir... Buna rağmen, özellikle güneye doğru ilerlediğinizde karşınıza çıkacak marina ve hemen arkasındaki alışveriş merkezi zengin restoran içeriği ve yaz sıcağında sizi kendinize getirecek iklimlendirme sistemi ile uygun bir mola yeri olabilir. Kent donatıları, spor ve çocuk oyun alanları, nehre doğru çıkan iskeleler ve bunların döşeme detaylarının yanı sıra, çok yıllık bitki kompozisyonları ve teraslarda ahşap kullanımı da Hudson River Parkı ilginç kılıyor.

 

 

 

9/11 ANITI

11 Eylül olaylarında hayatını kaybedenlerin anısına bir anıt yapma fikrinden yola çıkartılarak ortaya konulan alan, "sonsuzluğa uzanmak" temasını ciddi bir başarı ile yorumlayan iki adet devasa kare su öğesinin, saldırı sırasında yıkılan Dünya Ticaret Merkezinin temellerine oturtulmasıyla oluşturulmuştur. 400 kadar ak meşe ağacının (Quercus alba), su öğesinin temelini oluşturduğu şelalelerin etrafında bir kapalılık ve etkili çevre oluşturduğu anıt, yılın her döneminde bolca ziyaretçi çekmekte... Anısına yapıldığı olaya atfen herkesin büyük bir sükûnet içerisinde bulunduğu anıt, aynı amaçla yapılmış müzenin de bahçesi niteliğini taşımakta... Alan içerisinde kullanılan meşe ağaçlarının yarısına yakını, bugün konumlandıkları 9/11 anıtının merkez olduğu 600 kmlik bir daire içinde bulunan meşelerin taşınması ile elde edilirken, geri kalanlar da yakın bölgelerdeki fidanlıklardan sağlanmış. LEED sertifikası bulunan müze ve plaza alanı aynı zamanda yağmur suyunun depolandığı bir alanı da ifade ediyor. 11 Eylül saldırılarında hayatını kaybedenlerin isimlerinin devasa kare havuzları sınırlayan duvarların üzerine yazılı olduğu anıtı kişisel olarak oluşturduğu uhrevi ortam ve sonsuzluk hissi ile çok başarılı bulduğumu söylemeden geçemeyeceğim. Özgürlük Anıtına kalkan feribotların 10-15 dakikalık yürüyüş mesafesinde oldukları anıt, bu bölgeye gelmek için yürümeyi tercih etmek istemeyenler için metro ile de erişime açık.

 

 

 

ÖZGÜRLÜK ANITI

Anıta Manhattan yarım adasının güneyinden kalkan bir feribotla ulaşılıyor. Bu noktada "kullanıcı" olarak 1-2 şey hatırlatmak istiyorum; Birincisi, ziyaret saatinizi iyi planlayın. Anıt sadece etrafında fotoğraf çekeceğiniz büyük bir landmark değil, aynı zamanda içine girebileceğiniz bir müze. Ancak günlük ziyaretçi sayısının bir kotası var. Siz her durumda biletinizi alır ve anıtın bulunduğu adaya gidersiniz. Ancak çok erken gitmediyseniz muhtemelen aynı parayı ödemek zorunda olmanıza karşın sadece adaya çıkar, müzeye giriş kartını alamazsınız. İkincisi; feribota binmeden önce havaalanlarından alışık olduğunuz bir x-ray aramasından geçeceksiniz. Çanta sayısı ve içindekileri, en azından anıta gideceğiniz gün için sınırlı tutmakta fayda olabilir...

Kaidesi ile birlikte 93 metrelik yüksekliği ile dünyanın en ikonik landmarklarından biri olan bakır heykel, Özgürlük Adasına ayak basar basmaz ihtişamıyla sizi etkiliyor. Dar bir alanda oldukça yüksek bir yapı olmasının da etkisiyle, çevresinde geniş bir alan çim ve çitlerle çevrilerek kullanıcıların belirli bir mesafede kalması ve yapının bütünüyle algılanması sağlanmış. New Yorkun simgesi olmasına karşın New Jersey sularında yükselen heykel, bilinen mavimsi yeşil rengini bakırın oksitlenmesiyle alıyor. 60.000 m2lik adada yaya yolları oldukça fazla sayıda ziyaretçiye aynı anda hizmet verebilecek kadar geniş tutulurken; restoran, cafe, nitelikli seyyar yiyecek satıcıları gibi olanaklar da oldukça yeterli düzeyde sunuluyor. Adanın kıyı çizisi boyunca oluşturulan seyir terasları ve buralara yerleştirilen gözlem dürbünleri, heykelle işini bitirmiş kullanıcıların bir sonraki dönüş feribotunu beklerken sıkılmalarını önlemek için tasarlanmış. Adada bolca bulunan akçaağaç türleri (Acer negundo, Acer saccharinum ve Acer rubrum), dişbudaklar (Fraxinus americana) ve söğütler (Salix babylonica, Salix discolor, Salix nigra) normal koşullarda bu kadar dar bir alanda klostrofobik bir etki oluşturma riski taşısa da; söz konusu olan Özgürlük Anıtı gibi devasa bir yapının çevresi olduğunda bu kaygı ortadan kalkmış oluyor.

Özgürlük Anıtında eğer müzeye giriş hakkınız yoksa bir-bir buçuk saatlik bir zaman sizin için fazlasıyla yeterli olacaktır. Müzeye girecekseniz bir saat de bunun için ekleyebilirsiniz. Dönüşte bindiğiniz feribotun, ilk feribota bindiğiniz Manhattandaki iskeleye gittiğine emin olun. Rota üzerinde uğranan başka adalar ve orada bulunan başka müzeler de var. Bazı feribotlar doğrudan Manhattana dönerken bazıları bu adalara da uğruyor. Feribot yolculuklarında dış kısımlar kışın fazla rüzgarlı, yazın da aşırı sıcak oluyor. Buna rağmen hem Özgürlük Anıtı, hem de Güney Manhattan manzarası için feribotun dış kısımlarında yer bulmaya bakın. Özellikle dünyanın finans merkezi olan Güney Manhattanın bu kadar küçük, kompakt görünmesine çok şaşıracaksınız.

 

 

EMPIRE STATE BİNASI

Her ne kadar şarkılara, şiirlere, filmlere konu olmuş bir diğer ikonik New York simgesinden bahsediyor olsak da; peyzaj mimarlığı meslek disiplini gözlüğünden bakınca bir binanın bu listede yer alıyor olmasını tuhaf bulabilme ihtimalinizi anlarım. Bununla birlikte, eğer öyle düşünüyorsanız, yanıldığınızı da düşünürüm. Bunun iki temel sebebi var; ilki peyzaj-yapısal ilişkisinin çok organik ve kopmaz bir bağ olması, dolayısıyla her ikisinin karşılıklı olarak birbirlerine referans olması gerçeği. İkincisi, New York şehir planını, o zamana kadar gördüğünüz parkların konumunu ve kent geometrisi ile ilişkisini keşfetmek ve bunlara bir peyzaj mimarı olarak kavramsal bir takım anlamlar yüklemek için de bu ziyaret önemli...

102 katlı, 442 m yüksekliğindeki gökdelen, 1932 yılında tamamlanmış ve tamamlandığında dünyanın en yüksek binası unvanını ele geçirmiştir. 5. Caddenin 33. ve 34. Sokaklarla kesiştiği noktada bulunan yapıya giriş, o günkü yoğunluğa bağlı olarak, güvenlik kontrolü ve asansör sırası da dahil olmak üzere 20 dakika ile 1 saatten fazla sürebilir.

Eğer fotoğraf makinesi fiyatına satılan hatıra fotoğraflarla ilgili değilseniz, olabildiğince çabuk bir biçimde yeşil perde önünden geçerken size fotoğraf çekmek isteyecek görevliyi pas geçerek seyir katına çıkmakta fayda var. Size en önemli tavsiyem; tıpkı Hamilton Parkta olduğu gibi, buraya da güneş batmadan hemen önce gelip hem gündüz hem de gece halini deneyimlemeniz olur. Kışın soğuk, gözetleme katını oldukça zor bir yer haline getirse de; gündüz-gece dönüşümü daha keskin olduğundan gözetleme daha verimli olabiliyor.

Empire State ziyaretini basit bir turistik aktivite olarak görmeyin. Bir tasarımcı için bu kadar ikonik şeye bu kadar hakim bir noktadan bakmak oldukça önemli bir deneyim. New Yorkun karelere bölünmüş kent planlamasından, Hudson ve East Nehirlerine, Özgürlük Anıtından New Yorkun en önemli bileşenlerinden Brooklyne, ünlü Central Parktan Bryant Parka kadar daha önce gördüğünüz her yer artık ayaklarınızın altında olacak. Özellikle serin günlerde üzerinize kalın bir şeyler aldığınıza emin olmadan Empire Statee gitmeyin. Kış aylarında New Yorka yağmur yağıyorken Empire Statein gözetleme katında karlı fotoğraflar çekmek bir şehir efsanesi değildir.

 

 

 

WASHINGTON MEYDAN PARKI

Kentlerin yaşanabilirlik seviyeleri ile halka açık park sayıları arasında bir ilişki olup olmadığı tartışıladursun, New York sahip olduğu 2000e yakın park ile bu konuda dünyanın en önde gelen şehirlerinden biri olmanın haklı gururunu taşıyor. Bu parkların içinde en bilinen ve en çok kullananlarından biri de Washington Meydan Parkı.

Tarihi Washington kemerinin ve parkın orta kısmında konumlandırılmış büyük fıskiyeli havuzun en karakteristik öğelerini oluşturduğu park, yakın çevresindeki kültürel etkinliklerle de ön plana çıkmakta. Hemen yakınında bulunan New York Üniversitesinin bahçesi gibi de bir fonksiyon üstlenen park, hafta içindeki sakin kullanıcı profiliyle kontrast bir biçimde, özellikle güneşli hafta sonlarında daha enerjik genç üniversite öğrencisi kullanıcılarıyla da ilginç olabilmekte. New York gibi "görece" tarihi olmayan bir kent içinde bulunan önemli tarihi landmarkların daha da değerli kıldığı park, peyzaj mimarları açısından mutlaka görülmesi gereken yerlerden. Biraz yürümeyi göze alarak Union Meydan Parkı ile birlikte aynı hafta sonu görülmeleri durumunda Union Meydanındaki organik meyve pazarını deneyimleme şansını da yakalayabilirsiniz.

 

 

BROOKLYN KÖPRÜSÜ VE BROOKLYN KÖPRÜSÜ PARKI

"Şimdi, Brooklyn Köprüsü Parkı tamam, belli ki bir park ve sen de peyzaj mimarı olarak bir parkı öneriyorsun. Ama köprü de neyin nesi?" dediğinizi duyar gibiyim. Öyle olmasın. Çünkü Brooklyn Köprüsü sadece Neo-Gotik tarzı ile ahşap-taş ve çeliği bir araya getiren şık bir asma köprü değil, aynı zamanda biz peyzaj mimarları için köklü bir yapının çok önemli bir parkı besleyebileceğini de gösteren güzel bir örnek...

Yapımına 1870 yılında başlanan köprü zamanın teknolojisiyle 13 senede tamamlanabilmiş. O günden bugüne de sürekli yoğun bir kullanıma sahne oluyor. Alt kısım motorlu taşıtlara hizmet verirken üst kısım sadece yayalar ve bisikletler için. Özellikle bisiklet sirkülasyonunu görünce oldukça şaşıracağınızı tahmin ediyorum... Hem New Yorklular, hem de turistler için eşsiz bir promenad hizmeti sunan köprü, peyzaj mimarlarına yürüyüş parkurlarının bisikletle iç içe olabileceği, kentin önemli manzara noktalarına farklı bakışlar sağlayabileceği, doğru tasarlandıklarında sadece bir noktadan diğerine gitmekte kullanılan değil, amaçsızca sadece orada yürümek için bile talep görebileceği mesajları veriyor. Üzerindeki işportacılar sayesinde New Yorkun en ucuz hediyelik eşya potansiyelini de barındıran Brooklyn Köprüsü, projenin fikir babası, çelik halatın mucidi John Augustus Roeblinge selam gönderircesine şık bir asma konstrüksiyonu da sergiliyor. Üzerinden defalarca geçmek isteyeceğiniz köprüye özellikle güneşin batmasına yakın giderseniz, güney Manhattan üzerinde yavaş yavaş alçalan güneşin size en güzel New York siluetlerinden birini sunacağına emin olabilirsiniz.

Manhattan tarafından Brooklyn Köprüsünü yürüyerek karşıya, yani Brooklyne geçerseniz, işaretleri takip ederek köprünün sağ tarafına doğru indiğinizde kendinizi Brooklyn Köprüsü Parkında bulursunuz. Yaklaşık 2 km uzunluğunda bir nehir kenarı parkı olan bu alan New York kentinin bir başka önemli fotoğraf noktalarından birini oluşturur. Kullanıcılarının bolca spor yapanlardan oluştuğu parkın dinamik yapısı biraz da buradan geliyor. Eski bir gemi yükü indirme alanının bir kent parkına dönüştürülmesi fikri ile ortaya çıkan parkta, çocuk oyun alanından koşu parkuruna, önünde 100 m kuyruk görebileceğiniz ünlü dondurmacılardan güneş enerjisinden elektrik üreten telefon şarj ünitelerine kadar birçok farklı ve şaşırtıcı bileşeni görmek mümkün. Brooklyn Köprüsünü geçerken harcadığınız enerjiyi tekrar depolamak için ideal bir alan olan park, 2011 yılında dünyanın en prestijli ödüllerinden biri olan Rudy Bruner Award for Urban Excellenceta ikincilik de kazandı. Parkın peyzaj mimarlarına verdiği en önemli mesajlardan birisi de bitkisel tasarımıyla ilgili. Parkta gösteri bahçeleri, yağmur bahçeleri, tuzlu bataklık bahçeleri, doğal odunsu takson bahçeleri, mera bitkileri bahçesi, çim bitkileri bahçesi ve yeşil çatılar ayrı ayrı ve çok ince teknik detaylarla oluşturulmuş. Orta büyüklükte bir botanik bahçesi seviyesinde bitki türü ve ekolojik yaklaşımlarını görmenin mümkün olduğu park, senenin farklı dönemlerinde bitkisel kompozisyonların fenolojik karakteristiklerine göre etkinlikler de sunmakta.

 

 

BROOKLYN BOTANİK BAHÇESİ

1910 yılında kurulmuş, dünyanın en köklü botanik bahçelerinden biri olan Brooklyn Botanik Bahçesi, diğer birçok atraksiyona uzak olmasına rağmen, Manhattandan yaklaşık yarım saat süren bir metro yolculuğu ile kolaylıkla erişilebilir bir konumda bulunmakta. 12 binden çok bitki türüne ev sahipliği yapan botanik bahçesi yılda 1 milyona yaklaşan ziyaretçi sayısı ile de dikkat çekmekte...

Salı günleri ve cumartesi günü öğlene kadar girişlerin ücretsiz olduğu botanik bahçesi çok iyi organize olmuş birbirinden farklı birçok temayı bir arada sunarken oldukça başarılı bir performans ortaya koyuyor. Japon bahçesi, gül bahçesi, kaya bahçeleri ve doğal takson bahçeleri göze çarpan ilk alanları oluştururken; çöl, tropik ve akuatik ekosistemlerin sergilendiği özel seralar da mutlaka görülmesi gereken kısımları oluşturmakta.

Bir peyzaj mimarı için kolay kolay bulunamayacak bir bitkisel organizasyonu oldukça iyi sergileyen botanik bahçesi, içinde geçireceğiniz -en az- yarım gün içinde yeme-içme ve dinlenme ihtiyaçlarınızı karşılayacak mekan organizasyonuna da sahip. Kullanıcı olarak doğa ile iç içe olmak, peyzaj mimarı olarak da kullandığımız en önemli materyallerden olan binlerce bitkiyi bir arada görmek için Brooklyn Botanik Bahçesini mutlaka görmelisiniz.

 

The basic purpose of this article is answering the question of ‘How can I prepare a program to visit New York in a short time and experience there productively as a landscape architect.? By visiting again and again the city sharing the experiences with my counterparts, giving important information about the iconic landscape design examples.


Paylaş: